Кіріспе

Малидің 1960 жылдан 1968 жылға дейінгі тұңғыш президенті, 1915 жылдың 4 маусымында дүниеге келген және 1977 жылдың 16 мамырында қайтыс болған Мали саясаткері Модибо Кейта 1960 жылдан 1968 жылға дейін Малидің тұңғыш президенті болды. Ол африкалық социализмді қолдады. 1968 жылы Мосса Траоре жасаған төңкеріс салдарынан биліктен алынды. Бамакода туып өскен Кейта 1936 жылы француз отаршылдығы тұсында мұғалімдік қызметін бастады, ал 1940 жылдары саясатқа қатысты. 1945 жылы Мамаду Конатемен бірге Судан одағын (СО) құрды, ол келесі жылы Африка демократиялық жиналысының (АДЖ) құрамына кіріп, СО-АДЖ болып қайта құрылды. Әртүрлі лауазымдарға сайланып, саяси беделі 1950 жылдары артып, 1959 жылы Мали мен Сенегалдың қысқа мерзімді федерациясы – Мали Федерациясының премьер-министрі болды. 1960 жылы федерация тарағаннан кейін Мали тәуелсіз мемлекетке айналды, ал Кейта жаңа елдің тұңғыш президенті болды. Президенттік лауазымда Кейта СО-АДЖ партиясын жалғыз ресми партия ретінде бекітіп, кең ауқымды ұлттандыруға негізделген социалистік саясатты жүзеге асыруға кірісті. Сыртқы саясатта Кейта Бейтараптық қозғалысын қолдады және социалистік көзқарастарына қарамастан Батыс елдерімен тығыз қарым-қатынас орнатты. Көкпарлық панафрикалық идеолог ретінде Африка Бірлігі Ұйымының (АБҰ) хартасын жасауға және 1963 жылғы Бамако келісімдерін жүргізуге, осы арқылы Марокко мен Алжир арасындағы құм соғысын аяқтауға маңызды үлес қосты. 1960 жылдардың соңында экономиканың нашарлауы мен наразылық білдіргендерге қатысты қатал шаралар салдарынан оның үкіметіне наразылық күшейді. 1968 жылы Мосса Траоре жасаған төңкеріс нәтижесінде Кейта президенттік лауазымнан алынып, түрмеге қамалды, онда 1977 жылы қайтыс болды.

Жастық шақ

Кейта Бамако Курада дүниеге келді, Бамаконың бір ауданы, сол кезде ол Француз Суданының астанасы еді. Оның отбасы Мали мұсылмандары болды, олар ортағасырлық Мали империясын құрған Кейта әулетінен тікелей таратынын айтты. Бастауыш білім алғаннан кейін оны Модо деп лақап атады. Ол Бамакода және Дакардағы Уильям Понти атындағы нормалды мектепте білім алды, онда сыныбындағы үздік оқушы болды. 1936 жылдан бастап Бамакода, Сикассода және Томбуктуде мұғалім болып жұмыс істеді. 1939 жылдың қыркүйегінде ол да мұғалім болған Мариам Травелеге үйленді.

Саясатта

Модибо Кейта әртүрлі қауымдастықтарға қатысты. 1937 жылы ол өнер және театр тобының үйлестірушісі болды. Оуэззин Кулибалимен бірге Француз Батыс Африка мұғалімдерінің одағын құруға көмектесті. Кейта Бамакодағы Коммунистік зерттеу топтары (КЗТ) ұясына қосылды. 1943 жылы ол отаршылдық үкіметті сынаған "L'oeil de Kénédougou" журналын құрды. Бұл 1946 жылы оны үш аптаға Париждегі "Санте" түрмесіне қамауға алып келді. 1945 жылы Кейта КЗТ және Судан Демократиялық партиясының қолдауымен Француз Төртінші Республикасының Құрылтай жиналысына кандидат болды. Сол жылы ол Мамаду Конатемен бірге Судандық блогын құрды, ол кейін Судан одағына айналды.

