Карл Фридрих Филипп фон Мартиус: Бразилия флорасын зерттеуші ботаник

Кіріспе

Неміс ботаник (1794–1868)

Карл Фридрих Филипп (Karl Friedrich Philipp) фон Мартиус (17 сәуір 1794 – 13 желтоқсан 1868) – неміс ботаник және саяхатшы. 1817 және 1820 жылдар аралығында ол Бразилия бойынша 10 000 км саяхаттап, ботаникалық үлгілер жинады. Оның ең маңызды еңбегі – Бразилия флорасының толық жинағы, Flora Brasiliensis, оны 1840 жылы бастап, 1906 жылы қайтыс болғаннан кейін аяқтады.

Өмір

Мартиус Эрланген қаласында, корольдік дәріханашы профессор Эрнст Вильгельм Мартиустың ұлы болып дүниеге келген. 1814 жылы Эрланген университетінде докторлық диссертациясын қорғап, диссертация ретінде университет ботаникалық бағындағы өсімдіктердің толық каталогын жариялаған. Содан кейін ботаникалық зерттеулермен айналысып, 1817 жылы Бавария королі Максимилиан I Иосиф оны Иоганн Баптист фон Спикспен бірге Бразилияға жіберді. Олар Рио-де-Жанейродан Бразилияның оңтүстік және шығыс провинциялары арқылы саяхаттап, Амазонка өзенімен Табатингаға дейін жол тартты, сондай-ақ өзеннің ірі салаларын зерттеді. 1820 жылы Еуропаға оралғаннан кейін Мартиус Мюнхендегі ботаникалық бақтың, соның ішінде Мюнхен ботаникалық коллекциясының гербарийінің сақтаушысы болып тағайындалды, ал 1826 жылы сол жердегі университетте ботаника профессоры болды. Ол 1864 жылға дейін екі лауазымды да атқарды. Ол Бразилия флорасын зерттеуге басты назарын аударды және көптеген ғылыми мақалалармен қатар, "Nova Genera et Species Plantarum Brasiliensium" (1823–1832, 3 томдық) және "Icones selectae Plantarum Cryptogamicarum Brasiliensium" (1827) еңбектерін жариялады, екеуі де көркем суреттермен безендірілген. Ол соңғы еңбегінде лишайдың микроскоп арқылы анықталған, ерекше тіндік қабатын атау үшін жаңа сөзді енгізгенімен белгілі. Бразилиядағы саяхаты туралы есеп 1823 және 1831 жылдар аралығында үш томдық және суреттер жинағымен бірге жарық көрді, бірақ оның ең танымал еңбегі – "Historia naturalis palmarum" (1823–1850) үш үлкен фолио томдық еңбегі, онда пальма тұқымдасының барлық белгілі түрлері сипатталған және суреттелген. Бұл жұмыста 240-тан астам хромолитография, өсімдіктердің өсетін ортасының суреттері және ботаникалық диссекциялар бар. 1840 жылы ол еуропалық ең белгілі ботаниктердің көмегімен "Flora Brasiliensis" жобасын бастады, олар түрлі топтардың монографияларын жасады. Оның жариялануы 1887 жылға дейін А. В. Эйхлердің (1839–1887) редакторлығымен, содан кейін Игнац Урбанның басшылығымен жалғасты. Аяқталуымен "Флора" 23 000-ға жуық өсімдікті сипаттады, оның 5 689-ы ғылым үшін жаңа болды. Ол сондай-ақ 1826 жылы Спикс қайтыс болғаннан кейін Бразилияда жасалған зоологиялық коллекциялар туралы бірнеше еңбектерді редакциялады. 1837 жылы ол Швед Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Еуропада картоп ауруының пайда болуын зерттеп, 1842 жылы өз байқауларын жариялады. Сондай-ақ, ол Бразилияның аборигендері, олардың әлеуметтік және азаматтық жағдайы, өткені мен болашағы, аурулары мен емдеу жолдары, сондай-ақ түрлі тайпалардың тілдері, әсіресе тупи тілі туралы еңбектер мен мақалалар жариялады. Ол Мюнхенде қайтыс болды, оның қабір тасын екі пальма жапырағы және "In palmis semper virens resurgo" деген латын жазуы безендіреді. Оның құрметіне Оңтүстік Америкадағы жыланның бір түрі "Hydrops martii" деп аталды. Мюнхендегі Мартиусштрассе көшесіне оның есімі берілген. Ол 1801–1843 жылдары үйленген. Оның ұлы – неміс химигі, кәсіпкер және компанияның негізін қалаушы Карл Александр фон Мартиус (1838–1920). 2012 жылы ботаниктер Харли және Дж. Ф. Б. Пасторе Бразилия мен Перуден табылған гүлді өсімдіктер тұқымдасына жататын "Martianthus" деген жаңа туысты оның құрметіне атады. Оның туған күні – 17 сәуір – Халықаралық пальма күні болып саналады, Халықаралық пальма қоғамы пальмаларды қорғау туралы хабардар ету мақсатымен осы күнді тойлайды.

