Орта ғасырлық готика өнері: Даму және ерекшеліктері
Gothic art
Готтық өнер: ежелгі Францияда пайда болған, соборлармен дамыған ежелгі Еуропа өнері. Түсініктемелер, мүсіншелер, витраждар және жазбалар туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Готика өнері – 12 ғасырда Солтүстік Францияда, романдық өнерден дамыған және готикалық сәулеттің бірдей кезеңде өркендеген ортағасырлық өнер стилі. Ол Батыс Еуропаның барлық аймақтарына, сондай-ақ Солтүстік, Оңтүстік және Орталық Еуропаның көп бөлігіне тарады, бірақ Италиядағы классикалық стильдерді толығымен ығыстыра алмады. 14 ғасырдың соңында Халықаралық готиканың өте күрделі стильдік бағыты қалыптасты, ол 15 ғасырдың соңына дейін дамуын жалғастырды. Көптеген аймақтарда, әсіресе Германияда, кеш готика өнері 16 ғасырға дейін сақталды, содан кейін Ренессанс өнеріне сіңірілді. Готика дәуіріндегі негізгі өнер түрлеріне мүсін, тақтаға салынған сурет, витраж, фреска және әсемдеп жазылған қолжазбалар кірді. Романдық стильден готикаға, ал готикадан Ренессанс стиліне оңай көрінетін архитектуралық өзгерістер, әдетте өнердің барлық түрлеріндегі кезеңдерді анықтау үшін қолданылады, бірақ бейнелеу өнері көбінесе өзгеше қарқынмен дамыды. Готика өнерінің алғашқы үлгілері – соборлар мен монастырлардың қабырғаларындағы монументальді мүсіндер. Христиандық өнер көбінесе типтік сипатқа ие болды (Ортағасырлық аллегорияны қараңыз), Жаңа және Ескі өсиеттердің оқиғаларын қатар көрсететін. Әулиелердің өмірі жиі бейнеленді. Құдай ананың бейнесі византиялық иконалық формадан, нәрестесін құшақтап, жамбасынан шайқап, жоғары мәртебелі әйелдің әдепті мінез-құлқын көрсететін, көбірек адамгершілікке және мейірімділікке толы ана бейнесіне айналды. Осы кезеңде қалалардың өсуімен, университеттердің құрылуымен, сауданың артуымен, ақша экономикасының қалыптасуымен және өнерді қолдауға және тапсырыс беруге қабілетті буржуазияның пайда болуымен байланысты, зайырлы өнер өзінің дамуына жете бастады, нәтижесінде суреттер мен әсемдеп жазылған қолжазбалардың саны арта түсті. Сауаттылықтың жоғарылауы және ұлттық әдебиеттің өсуі өнердегі зайырлы тақырыптарды бейнелеуге ықпал етті. Қалалардың өсуімен сауда гильдиялары құрылды және суретшілердің көпшілігі суретшілер гильдиясының мүшелері болуы талап етілді. Осының нәтижесінде, жақсы есепке алу жүйесі болғандықтан, осы кезеңде бұрынғы кез келгенге қарағанда көптеген суретшілердің есімдері бізге белгілі болды, тіпті кейбіреулері өздерінің туындыларына қол қоюға батылдық танытты.
Gothic art was a style of medieval art that developed in Northern France out of Romanesque art in the 12th century AD, led by the concurrent development of Gothic architecture. It spread to all of Western Europe, and much of Northern, Southern and Central Europe, never quite effacing more classical styles in Italy. In the late 14th century, the sophisticated court style of International Gothic developed, which continued to evolve until the late 15th century. In many areas, especially Germany, Late Gothic art continued well into the 16th century, before being subsumed into Renaissance art. Primary media in the Gothic period included sculpture, panel painting, stained glass, fresco and illuminated manuscripts. The easily recognizable shifts in architecture from Romanesque to Gothic, and Gothic to Renaissance styles, are typically used to define the periods in art in all media, although in many ways figurative art developed at a different pace. The earliest Gothic art was monumental sculpture, on the walls of Cathedrals and abbeys. Christian art was often typological in nature (see Medieval allegory), showing the stories of the New Testament and the Old Testament side by side. Saints' lives were often depicted. Images of the Virgin Mary changed from the Byzantine iconic form to a more human and affectionate mother, cuddling her infant, swaying from her hip, and showing the refined manners of a well born aristocratic courtly lady. Secular art came into its own during this period with the rise of cities, foundation of universities, increase in trade, the establishment of a money based economy and the creation of a bourgeois class who could afford to patronize the arts and commission works, resulting in a proliferation of paintings and illuminated manuscripts. Increased literacy and a growing body of secular vernacular literature encouraged the representation of secular themes in art. With the growth of cities, trade guilds were formed and artists were often required to be members of a painters' guild. As a result, because of better record keeping, more artists are known to us by name in this period than any previous; some artists were even so bold as to sign their names.
