Кіріспе
Гавайидегі Кохала жанартауы, басқа қалқандық жанартаулар сияқты, оны қалыптастырған лава ағындарының төмен тұтқырлығынан туындаған жайпақ беткейге ие. Дегенмен, солтүстік-батыс жағалауында Жер бетіндегі ең биік теңіз жартастары орналасқан. Жанартаудың өркендеу кезеңдері мен одан кейінгі құбылыстар оған ерекше геоморфологиялық белгілерді сыйлады, олардың кейбіреуі ежелгі құлдырау мен көшкіннің нәтижесі болуы мүмкін. Жанартау пішін жағынан аяққа ұқсайды; солтүстік-шығыс жағалауы жағалау бойында айқын ойысқа ие. Жаңбырдың көп бөлігі Кохаланың солтүстік-шығыс беткейіне түседі. Кохаланың солтүстік-батыс беткейінде жаңбыр көлеңкесінің әсерінен азаматтық өзен аңғарлары аз, себебі басым сауда желдері жауын-шашынның көп бөлігін жанартаудың солтүстік-шығыс беткейіне жеткізеді. Кохаланың жеті желге қарайтын аңғары оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай: Вайпио, Вайману, Хонопуэ, Хонокеа, Хонокане Ики, Хонокане Нуи және Пололу. Аңғарлардың мөлшері олар жинаған су мөлшерін көрсетеді; ең үлкені Вайпио, бір кезде Вайману аңғарын да кептірген, ал Вайманудың бұрынғы бастаулары қазір оның тармақтарының бірі болып табылады. Вайману аңғары, шыңға дейінгі бастауларынан айырылып, Wai'ilikahi өзенін негізгі арнасы етіп алған, Waipio-дан кем емес, айтарлықтай су тасқыны жазығын қалыптастырды. Үшінші үлкен аңғар – Хонокане Нуи, су ағызуы шыңның солтүстік жағынан ғана жүзеге асады, нәтижесінде терең, ұзын, тар және жазық жазығы аз аңғарға айналды. Қалған аңғарлар суларын жанартаудың төменгі солтүстік-шығыс беткейлерінен алады, сондықтан олар кішкентай. Сонымен қатар, әртүрлі тереңдіктегі көптеген шатқалдар теңіз деңгейіне жетпей, су тасқыны жазықтарын құра бастады, олар аңғарларға айналды. Дегенмен, олардың кейбіреулерінің тереңдігі де зор. Теңіз жағалауындағы аңғар қабырғаларының тереңдігі Кохала тауының оңтүстік-шығыс бұрышындағы Вайпио аңғарының қарау орнында басталып, Хонопуэде ең жоғары биіктікке жетеді, содан кейін аңғарлардың солтүстік шетіндегі Пололу қарау орнында азаяды. Таудың ішіндегі терең жерлердегі барлық аңғарлар тік қабырғалы. Көптеген әдемі сарқырамалар осы жартастардан құлайды немесе ағып төгеді. Мысалы, Вайпио аңғарындағы Хиилау сарқырамасы бір құлауда
жанартаудың осы тау беткейлік аңғарларының қалыптасуымен бірге белсенді болды, кейінгі Пололу лава ағындары осыны көрсетеді, олар Кохала жанартауының солтүстік және солтүстік-батыс бөлігін жапқан және көбінесе Пололу аңғарына ағып кірген. Жақында теңіз түбін зерттеу нәтижелері аңғардың теңіз жағалауынан сәл ғана асып, Кохаланың солтүстік-шығыс жағалауында табылған үлкен көшкіннің бастапқы бөлігіне дейін жететінін көрсетті.
