Кіріспе

Ағылшын ақыны (1806–1861)

Элизабет Баррет Браунинг (туған аты Мольтон Баррет; 6 наурыз 1806 – 29 маусым 1861) – Виктория дәуірінің ағылшын ақыны, өмірінде Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттарында кеңінен танымал болды және қайтысынан кейін көптеген антологияларға енді. Оның шығармалары 1970-ші және 1980-ші жылдардағы феминистік зерттеулерден кейін қайта жаңарып, ағылшын тіліндегі әйел жазушыларға көбірек назар аудартуға себеп болды. Дарем графтығында дүниеге келген, 12 баланың үлкені Элизабет Баррет он бір жасынан бастап өлеңдер жазды. Анасының өлеңдер жинағы – ағылшын жазушыларының жас кезінде жазылған ең ірі жинақтарының бірі. 15 жасында ауырғаннан кейін, қалған өмірі бойы бас және омыртқа ауруларына шалдықты. Кейін өкпе ауруына, мүмкін туберкулезге де ұшырады. Ол жас кезінен бастап ауырсынуды басу үшін лауданум қолданды, бұл оның денсаулығының нашарлауына себеп болуы мүмкін. 1840-шы жылдары Элизабет алыс туысы және меценаты Джон Кенион арқылы әдеби ортамен танысты. Оның ересектерге арналған алғашқы өлеңдер жинағы 1838 жылы жарық көрді, ал 1841-1844 жылдары ол өлеңдер, аудармалар және проза жазумен шұғылданды. Ол құлдықты жою науқанына қатысты, ал оның еңбегі бала еңбегі заңнамасын реформалауға ықпал етті. Оның өнімділігі Вордсворт қайтыс болғанда Теннисонмен ақын лауреаты атануы үшін күресуге мүмкіндік берді. Элизабеттің «Өлеңдер» (1844) жинағы үлкен жетістікке жетті, ол жазушы Роберт Браунингтің құрметіне ие болды. Олардың хат алмасуы, танысуы және некелесуі әкесінің наразылығынан қорқып, құпия түрде өтті. Тойдан кейін ол шын мәнінде әкесінен мұрагерлік құқығын жоғалтты. 1846 жылы жұбайлар Италияға көшіп, ол өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Элизабет 1861 жылы Флоренцияда қайтыс болды. Элизабеттің шығармалары сол кездегі көрнекті жазушыларға, соның ішінде американдық ақындар Эдгар Аллан По мен Эмили Дикинсонға үлкен әсер етті. Ол «Мен сені қалай сүйемін?» (1845 жылғы 43-сонет) және «Аврора Ли» (1856) сияқты өлеңдерімен есімдеріне түсті.