Саяси өмір

1946 жылдың қазан айында Бамакода өткен конференцияда Француз Африкасының аймақтарынан келген делегаттар Африкалық Демократиялық Ралли (АДР) құрды. Коалицияны Феликс Уфуэ-Буаньи басқарса, Кейта Француз Суданындағы АДР Бас хатшысы болып тағайындалды және Судандық бөлімшесінің, АҚШ АДР-нің басшысы болды. 1948 жылы ол Француз Суданының бас кеңесшісі болып сайланды. 1956 жылы Бамако қаласының мэрі болып сайланды және Франция Ұлттық Ассамблеясының депутаты болды. Ол Морис Бурж-Маунори және Феликс Гейяр үкіметтерінде екі рет мемлекеттік хатшы қызметін атқарды. 1959 жылы Модибо Кейта Мали Федерациясының премьер-министрі болды. 1960 жылдың 20 шілдесінде ол Француз Суданы мен Сенегалдан құралған Мали Федерациясының құрылтай жиналысының төрағасы болып сайланды. Кейін Сенегал федерациядан шықты.

Мали президенті

Федерацияның құлауынан кейін АҚШ-тың Демократиялық Республикасы Судан Республикасының толық тәуелсіздігін Мали Республикасы деп жариялады. Кейта оның бірінші президенті болды және көп ұзамай АҚШ-тың Демократиялық Одағын (US-RDA) жалғыз заңды партия деп жариялады. Президент Кейта, оның Судандық Африкалық Демократиялық Жиналысы (US-RDA) партиясы тәуелсіздік алғанға дейінгі саясатта үстемдік құрған (Африкалық Демократиялық Жиналысының мүшесі ретінде), бір партиялық мемлекет жариялауға және кең ауқымды ұлттандыруға негізделген социалистік саясатты жүзеге асыруға асықты. Кейта француз қауымдастығынан шығып, Шығыс блогымен де жақын байланыста болды. Үнемі нашарлап бара жатқан экономика 1967 жылы франк аймағына қайта қосылу және экономикалық артықшылықтардың кейбірін түзету туралы шешім қабылдауға әкелді. Социалист ретінде ол елінің экономикасын прогрессивті түрде мемлекеттендіруге бағытталды; бастапқыда ауыл шаруашылығы мен саудадан бастап, 1960 жылдың қазанында Мали импорт-экспорт компаниясы (SOMIEX) құрылды, ол Мали өнімдерін экспорттауға, сондай-ақ өндірілген және азық-түлік импортына (мысалы, қант, шай, құрғақ сүт) және оларды ел ішінде таратуға монополиялық құқыққа ие болды. 1962 жылы Мали франкінің құрылуы және жабдықтау қиындықтары халықтың, әсіресе шаруалар мен кәсіпкерлердің күшті инфляцияға және наразылығына әкелді. Билік органдары елдің кейбір бөліктерінде ресми түрде тыйым салынғанмен, жалғасып келген құлдыққа қарсы қатаң шараларды енгізуге тырысты. 1961 жылдың маусымында ол Ұлыбританияға мемлекеттік сапармен барды, онда Елизавета II оны Святого Михаила және Святого Георгия орденінің құрметті Ұлы крестімен марапаттады. Кейтаның социалистік көзқарастарына байланысты АҚШ бастапқыда оған күдікпен қараса да, ол Вашингтонмен жақсы қарым-қатынас орнатуға ниеттенгенін анық білдірді. 1961 жылдың қыркүйегінде ол Сукарномен бірге Америкаға сапар шегіп, президент Джон Кеннедимен кездесті. Кейін Кейта Кеннедиде серік тапқанын сезінді. Белградта өткен Бейтараптық қозғалысының бірінші саммитінен кейін ол АҚШ-қа сапар шекті, онда конференция оны американдық әкімшілікке ортақ ұстанымдарын жеткізуге уәкілеттік берді. Ол Марокко мен Алжир арасындағы қақтығысты шешті, сондай-ақ Гана мен Гвинея арасында одақ құруға тырысты және Сенегал елдерімен қарым-қатынасты жақсарту үшін тынымсыз жұмыс істеді. Сонымен қатар, ол Мали экономикасын социализм арқылы қайта құруға жасаған тырыстары үшін Ленин атындағы бейбітшілік сыйлығын жеңіп алды. Алайда Малиде қаржылық және экономикалық проблемалар күшейді, оған 1968 жылы нашар өнім қосылды, бұл кейін төңкеріске әкелді. Саяси жағынан Модибо Кейта Фили Дабо Сиссоко сияқты оппозициялық саясаткерлерді тез арада түрмеге қамады. 1964 жылы өткен тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы сайлауда 80 US-RDA кандидаттарынан тұратын жалғыз тізім Ұлттық Ассамблеяға сайланды, ал Кейта заң шығарушы органмен президенттік лауазымға тағы бір мерзімге қайта сайланды. 1967 жылдың 22 тамызынан бастап ол "белсенді революцияны" бастады және Революцияны қорғау ұлттық комитетін (CNDR) құру арқылы конституцияны тоқтатты. "Халық милициясының" (US-RDA милициясы) және 1967 жылы Мали франкінің девальвациясы жалпы наразылыққа әкелді. 1968 жылдың 19 қарашасында генерал Мусса Траоре Модибо Кейтаны төңкеріспен құлатып, оны Малидің солтүстігіндегі Кидал қаласындағы түрмеге жіберді. 1977 жылдың ақпанында бас қала Бамакоға қайтарылғаннан кейін, оның босатылуына дайындық ретінде үкіметтің ұлттық келісім шарасы деп мәлімделген Модибо Кейта 1977 жылдың 16 мамырында түрмеде қайтыс болды. Оның беделі 1992 жылы Мусса Траоре билігін құлатып, содан кейін президент Алфа Омар Конаре сайланғаннан кейін жаңадан қалпына келтірілді. 1999 жылдың 6 маусымында Бамакода Модибо Кейтаға ескерткіш ашылды.

