Кіріспе

Андорраның саясаты парламенттік конституциялық монархия және көп партиялық жүйе аясында жүзеге асырылады. Атқару билігін үкімет жүзеге асырады, оның басшысы Андорра үкіметінің басшысы болып табылады. Заң шығару билігі үкімет пен парламентке жүктелген. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. 1993 жылға дейін Андорраның саяси жүйесінде атқару, заң шығару және сот тармақтары арасында нақты бөлініс болмаған. 1993 жылы ратификацияланған және бекітілген Конституция Андорраны егеменді парламенттік демократия ретінде орнықтырады, ол Ургенел епискобы мен Франция президентін теңдес принцтер және мемлекет басшылары ретінде сақтайды. Дегенмен, үкімет басшысы атқару билігін өз қолында сақтайды. Екі теңдес принц тең құқықтармен, бірақ шектеулі өкілеттіктермен қызмет етеді, олар үкімет актілеріне жеке вето құқығын қамтымайды (бірақ егер екеуі де заң жобасына қол қоймаса, ол «вето» етілген болып саналады). Олардың әрқайсысы Андоррада жеке өкіл арқылы өкілдік етеді. Бұл саяси трансформацияның негізгі себебі 1990 жылы Еуропа Кеңесінің жасаған ұсынысы болды, егер Андорра Еуропалық Одаққа (ЕО) толық интеграцияға қол жеткізе алса, онда онда тұратын және жұмыс істейтін адамдардың құқықтарын қамтамасыз ететін қазіргі заманғы Конституцияны қабылдауы керек еді. 1990 жылы принцтердің, Бас кеңес пен Атқару кеңесінің өкілдерінен құралған Үш тарапты комиссия құрылды және 1991 жылдың сәуірінде жаңа Конституцияны қабылдау үшін Конституция жобасын аяқтады. Андорраның Франция және Испаниямен ерекше қарым-қатынасының қалған, бірақ символдық мұрасы – князьдықтың өз пошта қызметінің болмауы. Француз және испан пошта қызметтері бірге жұмыс істейді, бірақ олардың әрқайсысы өздерінің маркаларын пайдаланудың орнына Андорра үшін жеке маркалар шығарады.

Заң шығарушы билік

Андорраның негізгі заң шығарушы органы – 28 мүшеден тұратын Бас кеңес (Парламент). Синдикт (президент), сусиндикт және Кеңес мүшелері төрт жылда бір рет өткізілетін жалпы сайлауда сайланады. Кеңес жыл бойы дәстүр бойынша немесе қажеттілік туғанда белгіленген күндері отырыстар өткізеді. Бас кеңес отырысын өткізу үшін әрбір приходтан кем дегенде бір өкілдің қатысуы міндетті. Тарихи тұрғыдан алғанда, Бас кеңесте жеке алғанда жеті приходтан төрттен депутат өкілдік еткен. Бұл жүйе 350 сайлаушысы бар приходтарға, 2600 сайлаушысы бар үлкен приходтармен бірдей өкілдік құқығын берді. Бұл тепе-теңсіздікті түзету мақсатында жаңа Конституцияның бір тармағы Кеңес мүшелерін сайлау құрылымын және форматын өзгертеді. Жаңа формат бойынша өкілдердің жартысы дәстүрлі жүйемен, ал қалған жартысы жалпыұлттық тізімдерден сайланады. Бас кеңес өз шешімдерін іске асыру үшін синдикт пен сусиндикті тағайындайды. Олардың қызмет мерзімі үш жылды құрайды және бір рет қайта тағайындалуы мүмкін. Олар жылдық жалақы алады. Синдикттердің дерлік ешқандай дискрециялық өкілеттігі жоқ, барлық саяси шешімдер Кеңес тарапынан бірлесіп бекітілуі тиіс.

Сот тармағы

Сот жүйесі тәуелсіз. Соттар Андорраның дәстүрлі құқығын, оған Рим құқығы мен Каталонияның дәстүрлі құқығы қосымша қолданылады. Азаматтық істерді алдымен Батлл соты – әрбір әміршіліктен таңдалған екі судьядан тұратын төрт судья қарастырады. Шағымдар Апелляциялық сотта қаралады. Ең жоғары орган – бес мүшеден тұратын Жоғары Әділет соты.

Саяси партиялар мен сайлаулар

Бас кеңеске соңғы сайлау 2019 жылдың 7 сәуірінде өткізілді.