Шығу тегі
Готикалық өнер Францияның Иль-де-Франс аймағында 12 ғасырдың басында, Аббат Сугер салған Сент-Денис шіркеуінде пайда болды. Бұл стиль архитектурадағы бастапқы орнынан бастап, монументалды және кішкентай мүсіндерге, тоқыма өнеріне, сондай-ақ фреска, боялған шыны, әсемдемелі қолжазбалар мен панельдік суреттер сияқты әртүрлі формаларда көрініс тапқан сурет өнеріне жылдам тарады. Цистерциандық және картузиандық монахтар ордендері стильді таратуда және оның Еуропа бойынша ерекше нұсқаларын дамытуда маңызды рөл атқарған құрылысшылар болды. Архитектураның аймақтық ерекшеліктері маңыздылығын сақтап қалды, тіпті 14 ғасырдың соңында «Халықаралық готика» деп аталатын біртұтас, әмбебап стиль қалыптасқан кезде де, ол 15 ғасырдың соңына дейін және көптеген аймақтарда одан да кейін жалғасты. Қазіргі ойға қарағанда готикалық өнердің діни емес түрлері көп болғанмен, діни өнердің сақталу деңгейі діни емес өнерге қарағанда жоғары болғандықтан, осы кезеңде жасалған өнердің көп бөлігі шіркеу немесе жеке адамдардың тапсырысы бойынша діни мазмұнда болды. Готикалық өнер көбінесе типтік сипатқа ие болды, өйткені Ескі өсиеттегі оқиғалар Жаңа өсиеттегі оқиғаларды алдын ала көрсетеді деген сенім болды және олардың негізгі мағынасы осы еді. Ескі және Жаңа өсиеттерден алынған көріністер «Speculum Humanae Salvationis» сияқты туындылар мен шіркеулерді безендіруде бірге бейнеленді. Готикалық кезең Мәриямға құлшынның қайта жандануымен бірге келді, онда бейнелеу өнері маңызды рөл атқарды. Мәриямның бейнесі византиялық иератикалық стильдерден Мәриямның тәж киюіне, содан кейін көбірек адамгершілікке және жақындыққа ие стильдерге дейін дамыды, ал Мәриямның өмірінен алынған циклдер өте танымал болды. Италиядағы Джотто, Фра Анжелико және Пьетро Лоренцетти сияқты суретшілер, сондай-ақ ерте Голланд суретшілері өнерге реализм мен көбірек адамгершілік әкелді. Батыс суретшілері мен олардың қолдаушылары жаңашыл иконографияға көбірек сенімді болды, және көбінесе суретшілер көшірмелерді пайдаланғанмен, шығармашылықтың артуы байқалды. Иконография теологиядағы өзгерістерге ұшырады, Мәриямның көкке көтерілуінің бейнелері Ескі Қыздың өлімінен озып кетті, ал Devotio Moderna сияқты діни тәжірибелер Мәсіхтің жаңа бейнелерін жасады, мысалы, Азап шеккен адам, ойлы Мәсіх және Пиета, олар оның адамдық азаптары мен осалдығын көрсетті, бұл Мәриямның бейнеленген образындағы өзгерістерге паралель болды. Тіпті Соңғы сотта да Мәсіх әдетте кеудесін ашып, құмарлық шеккен жараларын көрсетті. Әулиелер жиі бейнеленді, ал алтарьдық суреттер белгілі бір шіркеуге немесе демеушіге қатысты әулиелерді көрсетті, олар айқышқа шегеленген немесе таққа отырған Құдай ана мен баласына қызмет ететін немесе орталық кеңістікті өздері иеленетін (әдетте бүйірлік капеллаларға арналған туындылар үшін). Осы кезеңде Жаңа өсиеттегі апокрифтерде пайда болған көптеген ежелгі иконографиялық ерекшеліктер дін қызметкерлерінің қысымымен біртіндеп жойылды, мысалы, Мәсіхтің тууындағы акушерлер, бірақ басқалары тым жақсы қалыптасқан және зиянсыз деп есептелді.
