Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рим Республикасына қарсы ірі құлдар көтерілісі (б.з.д. 73–71)
Major slave rebellion against the Roman Republic (73–71 BC)
Үшінші құл соғысы, Плутархтың айтуынша, «Гладиаторлар соғысы» және «Спартак соғысы» деп те аталады, Рим Республикасына қарсы құлдар көтерілістерінің соңғысы болды. Бұл үшінші көтеріліс Италияның Рим орталық аймағына тікелей қауіп төндірген жалғыз көтеріліс еді. Рим әскері оны басып таба алмағандықтан, бұл әсіресе алаңдатарлық болды. Көтеріліс б.з.д. 73 жылы Капуадағы гладиаторлар мектебінен шамамен 70 құлдың қашуымен басталды. Олар оларды қайта ұстауға жіберілген шағын рим әскерін оңай жеңіп, екі жыл ішінде 120 000-ға жуық ер адам, әйел және бала қосылды. Бұл үлкен топтың еңбекке жарамды ересектері таңқаларлықтай тиімді қарулы күш болды және жергілікті Кампаниялық күзеттерінен бастап, рим милициясынан және тіпті консулдар басқаратын рим легиондарынан да рим әскеріне қарсы тұра алатынын немесе жеңе алатынын бірнеше рет көрсетті. Бұл құлдар әскері Италияны шарлап, елді мекендер мен поместиелерді жазасыз тонады, кейде бірнеше жетекшілері бар, бірақ байланысты топтарға бөлінді, олардың ішінде әйгілі бұрынғы гладиатор Спартак та болды. Рим Сенаты құлдар әскерінің тонауынан және үздіксіз әскери табыстарынан күйбеңдеді. Соңында Рим Марк Лициний Красс басшылығымен сегіз легионнан тұратын әскерді жинады, ол б.з.д. 71 жылы құлдар әскерін талқандады. Бұл оқиға Красс легиондары алдындағы ұзақ және қатал шегініс пен көтерілісшілер Помпей мен Марк Теренций Варро Лукулл әскерлері оларды қоршауға келгенін түсінгеннен кейін болды. Спартак әскері бар күшімен Красс легиондарына шабуыл жасады және толық жеңіліске ұшырады. Аман қалғандардың шамамен 6000-ы Аппия жолының бойында айқышқа шегеленіп өлтірілді. Плутархтың бұл көтеріс туралы баяндамасы құлдардың жай ғана бостандыққа қашып, Цизальпин Галлия арқылы Рим аумағынан кетуді көздегенін көрсетеді. Апиан мен Флорус бұл көтерілісті құлдардың Рим қаласын басып алу мақсатымен жүргізген азаматтық соғыс деп сипаттайды. Үшінші құл соғысы Римнің тарихына елеулі және кең ауқымды әсер етті. Помпей мен Красс өздерінің табыстарын саяси мансаптарын одан әрі дамыту үшін пайдаланды, олардың көпшілік мақтауы мен легиондарының қаупін пайдаланып, б.з.д. 70 жылғы консулдық сайлауда өздеріне жеңіс әкелді. Олардың консулдық қызметі рим саяси институттарының ыдырауына және Рим Республикасының Рим империясына айналуына үлкен үлес қосты.
The Third Servile War, also called the Gladiator War and the War of Spartacus by Plutarch, was the last in a series of slave rebellions against the Roman Republic known as the Servile Wars. This third rebellion was the only one that directly threatened the Roman heartland of Italy. It was particularly alarming to Rome because its military seemed powerless to suppress it. The revolt began in 73 BC, with the escape of around 70 slave gladiators from a gladiator school in Capua. They easily defeated the small Roman force sent to recapture them, and within two years, they had been joined by some 120,000 men, women, and children. The able bodied adults of this large group were a surprisingly effective armed force that repeatedly showed they could withstand or defeat the Roman military, from the local Campanian patrols to the Roman militia and even to trained Roman legions under consular command. This army of slaves roamed across Italy, raiding estates and towns with relative impunity, sometimes dividing into separate but connected bands with several leaders, including the famous former gladiator Spartacus. The Roman Senate grew increasingly alarmed at the slave army's depredations and continued military successes. Eventually Rome fielded an army of eight legions under the harsh but effective leadership of Marcus Licinius Crassus that destroyed the army of slaves in 71 BC. This happened after a long and bitter fighting retreat before the legions of Crassus and after the rebels realized that the legions of Pompey and Marcus Terentius Varro Lucullus were moving in to entrap them. The armies of Spartacus launched their full strength against Crassus's legions and were utterly defeated. Of the survivors, some 6,000 were crucified along the Appian Way. Plutarch's account of the revolt suggests that the slaves simply wished to escape to freedom and leave Roman territory by way of Cisalpine Gaul. Appian and Florus describe the revolt as a civil war in which the slaves intended to capture the city of Rome. The Third Servile War had significant and far reaching effects on Rome's broader history. Pompey and Crassus exploited their successes to further their political careers, using their public acclaim and the implied threat of their legions to sway the consular elections of 70 BC in their favor. Their actions as consuls greatly furthered the subversion of Roman political institutions and contributed to the transformation of the Roman Republic into the Roman Empire.