Отбасылық негіздер

Элизабет Барретттің кейбір туыстары 1655 жылдан бері Ямайкада тұрған. Олардың байлығы негізінен Кариб теңізіндегі плантацияларындағы құл еңбегінен түскен. Эдвард Барретт (1734–1798) Ямайканың солтүстігіндегі Синнамон Хилл, Корнуолл, Кембридж және Оксфорд плантацияларының иесі болған. Элизабеттің шешесінің әкесі Африкадан сатып алынған құлдармен жұмыс істейтін қант плантацияларына, диірмендерге, шыны зауыттарына және Ямайка мен Ұлыбританиядағы Ньюкасл арасында сауда жасайтын кемелерге ие болған. Отбасы өздерінің есімін сақтап қалуды қалаған, Барретт тегінің әрқашан қолданылуын талап еткен. Кейде мұрагерлік мүлікті алушыға есімді пайдалану шартымен берілген; ағылшын дворяндары мен "сквиррхия" осы сияқты есімдерді өзгертуді ұзақ уақыттан бері қолдап келген. Осы күшті дәстүрді ескере отырып, Элизабет заңды құжаттарда "Элизабет Баррет Мольтон Баррет" деп жазған, ал үйленбеген кезде өзін жиі "Элизабет Баррет Баррет" немесе "EBB" (үйленгеннен кейін де сақтап қалған әріптері) деп қол қойған. 9 наурызда крещение рәсімі болғанда, оған үш-төрт ай толған екен, бірақ ата-анасы 1805 жылдың 14 мамырында ғана үйленгендіктен, бұл жайт жасырылған. Өмірінің алғашқы аптасында отбасы досы оны крещение рәсіміне қабылдағанмен, ол 10 ақпан 1808 жылы Келлоу шіркеуінде, кіші інісі Эдвардпен (Бро деп аталған) бірге қайтадан, көпшілік алдында крещение рәсіміне қабылданыпты. Эдвард 1807 жылдың маусымында, Элизабеттің туған күнінен 15 ай кейін дүниеге келген. Әулеттің мәртебесіне лайық емес, жеке крещение рәсімі өткізілген, ал Броның тууы Кариб теңізіндегі отбасы плантацияларында мерекемен тойланған, ал Элизабеттің тууы олай болмаған. Элизабет 12 баланың (сегіз ұл, төрт қыз) үлкені болған. Олардың он бірі ересек жасқа жеткен; бір қызы Элизабет 8 жасқа келгенде 3 жасында қайтыс болған. Балалардың барлығының лақап аты болған: Элизабетті Ба деп атаған. Ол понимен серуендеген, отбасымен бірге серуендеп, пикникке барған, басқа отбасылармен араласқан және үйдегі театрлық қойылымдарға қатысқан. Аға-інілерінен айырмашылығы, ол отбасының әлеуметтік рәсімдерінен қашып, мүмкіндігінше көп кітап оқыған. 1809 жылы отбасы Хоуп-Эндке, Мальверн-Хиллз маңындағы Ледберидегі, Херефордширге көшіп келген. Хоуп-Эндтегі уақыты кейінірек өмірінде оған "Аврора Ли" (1856) шығармасын жазуға шабыттандырған, бұл оның ең ауқымды еңбегі болды, ол 1900 жылға дейін 20-дан астам рет басылып шыққан, бірақ 1905 жылдан 1978 жылға дейін қайта басылмаған. Ол төрт жасында өлең жаза бастаған. Хоуп-Энд кезеңінде ол өте оқымысты, ерегіз бала болған. Ол 6 жасында роман оқығанын, 8 жасында Поптың Гомер аудармаларына қызыққан, 10 жасында грек тілін оқыған және 11 жасында өзінің "Марафон шайқасы: өлең" гомерлік эпосын жазғанын айтқан. 1821 жылы ол Мэри Вулстонкрафттың "Әйел құқықтарын қорғау" (1792) кітабын оқыған және Вулстонкрафттың саяси идеяларын ынталы түрде қолдаған. Барреттер жақын жердегі Диссиденттер шіркеуіне барып, Эдвард Киелі кітап және миссионерлік қоғамдарда белсенді болған. Элизабеттің анасы 1828 жылы қайтыс болған, ол Ледберидегі Сент-Майкл шіркеуінде қызы Мэридің қасына жерленген. Элизабеттің тәтесі Сара Грэм Кларк балаларды бағуға көмектескен, бірақ Элизабеттің қатаң мінезімен келіспеген. 1831 жылы Элизабеттің әжесі Элизабет Моултон қайтыс болған. Сот процестері мен құлдықты жоюдан кейін, мистер Барретт үлкен қаржылық және инвестициялық шығынға ұшырады, бұл оны Хоуп-Эндті сатуға мәжбүр еткен. Отбасы ешқашан кедей болмағанмен, мүлігі тартып алынып, несиегерлерді қанағаттандыру үшін сатылды. Ол қаржылық мәселелері туралы ешкімге айтпаған, сондықтан отбасы Ямайкаға көшіп кетуі мүмкін деген қорқынышта болған. 1833 жылдан 1835 жылға дейін ол отбасымен Сидмуттағы Белл Вьюде тұрған. Бұл жер қазір "Седр-Шейд" деп аталған және қайтадан жаңартылған. Оның бұрынғы орны екенін көрсететін көк тақташа кіреберісте орнатылған. 1838 жылы, Хоуп-Энд сатылып кеткеннен кейін бірнеше жыл өткен соң, отбасы Лондонның Мэрилебон ауданындағы Уимпол көшесі, 50 мекенжайында қоныстанған. (Виргиния Вулф кейіннен иттің өмірін ойдан шығарып, оны 1933 жылғы "Флеш: Биография" романының басты кейіпкеріне айналдырған). 1841 жылдан 1844 жылға дейін Элизабет поэзия, аударма және проза саласында жемісті еңбек еткен. 1842 жылы "Блэквуд" журналында жарияланған "Балалардың айқай-шуы" поэмасы бала еңбегін айыптаған және Лорд Шафтсберидің 1844 жылғы "Он сағаттық заң жобасына" қолдау көрсету арқылы бала еңбегін реформалауға көмектескен. "Барретт Браунинг әпке-қарындастарынан күтілетін үй шаруасымен ауыртпалық көрмей, толығымен рухани өмірге берілді, көптеген хаттар жазып, кеңінен оқыды". Оның жемісті еңбегі 1850 жылы Вордсворт қайтыс болғанда, оны ақын лауреаты лауазымына үміткер ретінде Теннисонмен бәсекелестірді.

