Кіріспе

Американдық журналист

Люси Ларком (5 наурыз 1824 – 17 сәуір 1893) – американдық мұғалім, ақын және жазушы. Ол Массачусетс штатының Нортон қаласындағы Уитон әйелдер семинариясының (қазіргі Уитон колледжі) алғашқы оқытушыларының бірі болды, ол 1854 жылдан 1862 жылға дейін сабақ берді. Сол кезде ол Rushlight әдеби журналын бірлесіп құрды, ол студенттердің жазбалары негізінде шығарылатын әдеби журнал және бүгінгі күнге дейін жарияланып келеді. 1865 жылдан 1873 жылға дейін ол Бостон қаласындағы «Біздің жас достарымыз» басылымының редакторы болды, ол 1874 жылы «Сент-Николас» журналымен бірікті. 1889 жылы Ларком өзінің заманындағы Жаңа Англиядағы балалық шақтың ең белгілі суреттемелерінің бірі – «Жаңа Англиядағы қыз балалық шақ» атты еңбегін жариялады; бұл автобиографиялық мәтін соғысқа дейінгі американдық балалық шақты зерттеуде жиі анықтама ретінде қолданылады және Беверли Фермс және Массачусетс штатының Лоуэлл қалаларындағы өмірінің алғашқы жылдарын қамтиды. Оның ертедегі және ең танымал өлеңдерінің қатарында «Ханна аяқ киім байлайды» және «Тәж киген раушан» бар. Ларкомның «Атлантик» журналына алғашқы үлесі, ақын Джеймс Рассел Лоуэлл бас редактор болған кезде, қолтаңбасы болмағандықтан, бір рецензент оны Эмерсонның туындысы деп санайды. Сондай-ақ, «Адал әйелдің қарсылығы» патриоттық лирикасы да Америка Азамат соғысы кезінде көп назар аударды. Ларком діни тақырыптарда жазуға бейімділігімен көзге түсті және әлемдік діни ойшылдардың еңбегінен құралған екі томдық жинақ жариялады: «Жақсырақ өмірдің тынысы» (Бостон, 1866) және «Шақырулар» (Бостон, 1886). Оның соңғы екі кітабы, «Көктегідей» (Бостон, 1891) және «Көрінбейтін дос» (Бостон, 1892) рухани өмірге қатысты ойларының көп бөлігін қамтиды.

Алғашқы жылдар және білім

Люси Ларком 1824 жылдың 5 наурызында Массачусетс штатындағы Беверли қаласында Лоис және Бенджамин Ларком отбасында дүниеге келді. Ол он баланың тоғызыншысы еді, олардың сегізі қыз бала болған. Оның «Жаңа Англиядағы қыздық шақ» атты автобиографиясында айтылғандай, Беверли сол кезде кішкентай ауыл болған, онда ол көрші балалармен ойнайтын. Ол осы кезеңтегі балаларға арналған көркем әдебиеттерді оқып, оқу мен жазуға ерте қызығушылық танытты. Олардың ішінде «Алонзо мен Мелисса», «Аббатхана балалары» және ұжымдық ертегілер бар еді. Ларком мырзаның қазасы Лоуэлл қаласындағы өнеркәсіптік революцияның басталуымен бірге болды. «Лоуэлл Миллз» зауыттарында жас әйелдер жұмыс істеу үшін, ал егде жастағы әйелдер «Лоуэлл Миллз» қыздары тұратын пансионаттарды басқару үшін жалданып алынды. Ларком ханым пансионат меңгерушісі болып жұмыс істесе, Люси мен оның бауырлары диірмендерде жұмыс істеді. Лоуэллде ол мектеп пен жұмыстан қалған уақытында анасына шаруашылық жұмыстарына көмектесті.

