Кіріспе
Теңіз шаяндарының жойылған туысы (Eurypterus) – әдетте "теңіз шаяндары" деп аталатын, евриптеридтердің жойылған туысы. Бұл туыс Силур кезеңінде, шамамен 432-418 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Eurypterus – ең жақсы зерттелген және белгілі евриптерид. Барлық белгілі евриптерид үлгілерінің 95%-дан астамын құрайтын Eurypterus қазба үлгілері бар. Eurypterus туысына жататын он бес түр бар, олардың ең көп таралғаны – E. remipes, алғашқы табылған евриптерид қазбасы және Нью-Йорк штатының ресми қазбасы. Eurypterus өкілдерінің орташа ұзындығы шамамен болған, бірақ табылған ең ірісінің ұзындығы деп бағаланған. Олардың барлығы тікенді мүшелерге және жүзуге пайдаланған үлкен қанатқа ие болған. Олар – барынша бейімделген түрлер, тоңдап жеуге де, өлексе жеуге де бірдей қабілетті болған.
Eurypterus (/j//ʊəˈr//ɪ//p//t//ər//ə//s/ yooRIPtərəs) is an extinct genus of eurypterid, a group of organisms commonly called "sea scorpions". The genus lived during the Silurian period, from around 432 to 418 million years ago. Eurypterus is by far the most well studied and well known eurypterid. Eurypterus fossil specimens probably represent more than 95% of all known eurypterid specimens. There are fifteen species belonging to the genus Eurypterus, the most common of which is E. remipes, the first eurypterid fossil discovered and the state fossil of New York. Members of Eurypterus averaged at about in length, but the largest individual discovered was estimated to be long. They all possessed spine bearing appendages and a large paddle they used for swimming. They were generalist species, equally likely to engage in predation or scavenging.
Ашылу
Евриптердің алғашқы қазба қалдығы 1818 жылы қазбаларды жинаушы С. Л. Митчилл табалды. Ол Нью-Йорк штатының Берти формациясынан (Вестморленд, Oneida округі) табылды. Митчилл қалқандағы қосымшаларды ауыздан өсіп шыққан мойыншалар деп қате түсіндірді. Тек жеті жыл өткен соң, 1825 жылы, американдық зоолог Джеймс Эллсворт Де Кей бұл қазбаны дұрыс анықтап, оны бунақты аяқтылар класына жатқызды. Ол оны Eurypterus remipes деп атады және осымен Eurypterus туысын құрды. Атау грек тіліндегі εὐρύς (eurús – "кең") және πτερόν (pteron – "қанат") сөздерінен алынған, ол жүзуге арналған аяқтарына сілтеме жасайды.
Сипаттама
Ежелгі кезде өмір сүрген ең ірі буынтұқымдылар евриптиридтер болды. Ең үлкен түрі (Jaekelopterus rhenaniae) шамамен крокодилдің бойына дейін жетеді. Алайда, Эвриптер түрлерінің мөлшері әлдеқайда кішідірек болған. E. remipes әдетте ұзындығы орташа болады. E. lacustris орташа есеппен ірірек, ұзындығы шамамен жетеді. Алайда, осы түрдің бір данасының жалғыз тельсоны (денесінің ең артқы бөлігі) осы ұзындыққа жетеді, ұзындығы және ол ұзындығына тең үлгіні көрсетеді, бұл әдебиетте сипатталған ең үлкен үлгі. Остиндегі Техас университетінің веб-сайтында E. remipes туралы ақпаратта ең үлкен үлгінің ұзындығы деп көрсетілген, қазір Нью-Йорктегі Палеонтологиялық зерттеу институтында қойылған. Алайда, мәтін бөлімінде Eurypterus емес, eurypterid тобының өзі сипатталған, сондықтан ұзындығы көрсетілген үлгінің шынымен E. remipes-ке ме немесе басқа eurypterid-ке жататынын анықтау мүмкін емес. Эвриптердің қазбалары көбінесе белгілі бір аймақта ұқсас мөлшерде кездеседі. Бұл, дауыл мен толқындардың әсерінен судың жағалауына қалдықтар жиналып, "сұрыпталып" жатқан кезде болуы мүмкін. Эвриптер денесі негізінен екі бөлікке бөлінеді: просома және опистосома (өз кезегінде мезосома және метасома). Просома – дененің алдыңғы бөлігі, ол бас пен кеуде қуысын құрайтын алты сегменттен тұрады. Оларда сондай-ақ кішігірім, жарыққа сезімтал қарапайым көздер (орталық оцелли) бар, олар қаптаманың ортасына жақын, кішкентай дөңгелекшеде (оцелярлық үйінді деп аталады) орналасқан. Қаптаманың астында ауыз және алты қосымша мүше орналасқан, олар әдетте римдік сандармен I–VI деп белгіленеді. Әр қосымша өз кезегінде тоғыз сегменттен (подомерлер деп аталады) тұрады, олар араб цифрларымен 1–9 деп нөмірленген. Қосымша мүшелерді денеге жалғастыратын алғашқы сегменттер кокса (көпше түрі – коксалар) деп аталады. Ол екі түрлі жолмен бөлінеді. Әр сегменттің ені мен құрылысына қарай, оларды кең преабдоменге (1-ден 7-ге дейінгі сегменттер) және тар постабдоменге (8-ден 12-ге дейінгі сегменттер) бөлуге болады. Преабдомен – опистосоманың алдыңғы бөлігінің кең сегменттері, ал постабдомен – Эвриптер денесінің соңғы бес сегменті. Постабдоменнің әрбір сегменті денедегі соңғы ине тәрізді (стилиформды) бөлігін қоспағанда, эпимера деп аталатын бүйірлік жалпақталған шығыңқыларды қамтиды. Тельсонның алдындағы сегмент (оның ішінде іштің артқы жағындағы эпимераның ең үлкен бөлігі бар) претельсон деп аталады. Мезосома Эвриптердің жабырқақтары мен көбею мүшелерін қамтиды. Оның ішкі жағын Blattfüsse (бірлік – Blattfuss, неміс тілінде "жапырақ табан") деп аталатын қосымшалардан алынған пластиналар жауып тұрады. Оның ішінде Эвриптердің тыныс алу мүшелері орналасқан тармақтық камералар қорғалған. Эвриптерлер жыныстық диморфизмді көрсетеді. Мезосоманың алғашқы екі сегментінің төменгі жағында көбеюге арналған орталық қосымшалар орналасқан. Әйелдерде олар ұзын және тар, ал еркектерде олар өте қысқа болады.