Панафрикашыл ретінде

Модибо Кейта өзінің бүкіл өмірін Африканың бірлігіне арнады. Ол Леопольд Седар Сенгормен бірге Мали Федерациясын құруға қатысты. Ол құлағаннан кейін Леопольд Седар Сенгордан алшақтады, бірақ Гвинея президенті Секу Туре мен Гана президенті Кваме Нкрумамен бірге Батыс Африка мемлекеттерінің одағын құрды. 1963 жылы Африка Бірлігі Ұйымының (АБУ) хартасын жасауға маңызды үлес қосты. 1963 жылы ол Марокко королі мен Алжир президентін екі ел арасындағы шекаралық қақтығыс – Құм соғысын тоқтату ниетімен Бамакоға шақырды. Эфиопия императоры Хайле Селассиемен бірлесіп, Кейта Бамако келісімдерін жүзеге асырып, қақтығысты аяқтады. Осының нәтижесінде ол сол жылы Ленин атындағы бейбітшілік сыйлығына ие болды. 1963 жылдан 1966 жылға дейін ол Сенегал, Жоғарғы Вольта және Кот-д'Ивуар елдерімен қарым-қатынасты жақсартты. Бөтен күштерге қатыспайтын қозғалыстың жақтасы Модибо Алжирдің Ұлттық Азаттық фронты (ҰАФ) сияқты ұлтшыл қозғалыстарды қолдады.

Әдебиетте

Малилік автор Масса Макан Диабате 1979 жылы жарық көрген «Кутаның қасабы» (Le boucher de Kouta) романында Кеитаның президенттігін сатиралық тұрғыда бейнелейді. Романның мазмұнында кейін әскери төңкеріспен құлатылған, «Багаба Даба» («ірі ауызды құмырсқа» деген мағынада) атымен танылатын социалистік диктаторлық президент суреттеледі.