Кіріспе

Америкалық ақын және әңгіме жазушы (1911–1979)

Элизабет Бишоп (8 ақпан 1911 – 6 қазан 1979) – американдық ақын және әңгіме жазушы. Ол 1949-1950 жылдары Конгресс кітапханасының поэзия жөніндегі кеңесшісі болды, ал 1956 жылы поэзия саласындағы Пулитцер сыйлығының иегері атанды.

Ерте өмір

Бишп, жалғыз бала, Массачусетс штатының Вурчестер қаласында Уильям Томас пен Гертруда Мей (Булмер) Бишптердің отбасында дүниеге келді. Оның сегіз айлық кезінде табысты құрылысшы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Бишптың анасы психикалық ауруға шалдығып, 1916 жылы психиатриялық емханаға жатқызылды. (Бишп кейіннен анасының күресі туралы "Ауылда" атты әңгімесінде жазды.) Балалық шағында жетім қалған ол, Nova Scotia, Great Village шаруашылығында анасының әжесімен бірге өмір сүрді, бұл кезеңді өзінің жазбаларында жиі еске алды. Бишптың анасы 1934 жылы қайтыс болғанға дейін психиатриялық емханада болды, және олар ешқашан қайта табыспады. Кейін балалық шағында Бишптың әкесінің туыстары оның қамқорлығын алды. Ол әжесі мен атасының қамқорлығынан алынып, әкесінің бай отбасымен бірге Вурчестерге (Массачусетс штаты) көшіп өтті. Бірақ Бишп онда бақытты болмады, ал анасының әжесінен айырылу оны жалғыздыққа ұшыратты. Вурчестерде тұрғанда ол созылмалы астмамен ауырып, өмірінің соңына дейін осы аурудан зардап шекті. Бишп бала кезінде өте ауыр сырқаттанды, сондықтан Saugus орта мектебінің бірінші курсына дейін формальды білім алмады. Ол Массачусетс штатының Натик қаласындағы Walnut Hill мектебіне екінші курсқа қабылданды, бірақ вакцинациядан қалып қойғандықтан оқуға рұқсат алмады. Оның орнына ол бір жыл Массачусетс штатының Беверли қаласындағы Shore Country Day School мектебінде оқыды. Бишп 1929 жылдың күзінде Нью-Йорк штатының Пафкипси қаласындағы Вассар колледжіне түсіп, музыканы оқып, композитор болуды жоспарлады. Сахнада өнер көрсетуден қорқып, ол музыкадан бас тартып, ағылшын тіліне ауысты және 16-шы және 17-ші ғасырлар әдебиеті курстарын тыңдады. Бишп 1934 жылы Вассар колледжін бакалавр дәрежесімен бітірді.

Әсерлер

Бишопқа ақын Марианна Мурдің үлкен әсері болды, оны 1934 жылы Вассардағы кітапханашы таныстырды. Мур Бишоптың еңбектеріне зор қызығушылық танытты және бір кезде Мур Бишопты Корнелл медициналық мектебіне түсуден қайтарды, онда Бишоп Вассардан кейін Нью-Йорк қаласына көшкен соң қысқа ғана уақытқа жазылған болатын. Мурдың Бишоптың жазуына тигізген әсері туралы Бишоптың досы және Вассардағы әріптесі, жазушы Мэри Маккарти былай деді: «Әрине, Бишоп пен Марианна Мурдің арасында ұқсастықтар бар: тәжірибенің белгілі бір бөліктерін мұқият, микроскоппен зерттеу. [Дегенмен,] менің ойымша, Марианна Мур тым тартымды, ал Элизабет Бишоптың тартымдылығы жоқ». Мур Бишопқа өлеңдерінің бірін Trial Balances атты антологияда жариялауға көмектесті, онда танымал ақындар жас, белгісіз ақындардың шығармаларын ұсынды. Бұл Мур 1972 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты. Бишоптың «Балық үйлерінде» (1955) Мурдың 1924 жылғы «А Grave» өлеңіне бірнеше деңгейде сілтеме жасайды. Ол 1947 жылы Рэндалл Джарреллдің арқасында Роберт Лоуэллмен танысты, олар Лоуэлл 1977 жылы қайтыс болғанға дейін, көбінесе хат алмасу арқылы жақын дос болды. Оның өлімінен кейін Бишоп былай деп жазды: «Біздің достығымыз, көбінесе жылдар бойы хаттар арқылы сақталған, тұрақты және жылы болды және мен оған әрдайым шын жүректен ризамын». Олар бір-бірінің поэзиясына да әсер етті. Лоуэлл Бишоптың «Skunk Hour» өлеңіне тигізген әсерін айтты, ол «Мисс Бишоптың «Армадилло» өлеңінің үлгісімен жазылған» деді. Сонымен қатар, оның «Шырылдау» өлеңі «Бишоптың «Ауылда» әңгімесінен алынған». «Солтүстік гавань» өлеңі, оның өмірінде жарық көрген соңғы өлеңдерінің бірі, 1978 жылы Лоуэллдің естелігіне арналған.