Gothic art emerged in Île de France, France, in the early 12th century, at the Abbey Church of St Denis built by Abbot Suger. The style rapidly spread beyond its origins in architecture to sculpture, both monumental and personal in size, textile art, and painting, which took a variety of forms, including fresco, stained glass, the illuminated manuscript, and panel painting. Monastic orders, especially the Cistercians and the Carthusians, were important builders who disseminated the style and developed distinctive variants of it across Europe. Regional variations of architecture remained important, even when, by the late 14th century, a coherent universal style known as International Gothic had evolved, which continued until the late 15th century, and beyond in many areas. Although there was far more secular Gothic art than is often thought today, as generally the survival rate of religious art has been better than for secular equivalents, a large proportion of the art produced in the period was religious, whether commissioned by the church or by the laity. Gothic art was often typological in nature, reflecting a belief that the events of the Old Testament pre figured those of the New, and that this was indeed their main significance. Old and New Testament scenes were shown side by side in works like the Speculum Humanae Salvationis, and the decoration of churches. The Gothic period coincided with a great resurgence in Marian devotion, in which the visual arts played a major part. Images of the Virgin Mary developed from the Byzantine hieratic types, through the Coronation of the Virgin, to more human and intimate types, and cycles of the Life of the Virgin were very popular. Artists like Giotto, Fra Angelico and Pietro Lorenzetti in Italy, and Early Netherlandish painting, brought realism and more natural humanity to art. Western artists, and their patrons, became much more confident in innovative iconography, and much more originality is seen, although copied formulae were still used by most artists. Iconography was affected by changes in theology, with depictions of the Assumption of Mary gaining ground on the older Death of the Virgin, and in devotional practices such as the Devotio Moderna, which produced new treatments of Christ in subjects such as the Man of Sorrows, Pensive Christ and Pietà, which emphasized his human suffering and vulnerability, in a parallel movement to that in depictions of the Virgin. Even in Last Judgements Christ was now usually shown exposing his chest to show the wounds of his Passion. Saints were shown more frequently and altarpieces showed saints relevant to the particular church or donor in attendance on a Crucifixion or enthroned Virgin and Child, or occupying the central space themselves (this usually for works designed for side chapels). Over the period many ancient iconographical features that originated in New Testament apocrypha were gradually eliminated under clerical pressure, like the midwives at the Nativity, though others were too well established, and considered harmless.
Боялған шыны
Солтүстік Еуропада боялған шыны 15 ғасырға дейін маңызды және беделді сурет салу түрі болды, бірақ одан кейін панельдік сурет салу оның орнын басты. Готикалық сәулет үлкен ғимараттардағы шынының көлемін арттырды, әсіресе роза тәрізді терезелердегідей кең шыныға мүмкіндік беру үшін. Осы кезеңнің басында негізінен қара бояу және мөлдір немесе жарқын түсті шыны қолданылды, бірақ 14 ғасырдың басында күміс қоспаларын шыныға бояп, одан кейін күйдіру арқылы сары түске негізделген әртүрлі түстерді мөлдір шынымен бірге қолдануға болатын болды. Кезеңнің соңына қарай суреттерде сары түстер басым түс ретінде қолданылған үлкен шыны бөліктері жиі пайдаланылды, ал басқа түстердегі кішкентай шыны бөліктері салыстырмалы түрде аз болды.
