Кіріспе

Палестинаға қатысты британдық саясатты жариялау 1939 жылғы Ақ кітап – Невилл Чемберлен басқаратын британ үкіметінің 1936–1939 жылдардағы Палестинадағы араб көтерілісіне жауап ретінде жариялаған саясаты. 1939 жылғы 23 мамырда Парламенттің Төменгі палатасында ресми мақұлданғаннан кейін, ол 1939 жылдан 1948 жылға дейін, британдықтардың Палестинадан кетуіне дейін, Палестинаны басқару саясаты ретінде қолданылды. Соғыстан кейін мандат Біріккен Ұлттар Ұйымына жіберілді. Бұл саясат алғаш рет 1939 жылғы наурызда жасалған, араб-сионистік Лондон конференциясының сәтсіз аяқталуы нәтижесінде британ үкіметі бір жақты тәртіппен дайындады. Ақ кітап Палестинаны бөлу туралы Пилл комиссиясының идеясын қабылдамай, 10 жыл ішінде тәуелсіз Палестина мемлекетінде еврей ұлттық ошағын құруды көздеді. Сондай-ақ, ол еврейлердің иммиграциясын бес жылға 75 000 адаммен шектеді және одан әрі иммиграцияны араб халқының көпшілігі анықтайтынын белгіледі (II бөлім). Еврейлерге мандат аймағының 5 пайызынан артығында араб жерін сатып алуға тыйым салынды (III бөлім). Бұл ұсыныс Лондон конференциясында араб өкілдері ұсынған саяси талаптарға толыққанды жауап бермеді және Хадж Амин әл-Хусейнидің ықпалында болған Палестина араб партияларының өкілдері оны ресми түрде қабылдамады. Алайда, Ұлттық қорғаныс партиясы білдірген, арабтардың орташа пікірі Ақ кітапты қабылдауға дайын болды. Палестинадағы сионистік ұйымдар Ақ кітапты дереу қабылдамады және бірнеше ай бойы үкіметтік мүлікке жасалған шабуылдарды ұйымдастырды. 18 мамырда еврейлердің жалпы ереуілі жарияланды. Жерді беру және иммиграцияны шектеу ережелері енгізілді, бірақ бес жылдың соңында, 1944 жылы, жоспарланған 75 000 иммиграциялық куәліктің бар болғаны 51 000-ы қолданылды. Осыған байланысты британдықтар 1944 жылдың соңғы мерзімінен кейін де иммиграцияға рұқсат беруді ұсынды, қалған квота толыққанша айына 1500 адам қабылдауға дайын еді. 1945 жылдың желтоқсанынан 1948 жылдың соңына дейін еврей иммигранттарына ай сайын 1500 қосымша сертификат берілді. Негізгі қағидалар, ең алдымен, үкімет ауысқаннан кейін кабинеттің қарсылығы және кейіннен Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты толыққанды іске асырылмады.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдықтар Таяу Шығыстағы аумақтарға қатысты екі уәде берді. Ұлыбритания Арабияның хашимит әкімдеріне, Арабияның Лоренсі және Мак-Махон-Хусейн хат алмасуы арқылы, Сириядағы біріккен араб мемлекетінің тәуелсіздігін, Осман империясына қарсы британдықтарды қолдағандары үшін уәделеді. Осман халифаты немістер үшін әскери джихад жариялады, ал британдықтар арабтармен одақ құру Африка, Үндістан және Қиыр Шығыстағы британдық иеліктерінде жалпы мұсылман көтерілісінің қаупін азайтады деп үміттенеді. Ұлыбритания сондай-ақ Таяу Шығысты Ұлыбритания мен Франция арасында бөлу үшін Сайкс-Пико келісімін жасасты. Шығыс Еуропадағы еврейлердің қолдауын қамтамасыз ету сияқты стратегиялық факторлардың жиынтығы, Ресей майданының күйреуімен бірге, 1917 жылғы Балфур декларациясына әкелді, онда Ұлыбритания Палестинада еврей ұлттық үйін құруға және дамытуға уәде берді. Палестинада еврей отанын құру және арабтардың өзін-өзі анықтауға қатысты аумақтар мен мақсаттардың жалпы шешімдері Сан-Ремо конференциясында бекітілді. 1922 жылдың маусым айында Ұлттар Лигасы Палестина мандатын бекітті, ол 1923 жылдың қыркүйегінен бастап күшіне енді – бұл Ұлыбританияның Палестинадағы әкімшілік жауапкершілігі мен өкілеттіктері туралы нақты құжат, оның ішінде «еврей ұлттық үйін құруды қамтамасыз ету» және «Палестинаның барлық тұрғындарының азаматтық және діни құқықтарын сақтау». 1922 жылдың қыркүйегінде британ үкіметі Трансиордания меморандумымен Ұлттар Лигасына жүгінді, онда Трансиордания әмірлігі мандаттың 25-бабына сәйкес еврей қоныстануына қатысты барлық ережелерден босатылатыны айтылды. Меморандум 23 қыркүйекте мақұлданды. Арабтардың қатал қарсылығы мен еврейлердің көшіп келуіне жасалған қысым Ұлыбританияны еврейлердің көшіп келуін елдің иммигранттарды қабылдауға экономикалық мүмкіндіктеріне сәйкес шектеу арқылы қайта қарастыруға мәжбүр етті. Іс жүзінде, қанша еврей көшіп келе алатынына жылдық квоталар белгіленді, бірақ үлкен ақша сомасына ие болған еврейлерге (500 фунт стерлинг) елге еркін кіруге рұқсат берілді. Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін еуропалық еврейлер Палестинаға кіру үшін қажетті ақшаны жұмсауға көбірек дайын болды. 1935 жылғы Нюрнберг заңдары 500 мың неміс еврейін азаматтығынан айырды. Еврейлердің көшіп кетуіне нацистердің қаржыны шетелге аударуға қойған шектеулері кедергі келтірді (кетіп бара жатқан еврейлер мүлкін тастап кетуге мәжбүр болды), бірақ Еврей агенттігі Германияда тұратын еврейлерге Палестинаға экспорттау үшін неміс тауарларын сатып алуға мүмкіндік беретін келісімге қол жеткізе алды, осылайша шектеулерді айналып өтті. Палестинаға кіретін еврейлердің көп саны 1936-1939 жылдардағы Палестинадағы араб көтерілісіне себеп болды. Ұлыбритания көтеріліске жауап ретінде Палестинаға барып, мәселені жан-жақты зерттеген Пил комиссиясын тағайындады. Пил комиссиясы 1937 жылы Палестинаны екі мемлекетке бөлуді ұсынды: бірі араб, екіншісі еврей. Арабтар бұл ұсынысты қабылдамады, ал сионистердің жауабы «оң да емес, теріс те емес» болды, ал Пил комиссиясы зорлық-зомбылықты тоқтатуға жеткіліксіз болды. 1938 жылдың қаңтарында Вудхед комиссиясы бөлінудің практикалық аспектілерін зерттеді және үш түрлі жоспарды қарастырды, олардың бірі Пил жоспарына негізделген. 1938 жылы есеп берген Вудхед комиссиясы жоспарды қабылдамады, себебі оны арабтардың жаппай мәжбүрлі түрде көшірілуісіз жүзеге асыру мүмкін емес екенін айтты, бұл нұсқаны британ үкіметі бұрыннан жоққа шығарған болатын. Комиссия мүшелерінің наразылығына қарамастан, Галилеяны британдық мандатқа қалдыратын жоспар ұсынылды, бірақ ұсынылып отырған араб мемлекетінің қаржылық тұрақтылығының жетіспеушілігі сияқты мәселелерге назар салынды. Ол жағалау жазығын ғана қамтитын едәуір кіші еврей мемлекетін ұсынды. 1938 жылдың шілдесінде АҚШ шақырған Эвиан конференциясы еврей босқындарының санының тез өсуімен күресу үшін келісімге келе алмады, бұл британдықтарға Палестинаға еврейлердің көшіп келу мәселесіне шешім табуға қысымды күшейтті.