Саяхат

Епископ ерте жастан бастап, қайтыс болған әкесінен қалған, өмірінің соңына дейін таусылмаған тәуелсіз кірісі болды. Бұл кіріс оған жұмыс істеу туралы уайымдамай, арзан саяхат жасауға және көптеген қалалар мен елдерде өмір сүруге мүмкіндік берді, олар оның өлеңдерінде суреттелген. Ол "Саяхат сұрақтары" және "2000-нан астам иллюстрация және толық конкорданс" сияқты өлеңдерінде саяхатқа деген құштарлығы туралы жиі жазды. 1930 жылдардың ортасында ол Францияда Вассардан танысы, қағаз өндірушісінің қызы Луиз Крэйнмен бірнеше жыл тұрды. 1938 жылы екеуі Флорида штатының Ки-Уэст қаласында 624 Уайт-стрит мекенжайында үй сатып алды. Сол жерде тұрғанда Бишоп Эрнест Хемингуэйден 1940 жылы ажырасқан Паулин Пфайффер Хемингуэймен танысты. Кейін ол 611 Фрэнсис көшесіндегі пәтерде тұрды. 1949 жылдан 1950 жылға дейін ол Конгресс кітапханасының поэзия жөніндегі консультанты болып жұмыс істеді және Джорджтаундағы Берта Лукердің пансионатында, 1312 30-шы көшеде, Вашингтон, округ Колумбиясында тұрды. 1951 жылы Брин-Мор колледжінен 2500 долларлық грант алған Бишоп Оңтүстік Американы айналып өтуге аттанды. Сол жылдың қараша айында Бразилияның Сантус қаласына келген Бишоп екі апта ғана болады деп ойлаған, бірақ 15 жыл тұрды. Ол Петрополисте көрнекті саяси отбасынан шыққан архитектор Лота (Мария Карлота) де Маседо Соареспен бірге өмір сүрді. Бишоп Соареспен болған қарым-қатынасының егжей-тегжейін көп айтпаса да, олардың араласуының көп бөлігі Бишоптың Сэмюэл Эшли Браунмен жүргізген хат алмасуында қалдырылған. Уақыт өте келе қарым-қатынас нашарлап, депрессия, ашушаңдық және маскүнемдікке толы болды. Бұл қарым-қатынас 2013 жылы түсірілген "Айға жеткендер" фильмінде бейнеленген. Бразилияда болған кезінде Бишоп елдің әдебиетіне қызығушылық танытты. Ол бразилиялық ақындардың, соның ішінде Жоао Кабрал де Мело Нето мен Карлос Драммонд де Андраденің ықпалына түсіп, олардың туындыларын ағылшын тіліне аударды. Андраде туралы ол: "Мен оны мүлдем танымаймын. Ол өте ұялшақ адам екен. Мен де ұялшақпын. Бір рет түнгі уақытта тротуарда кездестік. Біз бір мейрамханадан бірге шықтық, ол танысқанда қолымды сыпайылықпен сүйді", - деді. Соарес 1967 жылы өз-өзіне қол жұмсағаннан кейін Бишоп АҚШ-та көбірек уақыт өткізді.

