Кіріспе
Америкалық су биологы, американдық ақын (1887–1972) Марианна Крейг Мур (15 қараша 1887 – 5 ақпан 1972) – американдық модернист ақын, сыншы, аудармашы және редактор. Оның өлеңдері формальды жаңашылдығымен, нақты тілдік өрнегімен, ирониясымен және өткірлігімен ерекшеленеді. Ол 1968 жылы Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына Нобель комитетінің мүшесі Эрик Линдегрен ұсынған.
American poet (1887–1972)
Marianne Craig Moore (November 15, 1887 – February 5, 1972) was an American modernist poet, critic, translator, and editor. Her poetry is noted for its formal innovation, precise diction, irony, and wit. She was nominated for the 1968 Nobel Prize in Literature by Nobel Committee member Erik Lindegren.
Ерте өмір
Мур Миссури штатының Кирквуд қаласында, анасының әкесі Джон Риддл Уорнер пастор болып қызмет еткен пресвитериан шіркеуінің үйінде дүниеге келді. Оның әкесі Джон Милтон Мур – механикалық инженер және өнертапқыш, психоздық эпизодтан зардап шекті, осының салдарынан ол туылмай тұрып ата-анасы ажырасып кетті; Мур оны ешқашан кездестірген емес. Ол және оның үлкен ағасы Джон Уорнер Мурды анасы Мэри Уорнер Мур тәрбиеледі. Отбасы өмір бойы бір-біріне көптеген хаттар жазды, көбінесе бір-бірін «Солғайдағы жел» романының кейіпкерлерінің есімдерімен немесе қызықты лақаптармен атап, жеке тіл қолданды. Анасы мен ағасы сияқты Мур да берілген пресвитериандық діндар болды, әсіресе әкесінің әкесінің ықпалында болды, христиандық иманды сынақтар мен құлшылық арқылы нығайтылған күш сабағы ретінде қарастырды; оның өлеңдері көбінесе күш пен қиындықтар туралы мәселелерді қамтиды. Ол «дінсіз өмір сүру мүмкін емес» деп ойлады. Мур алты жасқа дейін Сент-Луис аймағында тұрды. 1894 жылы әкесінің әкесі қайтыс болғаннан кейін, үш бала Питтсбургке жақын туыстарымен екі жыл тұрды, содан кейін Карлайлге (Пенсильвания) көшіп, анасы жеке қыздар мектебінде ағылшын тілінен сабақ беретін жұмыс тапты. Мур 1905 жылы Брин-Мор колледжіне қабылданды. Төрт жылдан кейін ол тарих, экономика және саясаттану мамандығы бойынша А.В. дәрежесін алды. Ақын H.D. оның бірінші курстағы сыныптастарының бірі болды. Брин-Морда Мур кампустың әдеби журналы «Tipyn O'Bob» үшін қысқа әңгімелер мен өлеңдер жаза бастады және жазушы болуға шешім қабылдады. Бітіргеннен кейін ол Melvil Dewey's Lake Placid Club-та қысқа уақыт жұмыс істеді, содан кейін 1911 жылдан 1914 жылға дейін Карлайл Үнді индустриалдық мектебінде бизнес пәндерін оқытты.
Өлең шығармашылығы
Мурдың алғашқы кәсіби жарияланған өлеңдері 1915 жылдың көктемінде «Эгоист» және «Поэзия» журналында жарық көрді. Соңғысының редакторы Гарриет Монро оларды өз өмірбаяннда «эллипстік музыкалық тереңдікке» ие деп сипаттады. 1916 жылы Мур анасымен бірге Нью-Джерси штатының Чатем қаласына көшіп барды. Екі жылдан кейін екеуі Нью-Йорк қаласының Гринвич-Виллиджіне көшіп барды, онда Мур көптеген авангард суретшілерімен, әсіресе «Others» журналымен байланыстылармен араласты. Ол кезде жазған жаңашыл өлеңдері Езра Паундтан, Уильям Карлос Уильямстан, Х.Д., Т.С. Элиоттан, кейіннен Уоллес Стивенстен жоғары баға алды. Мурдың алғашқы кітабы «Өлеңдер» 1921 жылы оның рұқсатысыз Имажист ақыны Х.Д. және Х.Д. серіктесі, британдық романист Брайер жариялады. Мурдың кейінгі поэзиясында Имажистердің қағидаларының әсері байқалады. Екінші кітабы «Бақылаулар» 1924 жылы «Диал» сыйлығын жеңіп алды. Ол осы жылдары кітапханашы болып жарты күн жұмыс істеді; содан кейін 1925 жылдан 1929 жылға дейін ол әдеби және мәдени журнал «Диалды» редакциялады. Әдебиет және өнер қауымдастығындағы бұл орны оның модернистік талғамға төреші ретінде ықпалын арттырды; көп уақыттан кейін ол болашақ жас ақындарды, соның ішінде Элизабет Бишопты, Аллен Гинзбергті, Джон Эшбериді және Джеймс Мерриллді жігерлендірді. 1929 жылы «Диал» басылымы тоқтаған кезде ол Бруклиннің Форт Грин ауданындағы 260 Камберленд көшесіне көшіп барды, онда ол отыз алты жыл тұрды. 1947 жылы қайтыс болған анасын күтіп-бағу кезінде де жазуын жалғастырды. Анасы қайтыс болғаннан кейін де, тоғыз жыл бойы Мур Лафонтеннің нақылдарынан аударма жасады. 