Лондон конференциясы

1939 жылдың ақпан айында британдықтар Палестинадағы арабтар мен яһудилер арасында келісімге келу үшін Лондон конференциясын шақырды. Араб делегаттары яһуди өкілдерімен тікелей кездеспеу шартымен қатысты, себебі мұндай кездесу Палестинаға қатысты яһуди талаптарын мойындау болып есептеледі. Сондықтан британ үкіметі екі тараппен де жеке-жеке кездесулер өткізді. Конференция 17 наурызда сәтсіз аяқталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін британдықтар еврейлердің қолдауы қамтамасыз етілген немесе маңызды емес деп ойлады. Дегенмен, үкімет араб әлемінің қарсылығынан қауіптенді. Рауль Хилбергтің айтуынша, бұл геосаяси фактор британ саясатына "шешуші" әсер етті, өйткені Мысыр, Ирак және Сауд Арабиясы тәуелсіз мемлекеттер болып, Ұлыбританиямен одақтас еді.

Парламент мақұлдауы

1939 жылғы 22 мамырда Төменгі палата Ақ кітап Мандат шарттарына қайшы екенін мәлімдеген ұсынысты талқылады, бірақ ол 268 дауысқа қарсы 179 дауыспен жеңіліске ұшырады. Келесі күні Лордтар палатасы жаңа саясатты дауыс берусіз қабылдады. Талқылау барысында Ллойд Джордж Ақ кітапты "пайдарлылық актісі" деп атады, ал Уинстон Черчилль үкіметте болғанына қарамастан, өз партиясына қарсы дауыс берді. Либералдық депутат Джеймс Ротшильд парламенттік дебаттарда "Палестинаға барушы еврейлердің көпшілігі үшін бұл көші-қон немесе физикалық құрып жойылу мәселесі" деді. Үкіметті қолдағандардың кейбіреулері бұл саясат Балфур декларациясына қайшы келеді деп сақтап, оған қарсы болды. Бірнеше үкіметтік депутаттар ұсыныстарға қарсы дауыс берді немесе дауыс беруден бас тартты, олардың ішінде кабинет министрлері де болды, мысалы, танымал еврей соғыс және әскери істер министрі Лесли Хоре Белиша.