Лоуэлл диірменінің қызы

Он бір жасында, 1835 жылы, ол отбасына қосымша ақша табу үшін Лоуэллдегі Бутт Миллстегі мақта фабрикасында жұмыс істей бастады. Ол диірменде жұмыс істейтін ең жас жұмысшылардың бірі болды. Лоуэллдегі жұмыскер ретінде алғашқы қызметі орама бөлмесінде болды, ол орамаларды алмастырып, ауыстырды, содан кейін орама тігу станогына, одан кейін киім тігу станогына көшті, терезеден өзенге қарай қарап тұрды. Кейіннен ол "мақта-мата бөлмесінде" жұмыс істеді, ол жұмыс орны аз уақыт шектелуі, тазалығы және машиналардың болмауы себепті жағымды деп есептелді. Оның Лоуэллде өткізген соңғы екі жылы, барлығында он жылға жуық, осы бөлмеде өтті, мата өлшеумен емес, кітапханашы ретінде, бөліктер мен дорбалардың санын тіркеумен айналысты. Ол бос уақытында математика, грамматика, ағылшын немесе неміс әдебиеті бойынша оқулықтарды жиі үстеліне қойып, оқумен шұғылданды. Онда, бала кезіндегідей, өзінің ойларын өлеңдер мен әңгімелер арқылы жеткізді. Ларком сол күндері былай деді: "Бала кезімде Лоуэллде тұрғанымды ерекше бақыт деп есептедім. Бұл жердегі әлеуметтік атмосферада ашық мейірімділік пен шыншылдық болды, ол маған әсер етті және бұл жерді өмір сүруге жағымды етті. Адамдар күнделікті міндеттерін мақсатты түрде және ынтамен атқарып, бір-біріне шынайы қызығушылық танытты; ал теңіз жағалауындағы қалаларда әр адамның үйі дерлік феодалдық мағынадағы қамал сияқты болды, онда отбасы өзін жабық ұстап, кіріп келушілерден қорғанатын". Дегенмен, ол өзінің туған жағажайға деген сүйіспеншілігін ешқашан жоғалтпады, ал жиі сапарлар оның сұлулығын сақтап, туған қаласына байланысын күшейтті. Ларкомның диірменде өткізген он жылы оның өміріне үлкен әсер етті. 1839–1845 жылдары жарық көрген және редакторлары мен жазушылары "Лоуэлл диірмендеріндегі әйел жұмысшылары" болған "Лоуэлл ұсынысы" журналында Ларком жазушылардың бірі болды. Оның алғашқы өлеңдерінің бірі "Өзен" деп аталды, ал оның көптеген өлеңдері мен мақалалары осы жинақтарда жарияланды. Кейбір мақалалары кейіннен оның алғашқы жарияланған еңбегі "Similitudes" журналында жарық көрді. "Диірмен қыздары" арасында құрылған әдеби үйірмелердің бірінде Ларком алғаш рет ақын Джон Гринлиф Уиттиермен кездесті, ол сол кезде Лоуэллде "Free Soil" журналын редакциялап жатқан еді. Ол оның досы болды, бірден оның шынайы қызығушылығын көрсетіп, кешкі жазбаларына сын айтты. Ол кезде ол өте жас болғанмен, бұл өзара қызығушылық пен алғырлықтың бастамасы болды, ол достық қарым-қатынаста жалғасты. Кейіннен ол Уиттиердің әпкесі Элизабетпен ("Лиззи") жақсы танысып, жақын болғаннан кейін, үшеуі бірге уақыт өткізді. Солсбери жағажайындағы қуантарлық сапарларда, Аймсбери мен Беверлидегі үйлердің жанында, Аймсберидегі сапарларда, кеңес алып, бірлесіп жұмыс істеу арқылы, соңғы уақытта "Балалық шақ" және "Үш ғасыр әндері" атты әдемі жинақтар пайда болды, олардың өмірі бір-біріне жақын болды және бір-біріне үлес қосты.

Иллинойс штаты

Бірінен соң бірі Ларкомның әпкелері үйден тұрмысқа шығып, тек екеуі ғана қалды. Шамамен жиырма жасында Ларком Лоуэллдегі ең үлкен Ларком әпкесі, Эмелинмен бірге Иллинойстың сол кездегі жабайы далаларына сапар шекті. Ол жерде ол ізашарлық дәуірде дін қызметкерінің отбасының еңбектеріне қатысты. Олардың өмірі шынайы ізашарлардың өмірі болды, себебі дін қызметкерін кім шақыратын болса, соған байланысты бірнеше рет көшіп-қонып өмір сүрді. Осы даланың бір жерінде Ларком тастап кетілген ағаш үйдің ішінде көршілес елді мекенге білім берді. Оның шәкірттері осы аймақтағы шағын елді мекендерден келді. Ол үш округті қамтитын үлкен ауданның бір бұрышында орналасқан. Ол аудандық комитеттің басшылығымен сабақ берді, ал қызметке кіріспес бұрын кандидат оң қолын көтеріп, жазу, орфография, арифметика және географиядан сабақ беруге жеткілікті білімі бар екенін мойындап ант беруге міндетті болды. Оның үш айлық жалақысы 40 доллар болды, бірде төлем уақыты келгенде, оның жекжаттысы комитет мүшесіне барды, ол төлем жасауға жауапты болды. Оның еске салғаны, бұрын мұндай жағдайды естімегендей, қызыққан түрде былай деп жауап берді: «Қырық доллар! Бір жас әйелге үш айлық сабақ үшін бұл үлкен сома! Ол көп нәрсе білуі керек!» Лауазымды тұлға Ларкомның оқудағы және жетістіктегі алдыңғы қатарлы тәжірибесі туралы естігеннен кейін сенімді болды және ақшаны беруден бұрын: «Жарайды, оның осыны істегені жақсы!» деді. Тағы бір саяхатында Ларком қыздарға арналған жақсы мектептің жанында болды. Оқытушыдан оқушыға айналған ол Монтичелло әйелдер семинариясында үш жыл бойы толық оқу курсын бітірді. Соңғы екі жыл ішінде ол осы мекеменің дайындық бөлімін басқарды.