Роберт Браунинг және Италия

Оның 1844 жылғы "Poems" жинағы оны елдегі ең танымал жазушылардың біріне айналдырды және Роберт Браунингке оған хат жазуға шабыт берді. Ол "Мен сіздің өлеңдеріңізді барлық жүрегіммен жақсы көремін, құрметті Мисс Барретт" деп жазды, олардың "жаңа, ерекше музыкасын, бай тілін, терең сезімталдығын және жаңа, батыл ойларын" мадақтады. Сондай-ақ "Аврора Ли" романы да осы кезеңде жазылды. Роберттің "Ерлер мен әйелдер" атты туындысы да сол заманның өнімі. Кейбір сыншылар оның шығармашылығы Браунингпен танысқанға дейін белгілі бір деңгейде төмендегенін айтады: "1845 жылы Роберт Браунингпен қарым-қатынасы басталар алдында, Барретттің әлеуметтік және поэзиядағы эстетикалық мәселелер туралы ашық пікір білдіруге деген ықыласы, жастық шағындағыдай күшті болмай, денсаулығымен бірге біртіндеп сарқылып кетті. Ол зиялы және денелік тұрғыдан өзінің көлеңкесіне айналды". Олар Уильям Макеписс Такеррей, мүсінші Харриет Хосмер (ол, оның айтуынша, "толық азат болған әйел" сияқты көрінді) және Харриет Бичер Стоу сияқты көптеген суретшілер мен жазушылармен танысты. 1849 жылы Маргарет Фуллермен, 1851 жылы Карлайлмен, ал 1852 жылы ұзақ уақыттан бері құрмет тұтқан француз романы жазушысы Жорж Санмен кездесті. Флоренциядағы жақын достарының бірі – жазушы Иза Благден болды, оны романдар жазуға ынталандырды. Олар Парижде Альфред Теннисонмен, ал Лондонда Джон Форстермен, Сэмюэл Роджерс және Карлайлдармен кездесіп, кейін Чарльз Кингсли мен Джон Раскинмен дос болды. "1 шілдеде дүйсенбі күні Каса-Гиди маңындағы дүкендер жабылып, Елизаветаның қайғысына орай ерекше жоралар көрсетілді".

Рухани ықпал

Барретт Браунингтің көптеген шығармалары діни тақырыпты қамтиды. Ол Мильтонның «Жоғалған жұмақ» және Дантенің «Тозақ» сияқты еңбектерін оқып, зерттеген. Ол өзінің жазбаларында былай дейді: «Біз ақындарымыздың жанына Мәсіхтің қанының толығуын сезінгіміз келеді, осылайша ол адамзатымыздың Сфинксінің үздірмейтін зарлауына жауап ретінде олар арқылы дауыстай алады, азапты жаңаруға түсіндіреді. Өнердің өркендеген кезеңінде мұның бір бөлігі байқалады. Грек христиан ақындарының арасында да осы құштарлықты көруге болады, ал олардың қабілеті күштірек болғанда, бұл құштарлық одан да зор болар еді». Ол «Христос діні – поэзияның өзі, даңқталған поэзия» деп сенді. Ол көптеген өлеңдерінде, әсіресе сонеттер сияқты ерте туындыларында діни мәселелерді зерттеді. Ол теологиялық пікірталасқа қызығушылық танытып, еврей тілін үйреніп, Еврей Киелі кітабын оқыды. Мысалы, оның «Аврора Ли» шығармасында діни бейнелер мен соңғы заманға жасалған сілтемелер бар. Сыншы Синтия Шенберг «Аврора Ли» және оның бұрынғы «Бала Исаға арналған Қасиетті Мария» шығармаларындағы әйел кейіпкерлері Мұсаның қарындасы және күтушісі Мириамға сілтеме жасайтынын атап өтеді. Екі өлеңдегі Мириамға жасалған бұл сілтемелер Барретт Браунингтің өзінің Виктория дәуіріндегі христиан ақынының мәдени нормаларын сақтау үшін еврей тарихынан алшақтауға тырысқанын көрсетеді.