2019 жылғы сәуірдегі Андорраның Бас Кеңесінің сайлау нәтижесі

ПартияPRКонституцияЖалпы орындықтар+/–Дауыс%Орындықтар%Дауыс%ОрындықтарАндорра демократтары – Бірлік прогресс үшін6,24835.1355,93134.86611+4 Андорра социал-демократиялық партиясы5,44530.6256,47338.0527+4 Андорра либералды партиясы2,21912.48224–2 Үшінші жол – Лаурдиялық одақ1,85310.4222,12212.4724+2 Әлеуметтік демократия және прогресс1,0445.8701,2807.5200–2 Егемен Андорра8254.640710.4200Андорра прогресі үшін жаңа біріккен1490.840–––0Жаңадан қосылған азаматтар–––1,1366.6822Жарамсыз/бос дауыстар855––1,611––––Барлығы18,6381001418,62410014280Тіркелген дауыс берушілер/қатысушылар27,27868.33–27,27868.27–––Дереккөз: Elections Andorra

Әкімшілік бөлімшелер

Андорра жеті қауымнан (parròquies, жекеше parròquia) құралған; Андорра-ла-Велла, Канильо, Энкамп, Ла-Массана, Эскальдес-Энгордани, Орджино, Сант-Жулия-де-Лория.

Қауіпсіздік

Андорра үкіметі шағын салтанатты армияны, жақсы жабдықталған және жаңғыртылған полиция корпусын, өрт сөндіру бригадасын, тау құтқару қызметін, сондай-ақ кегірмелік әрекеттерге және терроризмге қарсы күреске дайындалған GIPA әскери бөлімін ұстап тұрады.

Саяси жағдайлар

Андорраның жас демократиясы саяси партиялар жүйесін қайта құру үстінде. Өткен жылдары саяси аренада басымдықты ие болған бес партияның үшеуі таратылды. Либералдық одақ (ЛО) өзін қайта құруға тырысып, атын Андорраның Либералдық партиясына (ПЛА) өзгертті, бұл шағын партиялар мен топтарға, әлі өз орнын таппағандарға саяси платформа ұсынды. Тағы бір партия – Андорраның Социал-демократиялық партиясы құрылды. Ол бұрын социалистік идеялармен байланысты болған партияларды тарту үшін жасалды. 1993 жылғы конституцияның ратификациясынан бері үш коалициялық үкімет құрылды. Мысалы, бір үкімет ЛО, Ұлттық Андорралық коалиция (ҰАК) және тағы бір салыстырмалы түрде кіші партияны біріктірді, ал Марк Форне Мольне, Либералдық одақтың өкілі, Cap de Govern, яғни үкімет басшысы болды. 2011 жылғы сайлауда Андорра демократтары социал-демократтардан үлкен жеңіс алып, заң шығарушы органның 28 орынының 20-сын жеңіп алды, социал-демократтар алты, ал Лауредолық одақ екі орын иеленді. Соңғы жылдары үкімет көптеген реформалар жүргізді. Ол саяси партиялар мен кәсіподақтарды заңдастырды және дін мен жиналыс бостандығына заңдық кепілдік берді. Сондай-ақ, 65 мың тұрғынының тек 13 мыңы ғана заңды азамат болған елде Андорра азаматтығына қойылатын талаптар қайта қарастырылды. 1995 жылы азаматтықты кеңейту туралы заң қабылданды, бірақ азаматтық алу әлі де қиын болып қала береді. Тек андорралық азаматтар ғана өз балаларына азаматтығын автоматты түрде бере алады, бұл jus sanguinis деп аталатын құқықтық принцип. Франция, Испания немесе Португалия азаматтары Андоррада тұрғын ретінде 10 жылдан астам тұрған жағдайда азаматтық ала алады. Басқа елдердің азаматтары 20 жыл тұрғаннан кейін азаматтыққа қол жеткізе алады. Тұрғындардың балалары, егер өмірінің көп бөлігін Андоррада өткізсе, 18 жасқа толғаннан кейін Андорра азаматтығын алуға құқылы. Андорра аумағында туылғандықтан ғана, jus soli деп аталатын құқықтық принцип бойынша азаматтық берілмейді. Екі азаматтыққа ие болуға рұқсат етілмейді. Азамат емес адамдар компанияның 33 пайызына ғана ие бола алады. Елде 20 жыл тұрғаннан кейін ғана олар компанияның 100 пайызына ие бола алады. Парламентте қажетті мерзімді 20 жылдан 10 жылға дейін қысқарту туралы заң жобасы талқыланды. 1993 жылғы конституция ел үшін қазіргі заманғы құқықтық базаны құру арқылы Андорраға негізінен салықсыз саудаға негізделген экономикадан халықаралық банк және қаржы жүйесіне негізделген экономикаға көшуді бастауға мүмкіндік берді. Жаңа өзгерістердің үміттеріне қарамастан, Андорра, кем дегенде қысқа мерзімде, шетелдік тұрғындардың көптеп келуінен және қазіргі заманғы әлеуметтік және саяси институттарды дамыту қажеттілігінен туындайтын бірқатар қиын мәселелерге тап болады. Андорра азаматтығы мен иммиграциялық саясат мәселелеріне қоса, басқа да басымдықтарға бірігу бостандығын қамтамасыз ету, тұрғын үй тапшылығымен және жылжымайтын мүлік нарығындағы спекуляциямен күресу, туризм индустриясын дамыту және Еуропалық Одақпен қарым-қатынасты қайта келісу кіреді.