Ұлттар Лигасы

Тұрақты мандаттар комиссиясы ақ кітаптың Мандаттық үкімет пен Лига органдарының келісімімен бұрынғыда берген мандат түсіндірмесіне қайшы екенін бірауыздан анықтады. Төрт мүше бұл саясаттың мандат шарттарына сай келмейтінін білдірді, ал қалған үшеуі Ұлттар Лигасы Кеңесі қарсылық білдірмесе, ағымдағы жағдайлар осы саясатты қабылдауға негіз болатынын айтты. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы одан әрі мәжілістерді тоқтатты.

Арабтардың реакциясы

Арабтардың жоғарғы комитеті бастапқыда болашақ Палестина үкіметінің тәуелсіздігі шын мәнінде бос сөз екенін айтты, себебі еврейлер қатысудан бас тартып, оның жұмыс істеуіне бөгет қоя алады, ал нақты билік бәрібір британдық шенеуніктердің қолында болады. Яһудилердің көшіп келуіне қойылған шектеулер де жеткіліксіз деп есептелді, өйткені бес жылдан кейін көші-қон қайта бастамайтынына ешқандай кепілдік берілмеген. Ақ кітапта жарияланған саясаттың орнына Араб жоғарғы комитеті яһудилердің көшіп келуіне "толық және соңғы тыйым салуды" және яһуди ұлттық отанының саясатын толығымен жоққа шығаруды талап етті. 1939 жылдың маусым айында Хадж Амин әл-Хусейни Ақ кітапты қабылдамау арқылы Араб жоғарғы комитетінің басқа мүшелерін "қатты таң қалдырды". Бенни Моррис айтуынша, пайдалы ұсыныстан бас тартудың себебі мұңғажайлық еді: "Ол оны болашақ Палестина мемлекетінің басына қоймады". 1940 жылдың шілдесінде британдық өкіл С. Ф. Ньюкомбпен екі апталық келіссөздерден кейін Лондон конференциясына Палестина араб делегаттарының жетекшісі Джамал әл-Хусейни және оның әріптесі Муса әл-Алами Ақ кітаптың талаптарына келісіп, Ирак премьер-министрі Нури ас-Саидтың куәлігінде оның бір данасына қол қойды.

Сионистер

Палестинадағы сионистік топтар Ақ кітапты дереу қабылдамай, бірнеше ай бойы үкіметтік мүлікке және араб азаматтарына шабуыл жасау науқанын бастады. 18 мамырда еврейлердің жалпы ереуілі жарияланды. Ақ кітапқа жауап ретінде оңшыл сионистік ұлтшыл топ Иргун британдықтарды қуып шығып, тәуелсіз еврей мемлекетін құру үшін көтеріліс ұйымдастыру жоспарларын жасауға кірісті. Британдықтар Палестинадан жер аударған Иргунның негізін қалаушы Зейев Жаботинский 1939 жылдың қазан айында көтеріліс жасау жоспарын ұсынды және оны алты шифрланған хат арқылы Иргунның жоғарғы командасына жіберді. Жаботинскийдің жоспары бойынша, ол және басқа "жазаланғандар" теңіз арқылы Палестинаға келеді. Содан кейін Иргун оған және басқа жолаушыларға қашып кетуге көмектеседі. Келесі кезекте Иргун Палестинадағы Үкімет үйіне және басқа да британдық билік орталықтарына шабуыл жасап, оларды басып алып, еврей ұлттық туын көтеріп, кем дегенде 24 сағат бойы, тіпті ауыр шығынға ұшыраса да, ұстап тұруды көздеді. Сонымен қатар, Батыс Еуропа мен АҚШ-тағы сионистік көшбасшылар Палестинада тәуелсіз еврей мемлекетін жариялап, эмиграциядағы үкімет ретінде жұмыс істеуі керек еді. Иргун жоспарды жүзеге асыруды мұқият қарастырды, бірақ оның салдарынан болатын ауыр шығындарды жеңілдету туралы алаңдады. Иргунның басшысы Авраам Стерн, кейіннен Иргундан бөлініп Лехи ұйымын құрған, Еуропадан жиналған 40 мың қарулы еврей жауынгерлерін Палестинаға теңіз арқылы жеткізіп, көтеріліске қосу жоспарын жасады. Польша үкіметі оның жоспарын қолдап, еврейлерді оқытуға және оларға қару-жарақ дайындауға кірісті. Алайда, 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін бұл жоспарлар орындалмады. 1939 жылдың қыркүйегінде соғыс басталғаннан кейін Палестинадағы еврей агенттігінің басшысы Давид Бен-Гурион: "Біз Ақ кітапқа қарсы соғыс болмағандай күресеміз, ал соғысқа Ақ кітапқа қарсы күрескендей қараймыз" деді.