Барретт Браунинг институты

1892 жылы Ледбери, Херефордшир қаласы Барретт Браунингтің құрметіне институт салу үшін дизайн конкурсын өткізді. Брайтуен Биньон 44 басқа жобадан басым түсті. Ол сол жерге қарама-қарсы орналасқан ағаш қаңқалы Market House үйінің үлгісі бойынша салынды және 1896 жылы аяқталды. Алайда, Николаус Певснер оның стиліне риза болмады. 1938 жылдан 2021 жылға дейін, қалаға жаңа кітапхана берілгенге дейін, ол қоғамдық кітапхана ретінде пайдаланылды, ал қазір Ледбери поэзия фестивалінің бас кеңсесі болып табылады. 2007 жылдан бері екінші дәрежелі мұра нысаны болып саналады.

Сыни қабылдау

Барретт Браунинг өмірінде Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттарында кеңінен танымал болды. По 1845 жылғы қаңтардағы «Бродвей журналының» санында Барретт Браунингтің туындыларын қарап, «оның поэзиялық шабыты ең биік – одан артық нәрсені көзге елестете алмаймыз. Оның өнерге деген сезімі таза» деп жазды. Ол өз кезегінде «Қара қасқырды» жоғары бағалады, ал По 1845 жылғы «Қара қасқыр және басқа өлеңдер» жинағын оған арнап, оны «өз жынысының ең құрметті өкілі» деп атады. Барретт Браунингтің поэзиясы Эмили Дикинсонға зор әсер етті, ол оны жетістікке жеткен әйел ретінде құрметтеді. Оның Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбританиядағы танымалдығына оның әлеуметтік әділетсіздікке, соның ішінде Америка Құрама Штаттарындағы құлдыққа, шетелдік билеушілердің итальяндықтарға жасаған зұлымдығына және бала еңбегіне қарсы тұруы ықпал етті. «Элизабет Баррет Браунинг» еңбегінде Анджела Лейтон Барретт Браунингтің «әйелдіктің қасиетті бейнесі» ретінде бейнеленуі оның поэзиялық жетістіктерінен көз жаздыруы мүмкін екенін айтады. Лейтон 1931 жылғы Рудольф Безиердің «Уимпол көшесіндегі Барреттер» пьесасын 20 ғасырдағы Барретт Браунингтің туындыларына қатысты әдеби сынның поэзиялық нашарлығынан гөрі оның танымалдылығының салдарынан көп зардап шеккенін дәлелдеу үшін келтіреді. Пьесаны актриса Кэтрин Корнелл танымал етті, ол үшін бұл рөл визиттік карточкасына айналды. Ол өнер және коммерциялық тұрғыдан зор табысқа жетті, бірнеше рет қайта қойылды және екі рет фильмге бейімделді. Алайда, Сэмпсон бұл пьесаны Элизабет туралы жалған мифтердің, әсіресе оның, көбінесе «қатал» деп сипатталатын әкесімен қарым-қатынастың ең зиянды себебі деп санайды. 20 ғасыр бойы Барретт Браунингтің поэзиясына қатысты әдеби сын әйелдер қозғалысы оның өлеңдерін жаңадан ашқанға дейін сирек болды. Ол бір кезде өзін әйелдер құқықтарының бірнеше қағидаларын қабылдамауға бейім деп сипаттады және Мэри Рассел Митфорд пен оның күйеуіне жолдаған хаттарында әйелдердің зиялылық деңгейі төмен деп сенгенін білдірді. Дегенмен, «Аврора Ли» романында ол жұмыс пен махаббатты қатар ұстай білетін күшті және тәуелсіз әйел бейнесін жасады. Лейтонның сөзіне сүйенсек, Элизабет әдеби ортаға қатысқандықтан, онда дауыс пен стиль еркектердің басымдығымен сипатталатындықтан, ол «жазатын еркек тұлғасын ерекшелендіретін барлық нәрсеге қарсы тұрады». Оның туындыларының бес томдық ғылыми басылымы 2010 жылы жарық көрді, бұл соңғы бір ғасырдың ішіндегі алғашқы басылым болды.