Martius was born at Erlangen, the son of Prof Ernst Wilhelm Martius, court apothecary. He graduated PhD from Erlangen University in 1814, publishing as his thesis a critical catalogue of plants in the university's botanical garden. After that he continued to devote himself to botanical study, and in 1817 he and Johann Baptist von Spix were sent to Brazil by Maximilian I Joseph, the king of Bavaria. They travelled from Rio de Janeiro through several of the southern and eastern provinces of Brazil and travelled up the Amazon River to Tabatinga, as well as exploring some of its larger tributaries. On his return to Europe in 1820 Martius was appointed as the keeper of the botanic garden at Munich, including the herbarium at the Munich Botanical Collection, and in 1826 as professor of botany in the university there, and he held both offices until 1864. He devoted his chief attention to the flora of Brazil, and in addition to numerous short papers he published the Nova Genera et Species Plantarum Brasiliensium (1823–1832, 3 vols.) and Icones selectae Plantarum Cryptogamicarum Brasiliensium (1827), both works being finely illustrated. He is credited for introducing the word in this latter work, referring to a specific layer of tissue in a lichen that his extensive microscopical work had revealed. An account of his travels in Brazil appeared in three volumes between 1823 and 1831, with an atlas of plates, but probably the work by which he is best known is his Historia naturalis palmarum (1823–1850) in three large folio volumes, in which all known genera of the palm family are described and illustrated. The work contains more than 240 chromolithographs, with habitat sketches and botanical dissections. In 1840 he began the Flora Brasiliensis, with the assistance of the most distinguished European botanists, who undertook monographs of the various orders. Its publication was continued after his death under the editorship of A. W. Eichler (1839–1887) until 1887, and subsequently of Ignatz Urban. At completion, the Flora described almost 23,000 plants, of which 5,689 were new to scinece. He also edited several works on the zoological collections made in Brazil by Spix, after the death of the latter in 1826. In 1837, he was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences. On the outbreak of potato disease in Europe he investigated it and published his observations in 1842. He also published works and short papers on the aborigines of Brazil, on their civil and social condition, on their past and probable future, on their diseases and medicines, and on the languages of the various tribes, especially the Tupi. He died at Munich; his gravestone is decorated with two palm fronds and the Latin inscription In palmis semper virens resurgo. A species of South American snake, Hydrops martii, is named in his honor. The Martiusstraße in Munich is named after him. He married de (1801–1843). His son was German chemist, entrepreneur and company founder Carl Alexander von Martius (1838–1920). In 2012, botanists Harley & J. F. B. Pastore named a genus of flowering plants from Brazil and Peru, belonging to the family Lamiaceae as Martianthus in his honour. His birthday, Apr 17, is International Palm Day, an observance by the International Palm Society to raise awareness of the conservation plight of palms.