Kohala, like other shield volcanoes, has a shallow surface slope due to the low viscosity of the lava flows that formed it; however, the northwest shoreline boasts some of the highest seacliffs on Earth. Events during and after its eruptions give the volcano several unique geomorphic features, some possibly resulting from the ancient collapse and landslide. The volcano is shaped like a foot; the northeast coast is prominently indented across of shoreline. and orographic lift brings most of the rainfall to the northeastern slope of Kohala. The leeward northwestern slope of Kohala has few stream valleys cut into it, the result of the rain shadow effect, as the dominant trade winds bring most of the rainfall to the northeastern slope of the volcano. The seven windward valleys of Kohala are, from southeast to northwest, Waipio, Waimanu, Honopue, Honokea, Honokane Iki, Honokane Nui, and Pololu. The size of the valleys reflects the amount of drainage they have been able to capture; Waipio, the largest, at some point drained Waimanu Valley as well, and the former headwaters of Waimanu are now one of its branches. Waimanu valley, cut off from its headwaters to the summit and left with Wai'ilikahi as its main tributary, still had managed to form a substantial floodplain, although less than half the size of Waipio. Honokane Nui, the third largest valley, has its drainage almost exclusively from the north side of the summit, and as a result is a deep, long, narrow bottomed valley with little habitable floodplain. The remaining valleys derive all their water from the lower northeastern slopes of the volcano, and as a result are smaller. In addition, there are innumerable gulches of various depths which have not yet reached sea level and began to form flood plains, becoming valleys. Still, some of these are more than in depth. The depth of the actual valley walls at the seashore range from at the Waipio Valley Lookout at the southeastern corner of Kohala mountain, to a high of over in Honopue, then diminishing to less than at Pololu Lookout at the northern end of the valleys. In the back, deeper in the mountain, all of the valleys have sheer walls well in excess of Numerous spectacular waterfalls cascade or fall over these cliffs. Some, such as Hi'ilawe Falls in Waipi'o valley, have single drops exceeding
The volcano stayed active well into the formation of these mountainside valleys, as illustrated by later Pololu lava flows, which covered the north and northwestern end of Kohala volcano and often flowed into Pololu Valley. Recent seafloor mapping seems to show that the valley extends a short way beyond the seashore, then terminates at what may be the headwall of the great landslide found off the northeast coast of Kohala.
Адамзат тарихы
Кохаланың желден қорғалған беткейлерінде ежелгі заманға дейінгі егіншілік іздері табылды. 1400-1800 жылдар аралығында Кохалада негізгі өнім – тәтті картоп (Ipomoea batatas) болған, алайда ямс (Dioscorea sp.), таро (Colocasia esculenta), банан (Musa hybrids), қант қамысы (Saccharum officinarum) және Cucurbitaceae тұқымдасына жататын қабақтар да өсірілген. Тәтті картоп үшін жауын-шашынның оңтайлы мөлшері жылына жатады. Кохаладағы жауын-шашын мөлшері географиялық орналасуына және жыл санап өзгеретін факторларға байланысты өзгеріп отырады. Сонымен қатар, Кохалаға күшті жел соғады, ол топырақ эрозиясымен тікелей байланысты; ежелгі шаруалар егіндерін қорғау үшін топырақ үйінділері мен тас қабырғалар жүйесін қолданған. Бұл техника желдің күшін кем дегенде 20-30 пайызға азайтуға мүмкіндік берген. Қабырғалармен қатар, шаруашылық жерді әртүрлі өлшемдегі учаскелерге бөлетін тас жолдар да салынған. Бұл құрылымдардың ерекшелігі – сол кезде көптеген адамдар осындай жүйелерді пайдаланғанмен, Кохалада олардың сақталғандары өте сирек. Өндірістің шыңында компанияда 600 жұмыскер, жер және жылына шикі қант өндіруге арналған қуаттылық болған. 1975 жылы компания жұмысын тоқтатты. Кейіннен ол фермалар, шаруашылықтар мен тұрғын үйлерге пайдаланыла бастады. Гавайи округінің Сумен жабдықтау департаменті арал тұрғындарын сумен қамтамасыз ету үшін Кохаладан ағатын өзендерге сенеді. Сұраныстың өсуіне байланысты, жер үстіндегі арналар терең құдықтармен толықтырылды, олар жер асты суларын тұрмыстық қажеттер үшін тасымалдауға арналған. Кохала төңірегіндегі жер Гавайи округінің екі ауданы – Солтүстік Кохала және Оңтүстік Кохала ретінде басқарылады. Оңтүстік Кохаладағы жағажайлар, саябақтар, гольф алаңдары мен курорттар «Кохала жағалауы» деп аталады. Біріккен Гавайи аралдарының алғашқы патшасы Камехамеха I Кохаланың солтүстік ұшындағы Уполу-Пойнт маңында дүниеге келген. Бұл орын Кохала тарихи ескерткіштері мемлекеттік монументінің құрамында орналасқан. Камехамеханың түпнұсқа мүсіні Капаудағы қоғамдық орталықтың алдында тұр, ал мүсіннің көшірмелерін Гонолулудағы Алиолани Хейлде және Вашингтондағы АҚШ Капитолий келушілер орталығындағы Эмансипация залында табуға болады.