1933 жылы Мур «Поэзия» журналының Хелен Хейр Левинсон сыйлығын алды. 1951 жылы оның «Жинағы» Ұлттық кітап сыйлығын, Пулитцер сыйлығын және Боллинген сыйлығын жеңіп алды. Кітаптың кіріспесінде Т.С. Элиот былай деп жазды: «Менің сенімділігім соңғы 14 жыл бойы өзгермеген, Мурдың өлеңдері біздің заманымызда жазылған тұрақты өлеңдердің кішкентай бөлігі болып табылады». 1967 жылы ол американдық мәдениетке қосқан үлесі үшін Макдауэлл колониясының Эдвард Макдауэлл медалімен марапатталды. Мур әртүрлі журналдарда, соның ішінде «The Nation», «The New Republic», «Partisan Review» және «The New Yorker» журналдарында өлеңдерін жариялауды жалғастырды, сондай-ақ оның өлеңдері мен сын жинақтары туралы түрлі кітаптар мен жинақтарды жариялады. Ол 1965 жылы Манхэттендегі 35-ші Батыс Тоғызыншы көшеге көшіп келді. Гринвич Виллиджге оралғаннан кейін ол өзінің үш бұрышты шапаны мен қара плащымен қалада кеңінен танылды. Ол спортты жақсы көретін және Мұхаммед Алидің үлкен құрметіне ие болған, оның ауызекі сөздеріне арналған «Мен ең ұлымын!» альбомына түсіндірме жазған. Ол бейсбол жанкүйері ретінде танымал болды, алдымен Бруклин Доджерс, содан кейін Нью-Йорк Янкиз. 1968 жылы «Янки» стадионындағы маусымның ашылуында ол допты лақтырды. 81 жасында Мур 1968 жылы Ұлттық әдебиет медалімен марапатталды. Бұл сыйлықты тағайындаған комитет: «Біздің заманымыздағы поэзияның шынайы ойлап тапқан аздаған тұлғаларының бірі, поэзияның бірінші әйелі Марианна Мур, бізге өте тамаша кемелділік туралы түсінік береді», - деп мәлімдеді. Мур өмірінің соңғы жылдары бірнеше рет инсульт алған. Ол 1972 жылы қайтыс болды, оның күлі оның анасымен бірге Геттисбургтегі Эвергрин зиратында, Пенсильванияда, отбасылық жерлеу учаскесінде жерленді. Ол өлген кезде көптеген құрметті дәрежелер мен америкалық ақынға берілетін барлық құрметке ие болды. «Нью-Йорк Таймс» газетінде толық бетлі некролог жарияланды. 1996 жылы ол Сент-Луис атақ-даңқ аллеясына кірді. Мур 1918 жылдан бастап Езра Паундпен хат алмасып, онымен бірге болды. Ол Бенито Муссолини мен фашизмге басынан бастап қарсылық білдірді және Паундтың антисемитизміне қарсылық білдірді. Мур республикашыл болып, 1928 және 1932 жылдары Герберт Гуверді қолдады. Ол американдық ақын Уоллес Стивенстің өмір бойы одақтасы және досы болды, бұл оның Стивенстің бірінші жинағы «Гармонияны» қарауында және әсіресе, «Банандар үшін гүлдік безендірулер» өлеңіндегі Анри Руссоның әсері туралы түсініктемесінде көрсетілген. Ол 1943 жылдан 1961 жылға дейін жеке коллаж суретшісі Джозеф Корнеллмен хат алмасып жүрді, оның жинау және иемдену әдістері өзі сияқты болды. 1955 жылы Мурды Фордтың «E car» жобасының маркетингтік зерттеулер менеджері Дэвид Уоллес және оның әріптесі Боб Янг машинаға атау ұсынуға шақырды. Уоллес: «Сөздің табиғатын ақыннан артық кім түсіне алады?» деп ойлады. 1955 жылдың қазан айында Мурға E машинасына «шабылданушы есімдер» ұсыну туралы сұрады, ал 7 қарашада ол «Төзімді оқ», «Ford күміс қылышы», «Монгоз Civique», «Varsity соққысы», «Pastelogram» және «Andante con Moto» сияқты атаулардың тізімін ұсынды. 8 желтоқсанда ол соңғы және ең танымал атауын, «Утопиялық Тасбақаны» ұсынды. E машинасы Фордтың Edsel деп атады. Мур ешқашан үйленбеді. Оның қонақ бөлмесі Филадельфиядағы Розенбах мұражайы мен кітапханасының коллекцияларында түпнұсқалық орналасуында сақталған. Оның барлық кітапханасы, әсем заттары (Микки Мэнтл қол қойған бейсболды қоса алғанда), барлық хат алмасулары, фотосуреттері және өлеңдерінің жобалары қоғамдық көруге қол жетімді. Роберт Лоуэлл сияқты, Мур өмірінің соңғы жылдары көптеген ерте өлеңдерін қайта қарады. Бұл қайта қараған жұмыстардың көпшілігі 1967 жылғы «Толық өлеңдерде» жарияланды. Бұрын басылмаған 1924 жылғы «Бақылаулардың» факсимиле басылымдары 2002 жылы қол жетімді болды. Осы уақыттан бері, қайсысы түпнұсқа екені туралы сындық келісім болған жоқ. Мур «Толық өлеңдерге» алғы сөз ретінде жазған бір жолдық эпиграфта өзінің белгілі «Өлең» жұмысын жиырма тоғыз жолдан үш жолға дейін қысқартты: «Жіберулер жазасыз емес». 1961 жылы «A Marianne Moore Reader» кітабына алғы сөз жазғанда Мур өзінің сүйікті өлеңі – Айуп кітабы екенін айтты. Мурдың романы мен аяқталмаған естеліктері жарияланбаған. 2012 жылы ол Нью-Йорк штатының жазушылар залына енгізілді.