Март тұқымдас өсімдіктер қоры

Марций Оңтүстік Америкаға аттанғанға дейін флора үлгілерінің үлкен жинағына ие болғаннан кейін, ол тағы 12 000 үлгімен оралды, олар бірге Марций гербарийін құрады. Ол қайтыс болған кезде коллекция одан әрі кеңейтіліп, әлемнің түкпір-түкпірінен 65 000 түрді көрсететін 300 000 үлгіден тұратын, құрастырылған ең ірі жеке гербарийлердің біріне айналды. 1837 және 1841 жылдар аралығында Марций "Herbarium florae Brasiliensis" деген тақырыппен эксикката сериясын жариялады: Plantae Brasilienses exsiccatae, quas denominatas, partim diagnosi aut observationibus instructas ботаникалық әуесқойларға доктор К. Фр. Ф. де Мартиус ұсынды. Бельгия үкіметі 1870 жылы коллекцияны сатып алды, ол жаңадан құрылған Jardin botanique de l'Etat негізін қалады. Қазір коллекция Бельгияның Ұлттық ботаникалық бағының бір бөлігі ретінде сақталады. Марций жобасы – Ботаникалық бақтың бүкіл коллекцияны цифрлық форматқа көшіруге бағытталған күш-жігері.

1817-1820 жылдардағы экспедиция кезінде Бразилияда жасалған жол

Марций мен Спикс, Иоганн Кристиан Микан, оның әйелі және суретші Томас Эндер Австрия комиссиясымен Бразилияға сапар шекті, олар Австрияның Архигерцогинясы Леопольдина мен болашақ Бразилия императоры Дом Педро де Алькантараның үйлену тойына қатысты. Сапар 1817 жылғы 10 сәуірде Триестіден басталды. Алғашқы табиғаттану коллекциялары Рио-де-Жанейро қаласында, Ларанжейрас, Корковадо, Аквадуто, Фонте-да-Кариока, Тижука, Ботафого, Ботаника бағында тойдан кейін жасалды. Спикс пен Марций кейін Григорий Иванович Лангсдорфпен "Фазенда Мандиокада" бірнеше күн өткізді, содан кейін Рио-Параибаға жақын фермаға барып, Рио-де-Жанейроға оралды. 1817 жылғы 31 желтоқсанда Сан-Паулу штаты арқылы Сан-Паулу қаласына жетті. Олар 1818 жылғы 9 қаңтарда Сорокаба мен Итудан Минас-Жерайсқа, содан кейін Камандукайя арқылы Сапукай өзенінен Сан-Гонсало мен Оуро-Претоға қарай жол тартты. 1818 жылғы 1 мамырда олар Диамантинаға, Минас-Новасқа, содан кейін Монтес-Кларосқа кетті. 1818 жылғы 12 тамызда олар солтүстік-шығысқа қарай Рио Каринханаға, Сера Геральға дейін, содан кейін Кодомен Каринханаға оралып, 17 қазанда Рио-де-Контасқа келді. Содан кейін саяхатшылар Пиауи, Оэйрас қаласына сапар шегіп, 3 мамырда келді. Олар 11 мамырда жолға шығып, 15 мамырда Сан-Гонсало-ду-Амарантеге келді, онда Марций ауыр науқастанып қалды. 1819 жылғы 3 маусымда олар қаржы мен жабдықтауды толықтыру үшін Мараньяоға келді. Содан кейін олар Рио-Итапикурудан Сан-Луиске дейін жүзіп, 20 шілдеде Белемге жөнелді, 25 шілдеде сонда жетті, аралықта бірнеше жерде үлгілер жинады. Олар 21 тамызда Белемнен Амазонкаға саяхатқа шығып, Токантиннен Бревеске дейін 9 қыркүйекте Гурупаға және 10 қыркүйекте Рио Сингудағы Порто-де-Мозға келді. Олар 19-30 қыркүйек аралығында Сантаремде болды, 22 қазанда Барра-ду-Рио-Негроға келіп, 2 қарашада кетіп қалды. Олар 26 қарашада Тефеге жетті, содан кейін Ега деп аталды, содан кейін екіге бөлінді. Спикс 1819 жылғы 7 желтоқсанда Тефеден Солимонеске кетті және 1820 жылғы 3 ақпанда Манаусқа оралғанға дейін Табатингаға барды. Содан кейін ол Рио-Негро өзенінен Моураға дейін жол жүрді, Барселос 26 ақпанда Манаусқа оралды. Марций 12 желтоқсанда Тефеден шығып, Рио Япураға көтеріліп, 11 наурызда Манаусқа оралды, онда олар қайтадан кездесті. Олар Белемге 1820 жылғы 16 сәуірде келіп, 1820 жылғы 13 маусымда Еуропаға кетті. Осы сапардан кейін Марций мен Спикс Бразилиядағы саяхаттары мен жұмыстарының есебін жариялады. Қосымшада олар би музыкасының бір бөлігін, лундуды, қазір Лунду деп аталатын осы музыка түрінің ең алғашқы үлгісін енгізді: Recolhido por C. P. F. von Martius. Бұл шығарманы Orquestra e Coro Vox Brasiliensis & Ricardo Kanji орындаушылары "História da Música Brasileira – Período Colonial II" атты жазбаларына енгізді.