In northern Europe, stained glass was an important and prestigious form of painting until the 15th century, when it became supplanted by panel painting. Gothic architecture greatly increased the amount of glass in large buildings, partly to allow for wide expanses of glass, as in rose windows. In the early part of the period mainly black paint and clear or brightly coloured glass was used, but in the early 14th century the use of compounds of silver, painted on glass which was then fired, allowed a number of variations of colour, centred on yellows, to be used with clear glass in a single piece. By the end of the period designs increasingly used large pieces of glass which were painted, with yellows as the dominant colours, and relatively few smaller pieces of glass in other colours.
Қолжазбалар мен баспа өнеркәсібі
Ағартылған қолжазбалар готикалық суреттің ең толық қалдығын ұсынады, ескмонументті еңбектер сақталмаған жерлерде стильдердің жазбасын қамтамасыз етеді. Француз готикасының иллюстрациялары бар ең ерте толық қолжазбалар 13 ғасырдың ортасына дейін дамыды. Мұндай ағартылған қолжазбалардың көпшілігі патшалық Киелі кітаптар болды, бірақ псалмдерге де иллюстрациялар қосылды; 1253-1270 жылдар аралығында жасалған Сент-Луидің Париж псалмында темперлі бояумен және алтын жапырақпен 78 толық беттік иллюстрация бар. 13 ғасырдың соңында жазушылар күннің белгілі бір уақытында пайдалану үшін, көбінесе «сағат кітаптары» деп аталатын, қарапайым адамдарға арналған дұға кітаптарын жасауды бастады. Мұндай туындыларда француз готикасының элементтеріне сол кездегі архитектураны еске түсіретін декоративті беттік шекаралар, сондай-ақ созылған және егжей-тегжейлі бейнелер кіреді. Байлар үшін кішкентай паннолық суреттер, тіпті майлы бояумен салынған полиптихтер де жиі танымал болды, олардың қасында донорлардың портреттері бейнеленген, бірақ көбінесе бейнеленген Құдай ана немесе қасиеттілерге қарағанда әлдеқайда кішкентай. Бұлар көбінесе үйде қойылған.
Illuminated manuscripts represent the most complete record of Gothic painting, providing a record of styles in places where no monumental works have otherwise survived. The earliest full manuscripts with French Gothic illustrations date to the middle of the 13th century. Many such illuminated manuscripts were royal bibles, although psalters also included illustrations; the Parisian Psalter of Saint Louis, dating from 1253 to 1270, features 78 full page illuminations in tempera paint and gold leaf. During the late 13th century, scribes began to create prayer books for the laity, often known as books of hours due to their use at prescribed times of the day. Elements of the French Gothic present in such works include the use of decorative page framing reminiscent of the architecture of the time with elongated and detailed figures. For the wealthy, small panel paintings, even polyptychs in oil painting were becoming increasingly popular, often showing donor portraits alongside, though often much smaller than the Virgin or saints depicted. These were usually displayed in the home.