Шығармалары (жинақтамалары)

1820: Марафон шайқасы: Поэма. Жеке басылған
1826: "Ай туралы эссе, басқа өлеңдермен". Лондон: Джеймс Дункан
1833: "Прометей тізгінталған", Аискилдің грек тілінен аударма және әртүрлі өлеңдер. Лондон: А. Ж. Вальпи
1838: "Серафим" және басқа өлеңдер. Лондон: Сондерс және Отли
1844: Өлеңдер (Ұлыбритания) / "Шеттегі драма" және басқа өлеңдер (АҚШ). Лондон: Эдвард Моксон. Нью-Йорк: Генри Г. Лэнгли
1850: Өлеңдер ("Жаңа басылым", 2 томдық). 1844 жылғы басылымның қайта қаралуы, португал сонеттері және басқалары қосылды. Лондон: Чапман және Холл
1851: "Каса Гиди терезелері". Лондон: Чапман & Холл
1853: Өлеңдер (3-ші басылым). Лондон: Чапман және Холл
1854: Екі өлең: "Лондонның кедейлер мектептері үшін шақыру" (Элизабет Баррет Браунинг) және "Егіздер" (Роберт Браунинг). Лондон: Чапман & Холл
1856: Өлеңдер (4-ші басылым). Лондон: Чапман және Холл
1856: "Аврора Ли". Лондон: Чапман & Холл
1860: Конгресс алдындағы өлеңдер. Лондон: Чапман және Холл
1862: Соңғы өлеңдер. Лондон: Чапман & Холл

Өлгеннен кейін жарық көрген еңбектері

1863: Грек христиан ақындары және ағылшын ақындары. Лондон: Чапман & Холл
1877: Элизабет Барретт Браунингтің ертедегі өлеңдері, 1826–1833, құраст. Ричард Херн Шепард. Лондон: Бартоломеу Робсон
1877: Элизабет Барретт Браунингтің Ричард Хенгист Хорнға жолдаған хаттары, замандастары туралы түсініктемелермен, 2 томдық, ред. С. Р. Т. Майер. Лондон: Ричард Бентли және Ұлы
1897: Элизабет Барретт Браунингтің хаттары, 2 томдық, ред. Фредерик Г. Кенион. Лондон: Смит, Эльдер & Co.
1899: Роберт Браунинг пен Элизабет Барретт Браунингтің хаттары, 1845–1846, 2 томдық, құраст. Роберт В. Барретт Браунинг. Лондон: Смит, Эльдер & Co.
1914: Роберт Браунинг пен Элизабет Барретт Браунингтің жаңа өлеңдері, ред. Фредерик Г. Кенион. Лондон: Smith, Elder & Co.
1929: Элизабет Барретт Браунинг: Қарындасына хаттар, 1846–1859, құраст. Леонард Хаксли. Лондон: Джон Мюррей
1935: Элизабет Барретт Браунинг пен Роберт Браунингтің Генриетта мен Арабелла Мольтон Барретке жазған жиырма екі жарияланбаған хаты. Нью-Йорк: United Feature Syndicate
1939: Элизабет Барретттен Б. Р. Хейдонға хаттар, ред. Марта Хейл Шекфорд. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы
1954: Элизабет Барретт Мисс Митфордқа, ред. Бетти Миллер. Лондон: Джон Мюррей
1955: Элизабет Барретт Браунингтің Хью Стюарт Бойдқа жазған жарияланбаған хаттары, ред. Барбара П. Маккарти. Нью-Хейвен, Коннектикут: Йель университетінің баспасы
1958: Браунингтердің Джордж Барретке хаттары, ред. Пол Лэндис, Рональд Фрименмен бірге. Урбана: Иллинойс университетінің баспасы
1974: Элизабет Барретт Браунингтің миссис Дэвид Огилвиге жазған хаттары, 1849–1861, құраст. П. Хейдон және П. Келли. Нью-Йорк: Quadrangle, New York Times Book Co. және Браунинг институты
1984: Браунингтердің хат алмасуы, ред. Филип Келли, Рональд Хадсон және Скотт Льюис. Винфилд, Канзас: Веджестон баспасы