Өмірбаян
Рим тарихының әр кезеңінде құлдар түріндегі арзан жұмыс күшінің болуы экономикада маңызды фактор болды. Римдіктер құлдарды әртүрлі жолмен алды, соның ішінде шетелдік саудагерлерден сатып алу және әскери жаулап алу арқылы шетелдік халықтарды құл ету арқылы. Римнің б.з.б. 2 және 1 ғасырлардағы жаулап алу соғыстарына белсенді қатысының нәтижесінде, әр уақытта ондаған мыңнан жүздеген мыңға дейін құлдар Рим экономикасына әртүрлі еуропалық және Жерорта теңізі аймақтарынан әкелінді. Құлдардың көпшілігі қызметшілер, қолөнершілер және жеке қызметшілер ретінде қолданылса да, олардың үлкен саны Сицилия мен Оңтүстік Италияның кен орындарында және егістік жерлерінде жұмыс істеді. Рим республикасы кезеңінде құлдарға көбінесе қатал және зорлықпен қаралатын. Республика заңы бойынша құл – адам емес, мүлік саналды. Иелері құлдарына заңдық жазасыз зорлық көрсетуге, жарақат келтіруге немесе тіпті өлтіруге құқылы болды. Құлдардың түрлері мен дәрежелері әртүрлі болғанымен, ең төменгі және ең көп санаттағы құлдар егістік жерлерде және кен орындарында қажырлы физикалық еңбекпен айналысты. Құлдардың көп саны және оларға жасалған зорлық-зомбылық көтерілістерге әкеп соқты. Б.з.б. 135 және 104 жылдары Сицилияда Бірінші және Екінші құл соғыстары басталды, онда көтерілісшілердің шағын топтары рим құлының зорлық өмірінен құтылуды қалайтын ондаған мың ізбасар тапты. Бұл оқиғалар Рим Сенаты үшін ауыр азаматтық толқулар саналды және оларды басу үшін жылдар бойы және тікелей әскери араласу қажет болды, бірақ олар республикаға нақты қауіп төндірмеді. Римнің орталық аймағында ешқашан құл көтерілісі болған емес, және құлдар Рим қаласына қауіп тудыруы мүмкін деп есептелмеді. Бірақ үшінші құл соғысымен бұл өзгерді.
To varying degrees throughout Roman history, the existence of a pool of inexpensive labor in the form of slaves was an important factor in the economy. Slaves were acquired for the Roman workforce through a variety of means, including purchase from foreign merchants and the enslavement of foreign populations through military conquest. With Rome's heavy involvement in wars of conquest in the 2nd and 1st centuries BC, from tens to hundreds of thousands of slaves at a time were imported into the Roman economy from various European and Mediterranean acquisitions. While there was limited use for slaves as servants, craftsmen, and personal attendants, vast numbers of slaves worked in mines and on the agricultural lands of Sicily and southern Italy. For the most part, slaves were treated harshly and oppressively during the Roman republican period. Under Republican law, a slave was property, not a person. Owners could abuse, injure or even kill their own slaves without legal consequence. While there were many grades and types of slaves, the lowest—and most numerous—grades who worked in the fields and mines were subject to a life of hard physical labor. The large size and oppressive treatment of the slave population led to rebellions. In 135 BC and 104 BC, the First and Second Servile Wars erupted in Sicily, where small bands of rebels found tens of thousands of willing followers wishing to escape the oppressive life of a Roman slave. While these were considered serious civil disturbances by the Roman Senate, taking years and direct military intervention to quell, they were never considered a serious threat to the Republic. The Roman heartland had never seen a slave uprising, nor had slaves ever been seen as a potential threat to the city of Rome. This changed with the Third Servile War.