Басылымдар тарихы және марапаттар

Американың көрнекті ақыны болғанымен, Бишоп өте сирек жариялаған. Оның тұңғыш кітабы "Солтүстік және Оңтүстік" 1946 жылы жарық көрді және поэзия саласындағы Хоутон Миффлин сыйлығына ие болды. Бұл кітапқа "Адам-көбелек" ("мамонт" сөзінің газеттегі қатесінен шабыттанған қараңғы және жалғыз фантастикалық жаратылысты сипаттайды) және "Балық" (ұсталған балықты егжей-тегжейлі суреттейді) сияқты маңызды өлеңдер енді. Бірақ ол тоғыз жылдан кейін ғана келесі кітабын шығарды. 1955 жылы жарық көрген "Өлеңдер: Солтүстік және Оңтүстік – Суық көктем" атты томға оның алғашқы кітабымен қатар, жаңа "Суық көктем" бөлімін құрайтын 18 жаңа өлең кірді. Бишоп осы кітабы үшін 1956 жылы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Содан кейін, келесі жинағы "Саяхат сұрақтары" 1965 жылы шыққанша ұзақ күте тұруға тура келді. Бұл кітап Бразилияда өмір сүргеннің Бишоптың шығармашылығына тигізген әсерін көрсетті. Оның ішінде кітаптың бірінші бөлімінде "Сантосқа келгенде", "Мануэльзиньо" және "Сантос" сияқты Бразилиядағы өмірге арналған өлеңдер бар. Алайда, кітаптың екінші бөлімінде Бишоп өзінің туған жерінде орын алған "Ауылда" және "Нова-Скотиядағы алғашқы өлім" сияқты басқа да жерлердегі оқиғаларды бейнелейтін туындыларын да қосты. "Саяхат сұрақтары" - оның қысқа әңгімелерінен ("Ауылда" жоғарыда аталған) бірі кірген тұңғыш кітабы. Бишоптың келесі маңызды жарияланымдары "Толық өлеңдер жинағы" (1969) болды, оған сегіз жаңа өлең енді және ол Ұлттық кітап сыйлығына ие болды. Өмірінде жарық көрген соңғы жаңа өлеңдер кітабы "География III" (1977) "Күту бөлмесінде" және "Бір өнер" сияқты жиі антологияға енетін өлеңдерді қамтыды. Бұл кітап Бишоптың әдебиет саласындағы Нойштадт халықаралық сыйлығын алған алғашқы американдық және әйел болуына себепкер болды. Бишоптың "Толық өлеңдер жинағы, 1927–1979" 1983 жылы, өлімінен кейін жарық көрді. Оның өлімінен кейінгі басқа жарияланымдары: "Жинақталған проза" (1984; очерктері мен әңгімелерінің жинағы) және "Эдгар Аллан По және жұк-бокс: жинақталмаған өлеңдер, жобалар және фрагменттер" (2006), оның жарыққа шығуы қызу пікірталас тудырды. Меган О'Рурк Slate журналындағы мақаласында былай деп жазды: "Бишоптың бұрын жинақталмаған өлеңдерінің, жобалары мен фрагменттерінің жақында жарық көргеніне қарсылық білдірілуі және бұл жұмыстың қоғамға ұсынудың құндылығы туралы пікірталастар туындауы таңқаларлық емес". "The New Republic" журналына жазған Хелен Вендлер жобаларды "мүгедек және тоқыраған" деп атады және Farrar, Straus and Giroux компаниясын кітапты басып шығаруды шешкені үшін сынады.