Martius and Spix, accompanied by Johann Christian Mikan, his wife and the artist Thomas Ender travelled to Brazil with the Austrian Commission, which joined the wedding train of Archduchess Leopoldina of Austria and Dom Pedro de Alcantara, the future Emperor of Brazil. The party left from Trieste on 10 April 1817. The first natural history collections were made in the city of Rio de Janeiro at Laranjeiras, Corcovado, Aqueduto, Fonte da Carioca, Tijuca, Botafogo, Jardim Botanico immediately following the wedding. Spix and Martius then spent some days at "Fazenda Mandioca" with Grigori Ivanovitch Langsdorff and then went to a fazenda near Rio Paraiba before returning to Rio. A mounted expedition took them on horseback to Itaguaí (13 December 1817) through São Paulo state to the city of São Paulo where they arrived on 31 December 1817. They left on 9 January 1818 for Sorocaba and Itu on to Minas Gerais, then through Camanducaia to cross the Rio Sapucaí for São Gonçalo and Ouro Prêto. On 1 May 1818, they left for Diamantina, Minas Novas and then Montes Claros. On 12 August 1818, they headed North North East to Rio Carinhanha, as far as the Serra Geral then returned by Codó to Carinhanha arriving at Rio de Contas on 17 October 1818, then riding east to cross the Rio Paraguaçu arriving at Salvador on 10 November 1818, and leaving on 18 February 1819 via Coit and Jacobina. The party then travelled to Piaui, Oeiras where they arrived on 3 May. They departed on 11 May, arriving on 15 May at São Gonçalo do Amarante, where Martius became seriously ill. Spix had at this time contracted the schistosomiasis from which he eventually died. On 3 June 1819, they arrived in Maranhão to replenish funds and supplies. They then sailed down the Rio Itapicuru to São Luis from where they left on 20 July for Belém, arriving there on 25 July, having collected specimens at several places in between. They left Belém on 21 August for an Amazon voyage, up the Tocantins to Breves, arriving in Gurupá on 9 September and Porto de Moz on the Rio Xingu on 10 September. They spent 19 September through 30th in Santarém, arriving at Barra do Rio Negro on 22 October and leaving on 2 November. They reached Tefé, then called Ega, on 26 November, then split up. Spix left Tefé on 7 December 1819, for Solimões and visiting Tabatinga before returning to Manaus on 3 February 1820. He then travelled up the Rio Negro to Moura, Barcelos returning to Manaus on 26 February. Martius left Tefé on 12 December, ascended Rio Japurá, returning to Manaus on 11 March, where they reunited. They departed for Belém arriving on 16 April 1820, and left for Europe on 13 June 1820. After this journey, Martius and Spix published their account of their travels and work in Brazil. In the appendix, they included a piece of dance music, a lundu, the earliest example of this form of music recorded, now named Lundu: Recolhido por C. P. F. von Martius. A performance of this work by Orquestra e Coro Vox Brasiliensis & Ricardo Kanji is included in their recording História da Música Brasileira – Período Colonial II.

Таңдалған жарияланымдар

Versuch einer Monographie der Sennesblätter Junge, Эрланген 1857 Дюссельдорф университеті мен мемлекеттік кітапханасының цифрлық басылымы. Goethe und Martius Nemayer, Mittenwald 1932 Дюссельдорф университеті мен мемлекеттік кітапханасының цифрлық басылымы.