Монументалды мүсін
Готика кезеңі негізінен готикалық сәулетпен анықталады және мүсіндік стильдің дамуымен толыққанды үйлеспейді, оның басталуында да, аяқталуында да. Ірі шіркеулердің қасбеттерінде, әсіресе есік айналасында, үлкен тимпандар сақталды, сонымен қатар оларды қоршап тұрған мүсіндік фигуралардың қатарлары да болды. Шартр соборындағы Батыс (Патшалық) порталындағы мүсіндер (шамамен 1145 ж.) әдемі, бірақ шамадан тыс бағана тәрізді созылған, ал 1215-20 жылдардағы Оңтүстік трансепт порталындағы мүсіндер көбірек нақтылықты көрсетеді және қабырғадан бірте-бірте ажыратылады, сондай-ақ классикалық дәстүрге қызығушылық танылады. Бұл тенденциялар бірнеше жылдан кейін Реймс соборындағы Батыс порталында жалғасты, онда фигуралар дерлік үш өлшемді болып келеді, готика Еуропаға тараған кезде бұл қалыпты жағдайға айналды. Бамберг соборында, мүмкін, 13 ғасыр мүсіндігінің ең ірі жиынтығы сақталған, ол 1240 жылы Бамберг аттысымен аяқталады – бұл 6 ғасырдан бері Батыс өнеріндегі алғашқы толық өлшемді атты мүсін. "Италияда готикалық жаңалықты тимпандардан емес, мінбарлардан уағыздады, ал мүсіншінің ойлау бірлігі – автономды, өзіне толыққанды өнер туындысы болды" (Джон Поп Хеннесси). Никола Пизано (1258–78) және оның ұлы Джованни көбінесе Проторенессанс деп аталатын стильді дамытты, римдік саркофагтардың айқын әсерімен, күрделі және көпшілік композициялармен, Сиена соборындағы (1265–68), Пиза баптистериясындағы, Перуджадағы Фонтана Маджоре және 1301 жылғы Пистоядағы Джованнидің мінбарындағы рельефтік панельдердегі жалаңаштыққа деген жайлы көзқараспен ерекшеленді. Клаус Слютер және оның Бургундия мен Фландриядағы ізбасарларының 1400 жыл шамасындағы Халықаралық готикалық жұмыстарында классикалық стильдің тағы бір қайта жаңғыруы байқалады. Кейінгі готикалық мүсіндік өнер Солтүстікте де жалғасты, өте үлкен, ағаштан жасалған, мүсінмен безендірілген алтарьлар, виртуоздық өңдеумен және көптеген қозғалысқан экспрессивті фигуралармен ерекшеленді; сақталған көптеген мысалдар Германияда, басқа жерлерде иконоклазмнан кейін қалды. Тильман Рименшнайдер, Вайт Стосс және басқалар стильді 16 ғасырға дейін жалғастырды, біртіндеп итальяндық Ренессанс әсерін сіңірді. Байлар үшін тас немесе алабастрдан жасалған толық өлшемді қабір мүсіндері танымал болды, сонымен қатар көп деңгейлі қабірлер пайда болды, Веронадағы Скалигер қабірлері соншалықты үлкен болғандықтан, оларды шіркеуден тысқары жылжытуға тура келді. 15 ғасырда Ноттингем алабастрынан жасалған алтарь рельефтерін Еуропаның көп бөлігіне, тас алтарьларға қол жеткізе алмайтын экономикалық жағдайлардағы приходтарға экспорттаумен айналысатын өнеркәсіп пайда болды.
The Gothic period is essentially defined by Gothic architecture, and does not entirely fit with the development of style in sculpture in either its start or finish. The facades of large churches, especially around doors, continued to have large tympanums, but also rows of sculpted figures spreading around them. The statues on the Western (Royal) Portal at Chartres Cathedral (c. 1145) show an elegant but exaggerated columnar elongation, but those on the south transept portal, from 1215–20, show a more naturalistic style and increasing detachment from the wall behind, and some awareness of the classical tradition. These trends were continued in the west portal at Reims Cathedral of a few years later, where the figures are almost in the round, as became usual as Gothic spread across Europe. Bamberg Cathedral has perhaps the largest assemblage of 13th century sculpture, culminating in 1240 with the Bamberg Rider, the first life size equestrian statue in Western art since the 6th century. "In Italy the Gospel of Gothic was preached from pulpits not from tympana, and the unit of the sculptor's thinking was an autonomous, self consistent work of art" (John Pope Hennessy). Nicola Pisano (1258–78) and his son Giovanni developed a style that is often called Proto Renaissance, with unmistakable influence from Roman sarcophagi and sophisticated and crowded compositions, including a sympathetic handling of nudity, in relief panels on their pulpit of Siena Cathedral (1265–68), Pulpit in the Pisa Baptistery, the Fontana Maggiore in Perugia, and Giovanni's pulpit in Pistoia of 1301. Another revival of classical style is seen in the International Gothic work of Claus Sluter and his followers in Burgundy and Flanders around 1400. Late Gothic sculpture continued in the North, with a fashion for very large, wooden, sculpted altarpieces with increasingly virtuoso carving and large numbers agitated expressive figures; most surviving examples are in Germany, after much iconoclasm elsewhere. Tilman Riemenschneider, Veit Stoss and others continued the style well into the 16th century, gradually absorbing Italian Renaissance influences. Life size tomb effigies in stone or alabaster became popular for the wealthy, and grand multi level tombs evolved, with the Scaliger Tombs of Verona so large they had to be moved outside the church. By the 15th century there was an industry exporting Nottingham alabaster altar reliefs in groups of panels over much of Europe for economical parishes who could not afford stone retables.