Әдеби стиль және өзіндік ерекшеліктері

Роберт Лоуэлл мен Джон Берриман сияқты көрнекті замандастары жеке өмірлерінің егжей-тегжейлі тұстарын поэзияларының маңызды бөлігіне айналдырғанда, Бишоп мүлдем осыдан бас тартты. Осы сырлы стильге, көптеген жеке ақпаратты ашуға қарамастан, Бишоптың жазу стилі, жеке өмірінен шамалы материалды қамтығанымен, ең жоғары дәлдікке, объективтілікке және алыс тұрған көзқарасқа және замандастарының туындыларындағы осы сияқты жеке тақырыптарға құпиялылыққа танымал болды. Ол өмірінен алынған мәліметтер мен адамдарды жазуда сақтық танытты. "In the Village" – балалық шағы мен психикалық тұрақсыз анасы туралы туындысы үшінші тұлғада жазылған; оқырман оқиғаның автобиографиялық екенін Бишоптың балалық шағы туралы білгенде ғана түсіне алады. Бишоп өзін "лесбиян ақын" немесе "әйел ақын" деп санамады. Ол туындыларын әйелдер поэзиясының антологияларында жариялаудан бас тартқандықтан, әйелдер қозғалысына қатысқан басқа әйел ақындар оның осы қозғалысқа қарсы екенін ойлады. Мысалы, 60-жылдары Бишоппен жақын болған Гарвард студенті Кэтлин Спивак өзінің естеліктерінде: "Менің ойымша, Бишоп сол кездегі әйелдерге деген жеккөрушілікті бойына сіңірді. Қалай болмас еді? Бишоптың Бостон/Кембридж/Гарвард орталығындағы әйел және ақын, сондай-ақ лесбиянка болуына қатысты өте күмәнді қарым-қатынасы болды. Өте осал, сезімтал болған ол жеке өмірінің көп бөлігін жасырды. Ол әйелдер қозғалысына қатысты ешбір нәрсені қаламайтын. Ол сол кездегі еркектердің әйелдерге деген көзқарасын қабылдады, олардың әдемі болуы, еркектерге ұнауы және тең жалақы немесе әлеуметтік жәрдемі бар жұмыс сұрамауы керек еді. Дегенмен, Бишоп өзін осылай санамады. 1978 жылы "The Paris Review" журналына берген сұхбатында ол, әйелдер поэзиясы антологиясынан шығарылуға қатысты талабына қарамастан, өзін "күшті феминист" санайтынын, бірақ оны тек жазу сапасы бойынша бағалауын қалағанын, жынысы немесе сексуалдық бағдары бойынша емес екенін айтты. Ол досы Роберт Лоуэллдің "мойындау" стилін қолдағанмен, оның өте даулы "Дельфин" (1973) кітабына қарсы шықты, онда ол бұрынғы әйелі Элизабет Хардвиктің (олар 23 жыл некеде тұрғаннан кейін ажырасып кеткен) жеке хаттарын өлеңдері үшін материал ретінде пайдаланып, өзгертіп жазған. 1972 жылғы 21 наурызда Лоуэллге жазған хатында Бишоп оған кітапты жариялауға қарсылық білдірді: "Адам өмірін [өлеңдер үшін] материал ретінде пайдалануға болады – бәрібір солай істейді, бірақ осы хаттар – сенің сеніміңді бұзу емес пе? Егер сізге рұқсат берілсе – егер сіз оларды өзгермесеңіз және т.б. Бірақ өнердің құны соншалықты жоғары емес".

" Күту бөлмесінде "

Бишоптың 1976 жылы жазылған "Күту бөлмесінде" атты туындысы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Массачусетс штатындағы Вурчестер қаласында өмір сүрген жеті жасар қыздың көзқарасынан әртүрлі қоғамдағы жеке тұлғалықты және өзгешелікті іздеу тақырыбын қамтиды.

"Новая Шотландиядағы алғашқы өлім"

Бишоптың "Новая Шотландиядағы алғашқы өлім" атты өлеңі, алғаш рет 1965 жылы жарық көрген, оның туысы Артурдың қайтысымен алғашқы кездесуін суреттейді. Бұл өлеңде ол оқиғаны баланың көзқарасымен бастан кешіреді. Өлеңде баланың жас және тәжірибесіз болғанына қарамастан, өлімнің қатты әсерін инстинктивті түрде сезінетіні көрсетілген. Ол шындық пен қиялды үйлестіреді, осы тәсіл оның "Сестина" өлеңінде де қолданылады.