Беверлиге қайта оралу

Ақырында, Ларком батыстағы өмірден шаршап, Беверлиге қайтып келді. Онде бір-екі жыл бойы жас қыздарға сабақ берді, сосын Уитон әйелдер семинариясында мұғалім болып жұмысқа орналасты. Алты жыл бойы риторика, ағылшын әдебиеті және композиция пәндерін оқытты, кейде тарих, психология және мораль ғылымдары, немесе ботаниканы да қосты. Осы жылдардан кейін Ларкомның денсаулығы оқыту жұмысының үнемі күшін салуынан нашарлап, тұрақты жұмыстан бас тартуға мәжбүр болды. Бірақ ол әдебиет туралы лекция оқып, Бостонның әртүрлі қыздар мектептерінде сабақ беріп отырды. Оның «Atlantic» журналындағы алғашқы өлеңі — «Төңкерілген Гүл» болды, ол оның ең үлкен шабыт көзі ретінде сақталды. Бұл – жиырма бір төрт жолдық шумақтан тұратын жаратылыс туралы аңыздық эпос еді. Бұған дейін, Иллинойста тұрған кезінде, оның өлеңдері мен жазушы туралы қысқаша мәліметтер Грисвольдтың «Америка әйел ақындары» жинағында жарияланған еді. Сонымен қатар, шамамен сол кезде оның өлеңдері «Sartain’s Magazine» журналында да басылған. 1852–53 жылдары ол «National Era» журналына жиі мақала жазды, оның редакторы Уиттиер болды. Кейін «Independent» және «Boston Congregationalist» сияқты журналдар да оның еңбектерін қабылдап, жариялады. «Hannah Binding Shoes» өлеңі алғаш рет «New York Crayon» журналында жарық көрді, бұл өлең оның ең танымал және бағалы туындыларының бірі саналды. «Our Young Folks» журналы құрылғанда, Ларком оның көмекші редакторы болды. Кейін бір-екі жыл бас редактор болып қызмет етті. Келесі жеті жыл бойы ол Беверли фермасында тыныш және тәуелсіз өмір сүрді. Ол рухани қызметкер ретінде «Жақсы өмірдің демі» жинағын құрастырды. «Жол бойындағы өлеңдер», «Тау және теңіз жағасындағы өлеңдер» табиғатты зерттеуден жинақталған туындылар еді. «Балалық шақ», «Прозадағы балалық шақ» және «Үш ғасыр әндері» Уиттиермен бірге жиналып, оның редакциясынан өтті. Осылардан кейін «Cape Ann жабайы гүлдері» атты кітабы жарық көрді. Ларком қоғамда әйелдердің рөлінің өзгеруіне үлгі болды. Ол Лоуэлл фабрикасында бірге жұмыс істеген Харриет Хэнсон Робинсонмен дос болды. Робинсон да ақын және жазушы болды, кейіннен ол әйелдердің сайлау құқығы қозғалысында белгілі болды. Екеуі де «Lowell Offering» әдеби журналына үлес қосты.

Өлім және мұра

Ларком 1893 жылғы 17 сәуірде Бостонда 69 жасында қайтыс болды және туған қаласы Беверлиде (Массачусетс штаты) жерленді. Оның ықпалы Беверлиде әлі де сезіледі. "The Larcom Review" деп аталатын жергілікті әдеби журналға және Беверли орта мектебі кітапханасына оның есімі берілді. 1912 жылы Беверлиде салынған театр да Ларкомның құрметіне "Ларком театры – музыка және сахна өнері" деп аталды. Нью-Гэмпшир штатындағы Оссипи тауларындағы Ларком тауына оның есімі берілген, себебі ол 1800 жылдардың соңында осы аймаққа жиі барып тұратын. Массачусетс штатының Нортон қаласындағы Уиттон колледжінде Ларком жатақханасы оның құрметіне аталды. Ол негіздеген Rushlight әдеби журналы бүгінге дейін жарық көріп келеді. Ларкомның мұрасы Массачусетс штатының Лоуэлл қаласында құрметтеледі, онда ол Бутт Миллс фабрикасында "фабрика қызы" болып жұмыс істеген. Оның фабрикадағы өмірін баяндайтын әдеби шығармаларын құрметтеу үшін, қаланың орта мектебінің екі ғимаратының арасында Лючия Ларком паркі салынды. Паркте орналасқан ескерткіштерде, мүсіндерде және өнер туындыларында оның жазбаларынан үзінділерді кездестіруге болады.

Стиль және тақырыптар

Ларкомның кейінгі жазбалары терең діни сипатқа ие болды, онда оның өмір бойғы сенімі толыққанды көрініс тапты. Еске түсіріп, ол "Жұмыстың жыр-дастаны" (Idyl of Work) атты туындысын жазды. Ол, әрине, өзінің ойындағы үлкен қарындасының бейнесін көрсетуді көздегенімен, отбасылық ұқсастық арқасында, "Эстер" бейнесін сомдауда өзінің де кейбір ерекшеліктерін, мүмкін, бейсалы түрде берген. Ларком "Жұмыстың жыр-дастанында" және "Жаңа Англиядағы қыздығы" еңбегінде өзінің балалық шағын суреттеді. "Жыр-дастанда" қырық-елу жыл бұрынғы фабрика өмірі бейнеленген.