Көлденең мүсін
Шағын ою-өрнектер, көбінесе әйелдер нарығына бағытталған, Париж және басқа да бірнеше орталықтарда маңызды өнеркәсіпке айналды. Пил сүйегінен жасалған бұйымдардың түрлеріне кішкентай, діни полиптихтер, әсіресе Құдай ананың суреттері, айна корпустары, тарақтар және романтикалық сюжеттермен безендірілген әсем сандықтар кірді, олар неке қию сыйлықтары ретінде қолданылды. Өте бай адамдар діни және тұрмыстық мақсаттағы, зергерлікпен және эмальмен әшекейленген металл бұйымдарын көптеп жинады, мысалы, де Берри герцогінің қасиетті тікенді реликвиясы, ақшасы біткенше оларды қайтадан ақшаға айналдырып жіберді. Сәулеттік әшекейлерден тәуелсіз готикалық мүсіндер негізінен үйге арналған діни нысандар ретінде немесе жергілікті шіркеулерге сыйлық ретінде жасалды, бірақ пил сүйегінен, сүйектен және ағаштан жасалған шағын рельефтер діни және тұрмыстық тақырыптарды қамтыды, сонымен қатар шіркеулерде де, үйлерде де қолданылды. Бұл мүсіндерді қалалық шеберлер жасады, ал үш өлшемді шағын мүсіндердің ең көп таралған тақырыбы – жеке немесе баласымен бірге бейнеленген Құдай ана. Париж пил сүйегі шеберханаларының басты орталығы болды және Солтүстік Еуропаның көп бөлігіне экспортталды, бірақ Италияда да айтарлықтай өндіріс болды. Осындай тәуелсіз мүсіндердің бір мысалы Сент-Денис аббат шіркеуінің коллекциясында сақталады; күміспен қапталған Құдай ана мен бала мүсіні 1339 жылға жатады және ағын плащқа оралған Құдай ана мен нәресте Иисус бейнесін көрсетеді. Бұл сол кездегі халық санына қарағанда өте көп көрсеткіш. Dunstable Swan Jewel, толыққанды дөңгелек пішінде эмальдалған алтыннан жасалған, донорға өте жақын немесе маңызды адамға сыйланған, әлдеқайда эксклюзивті нұсқа.
Small carvings, for a mainly lay and often female market, became a considerable industry in Paris and some other centres. Types of ivories included small, devotional polyptychs, single figures, especially of the Virgin, mirror cases, combs, and elaborate caskets with scenes from Romances, used as engagement presents. The very wealthy collected extravagantly elaborate, jewelled and enamelled metalwork, both secular and religious, like the Duc de Berry's Holy Thorn Reliquary, until they ran short of money, when they were melted down again for cash. Gothic sculptures independent of architectural ornament were primarily created as devotional objects for the home or intended as donations for local churches, although small reliefs in ivory, bone and wood cover both religious and secular subjects, and were for church and domestic use. These sculptures were created by urban artisans, and the most common theme for three dimensional small statues is the Virgin Mary alone or with a child. Paris was the main centre of ivory workshops, and exported to most of northern Europe, though Italy also had a considerable production. An exemplar of these independent sculptures is among the collections of the Abbey Church of St Denis; the silver gilt Virgin and Child dates to 1339 and features Mary enveloped in a flowing cloak holding an infantile Christ figure. a huge number given the population at the time. The Dunstable Swan Jewel, modelled fully in the round in enamelled gold, is a far more exclusive version, that would have been given to someone very close or important to the donor.