"Сестина"

Бишоптың 1956 жылы "Нью-Йоркер" журналында жарияланған "Сестина" атты өлеңі нақты өмірде болған оқиғаны бейнелейді. Ол нәресте кезінде әкесінің қайтысынан және бесеу жасында анасының психикалық күйзелісінен кейін, туыстарымен бірге өмір сүру тәжірибесін суреттейді. Өлеңде ол анасын ешқашан көрмейтінін біліп өмір сүру туралы айтылады. Бишоп былай деп жазады: "Алманахта: «Көз жасын себу уақыты келді». Әже тамаша пешке ән салып тұр, ал бала тағы да түсініксіз үй салады". Оның қолданған поэзия стилі – сестина, ол 12-ші ғасырда Арнаут Даниэль құрастырған. Бұл стиль әр жолдың соңғы сөздерін басанақтауға негізделген, өлеңге форма мен үлгі сезімін сыйлайды. Бишоп сестина форматындағы шеберлігімен жақсы танымал.

Кейінгі өмірі

Бішоп 1970 жылдары мұрасы таусыла бастағаннан бастап бірнеше жыл бойы жоғары білім беруде дәріс берді. Ұзақ уақытқа соқпай Вашингтон университетінде сабақ берді, содан кейін жеті жыл бойы Гарвард университетінде оқытты. Өмірінің соңына таман ол бірнеше жазды Мэн штатының Норт-Хейвен аралында өткізді. Ол Нью-Йорк университетінде сабақ берді, соңында Массачусетс технология институтын бітірді. Ол былай деді: "Шындығында, мен жазу курстарын мүлдем қолдамаймын, балалар кейде керемет нәрселер жазады, керемет суреттер салады, бірақ оларды осыған жігерлендірмеу керек деп ойлаймын". Бішп өнімді жазушы болған жоқ, ол көптеген жобаларды бастап, оларды аяқтамай тастады. Соңғы кітабы "География III" (1977) жарықтанғаннан кейін екі жыл өткен соң, оның өтінішімен "Байт" өлеңінен алынған соңғы екі тармақ – "Барлық тәртіпсіз қызмет жалғасуда, / қорқынышты, бірақ көңілді" – 1997 жылы Вурчестерде өткен Елизавета Бишоп конференциясы мен поэзия фестиваліне орай отбасылық ескерткішке жазылды. Ол қайтыс болғаннан кейін, Жаңа Шотландиядағы Грейт-Виллидждегі суретшілер үйі, Елизавета Бишоп үйі, оның есімін мәңгі есте сақтау үшін арналды. Вассар колледжінің кітапханасы 1981 жылы оның әдеби және жеке құжаттарын сатып алды. Оның жеке хаттары мен қолжазбалары Американың ғылыми кітапханаларындағы көптеген әдеби жинақтарда сақталған.

Танымал мәдениетте

Reaching for the Moon (2013) – Лота де Маседо Соареспен Бразилияда бірге тұрған Бишоптың өмірі туралы бразилиялық фильм. Фильмнің португал тіліндегі атауы – Flores Raras. Жазушы Майкл Следж 2010 жылы Бишоп пен Соарс туралы «Мен сенің алдындағы борышым» романын жариялады. Бишоптың Роберт Лоуэллмен болған достығы Сара Рулдың «Қымбат Елизавета» пьесасының тақырыбы болды, ол алғаш рет 2012 жылы Йель репертуарлық театрында қойылды. Пьеса екі ақынның хаттары негізінде жазылған, ол хаттар «Ауадағы сөздер: Элизабет Бишоп пен Роберт Лоуэлл арасындағы толық хат алмасу» кітабында жинақталған. «Breaking Bad» телешоуының 2.13-ші бөлімі «ABQ»-да Джейннің әкесі оның бөлмесіне кіреді, сол бөлмеде қабырғада Элизабет Бишоптың суреті ілулі тұр. Алдында әкесі полицияға Джейннің анасының бойжеткен кездегі тегі Бишоп екенін айтқан.