Музыкалық бейімделулері
Басқа ақындардың туындыларына қарағанда жиі музыкаға алынбаса да, бірнеше американдық композиторлар оны музыкалық тұрғыдан бейімдеді, олардың ішінде Сэмюэл Адлер (композитор), Уильям Болком, Джулиана Холл, Льюис Спратлан және Вирджил Томсонның шығармалары бар.
Америкалық сайлау құқығы қозғалысына қатысу
Мур 1905 жылдан 1909 жылға дейін Брин-Мор университетінде оқыған кезінен бастап американдық сайлау құқығы қозғалысына қатысты. Мурдың тарих, саясат және экономика пәндерін біріктіре оқығандығы, сондай-ақ Брин-Мордағы профессорлар мен басқа студенттердің сайлау құқығы үшін күресуі оны әйелдердің сайлау құқығы қозғалысына баулыды. Әсіресе, бұл «әйелдер колледжі тарихындағы ерекше кезең болды, себебі прогрессивизмнің құндылықтары, әйелдердің білімі және жеке өмір саласының идеологиясы мәдени өзгерістерге ықпал ететін күшті бірлестік құрады». Мур Ұлттық колледж тең сайлау құқығы лигасының бөлімшесі – «сайлау құқығы қоғамына» мүше болды және олардың көптеген іс-шараларына қатысты. Айта кетерлігі, Мур жеке хаттарында отбасына Брин-Морда белгілі феминист Джейн Аддамс пен британдық суфражистка Энн Кобден Сандерсонның лекцияларын тыңдағанын жазды. Америкалық суфражист Анна Говард Шоу туралы ол былай деп жазды: «Шоу ханым кеше заманауи демократиялық идеал туралы сөйледі. Оның сөзіне қаншалықты риза болғанымды жеткізе алмаймын. Егер ол оның аргументтерін естіген болса, ешқандай адал адам сайлау құқығына қарсы күреспес еді». 1909 жылы Мур тағы бір Брин-Мор студентімен бірге Нью-Йорк қаласына сапар шекті, онда Колорадо штатының суфражист судьясы Бен Линдсидің лекциясын тыңдады, сайлау құқығына арналған жаппай митингке қатысты және Дж.М. Барридің әйелдердің сайлау құқығы тақырыбындағы «Әрбір әйел нені білуі керек» атты пьесасын көрді, ол сол кезде авторсыз жазылғандай көрінді. Британдық Колумбия университетінің профессоры Мэри Чэпман Мурдың сол кездегі суфражистік жазбалардың авторы болғанын, оны 1915 жылы «Карлайл кешкі геральдінде» жарияланған суфражистік проза мен поэзиямен қатар оның ерекше жазу стилін зерттей отырып талдауға болатынын айтады: «Геральдьте жарияланған көптеген сайлау құқығын қолдайтын мақалаларда Мурдың цитаталарды жиі пайдалануы байқалады». Сонымен қатар, «Карлайл кешкі күзетші» газетінде әйелдердің сайлау құқығы қозғалысына шақыру мазмұндас хатқа «Мисс М.М.» деген қол қойылған, зерттеушілердің пікірінше, бұл Марианна Мурдың баламасы болуы мүмкін, себебі «Карлайл аймағында М.М. инициалдарымен басқа белгілі әйелдердің аты жоқ, сондықтан редакторға хатты тек цитаталардан құрастырған күзетші оқырманы – Марианна Мур болуы мүмкін». Мурдың 1924 жылғы «Тыныштық» өлеңі де «Күзетшідегі» хаттағы жазу стиліне ұқсас. Мур өзін модернист ақын ретінде таныстырды, ал модернист ақындардың арасындағы кең таралған практика – сол кездегі саясатқа араласпау еді; бірақ оның жазбаларында «күрделі саяси мән» байқалады.