Капуандықтар көтерілісі
Б.з.б. 1 ғасырдағы Рим республикасында гладиаторлық ойындар көңіл көтерудің ең танымал түрлерінің бірі болды. Жарыстарға гладиаторларды дайындау үшін Италияның әр жерінде бірнеше оқу орындары, немесе луди құрылды. Бұл мектептерде соғыста тұтқынға түскендер мен сотталған қылмыскерлер – құлдар – гладиаторлық ойындарда күресуге қажетті дағдыларды үйренді. Б.з.б. 73 жылы Лентул Батиатқа тиесілі Капуан мектебіндегі 200-ге жуық гладиатор қашып құтылуды жоспарлады. Олардың жоспары ашылғанда, шамамен 70 адамдық күш ас үй құралдарын ("шабуырлар мен ожақтарды") қолға алып, мектептен босап, бірнеше вагон гладиаторлық қару-жарақтарын тартып алды. Бостандыққа шыққаннан кейін, қашқан гладиаторлар өздерінен көшбасшылар таңдады, екі галл құлы – Крикс және Оеномаус, сондай-ақ Спартакты сайлады. Спартақтың ұлты туралы әртүрлі пікірлер бар. Спартак римдік легиондардан кейін құлдыққа түскен фракиялық көмекші әскер болған деседі, немесе легиондар тұтқынға алған адам. Спартақтың ұлты нақты белгісіз. Тракс – Римдегі гладиаторлардың бір түрі болғандықтан, «фракиялық» деген сөз оның жаттықтырылған гладиаторлық күресінің стиліне қатысты болуы мүмкін. Екінші жағынан, Спартакқа ұқсас есімдер Боспор мемлекетінің жиырма фракиялық Одрисей билеушілерінің бесеуінің арасында тіркелген, олардың ішінде Спартокид әулетінің негізін қалаушы Спартокос I де бар. Атауы фракиялық *sparas – «найза» және *takos – «атақты» сөздерінен шыққан, яғни «найзамен танымал» деген мағынаны білдіреді. Бұл қашқан құлдар Капуадан оларға жіберілген шағын әскерді жеңіп, қолға түскен әскери жабдықтармен және гладиаторлық қаруларымен жарақтанды. Қашқаннан кейін болған оқиғалардың реті туралы мәліметтер кейде қайшы келеді, бірақ олардың барлығы қашқан гладиаторлардың бұл тобы Капуа маңындағы аймақты тонап, көптеген құлдарды өз қатарына қосып, ақырында Везувий тауының қорғанысқа ыңғайлы жеріне көшкенін айтады.
In the Roman Republic of the 1st century BC, gladiatorial games were one of the more popular forms of entertainment. In order to supply gladiators for the contests, several training schools, or ludi, were established throughout Italy. In these schools, prisoners of war and condemned criminals—who were considered slaves—were taught the skills required to fight in gladiatorial games. In 73 BC, a group of some 200 gladiators in the Capuan school owned by Lentulus Batiatus plotted an escape. When their plot was betrayed, a force of about 70 men seized kitchen implements ("choppers and spits"), fought their way free from the school, and seized several wagons of gladiatorial weapons and armor. Once free, the escaped gladiators chose leaders from their number, selecting two Gallic slaves—Crixus and Oenomaus—and Spartacus, who was said either to be a Thracian auxiliary from the Roman legions later condemned to slavery, or a captive taken by the legions. There is some question as to Spartacus's nationality. A Thraex was a type of gladiator in Rome, so "Thracian" may simply refer to the style of gladiatorial combat in which he was trained. On the other hand, names nearly identical to Spartacus were recorded among five out of twenty Thracian Odrysae rulers of Bosporan kingdom beginning with Spartokos I the founder of the Spartocid dynasty. The name came from the Thracian words *sparas "spear, lance" and *takos "famous" and thus meant "renowned by the spear". These escaped slaves were able to defeat a small force of troops sent after them from Capua, and equip themselves with captured military equipment as well as their gladiatorial weapons. Sources are somewhat contradictory on the order of events immediately following the escape, but they generally agree that this band of escaped gladiators plundered the region surrounding Capua, recruited many other slaves into their ranks, and eventually retired to a more defensible position on Mount Vesuvius.
Преториан әскерінің жеңілуі
Римнің байлары мен ықпалдыларының демалыс орны болған Кампанияда көтеріліс пен шабуылдар болып жатқандықтан, римдік билік бұл көтеріліске тез назар аударды. Бастапқыда олар көтерілісті қарулы бүлік ретінде емес, ірі қылмыстық жағдай ретінде қарастырды. Алайда, сол жылдың соңында Рим преториандық билікпен әскер жіберіп, бүлікшілерді басуға кірісті. Рим преторы Гай Клавдий Глабер 3000 адамдық күш жинады, бірақ бұл әдеттегі легион емес, асығыс және кездейсоқ жиналған жасақ болды, себебі римдіктер мұны әлі соғыс емес, қарақшылық сияқты шабуыл деп есептеді. Глабердің әскері құлдарды Везувий тауында қоршап, таудан төмен түсетін жалғыз жолды жапты. Осылайша құлдарды тоқтатқаннан кейін, Глабер аштықтан құлдардың қарсылық танымай берілуін күтуге дайын болды. Құлдар әскери жаттығудан мүлдем құр болғандықтан, Спартактың әскері қолда бар жергілікті құралдарды тиімді пайдаланды және тәртіпті римдік жаяу әскеріне қарсы тұрғанда епті, дәстүрден тыс тактиканы көрсетті. Глабердің қоршауына жауап ретінде Спартактың жауынгерлері Везувийдің беткейлерінде өскен жүзімдер мен ағаштардан арқан мен баспалдақ жасап, Глабердің әскеріне қарама-қарсы жартастардан төмен түсіп кетті. Олар Везувий тауының түбін айналып өтіп, әскерді шаңқатып, Глабердің жасағын жоқ қылды. Содан кейін претор Публий Вариний басқарып, Спартаққа қарсы екінші әскери экспедиция жіберілді. Бір себеппен Вариний өзінің қолбасшылары Фурий мен Коссинийге әскерін бөліп берді. Плутархтың мәлімдемесіне сәйкес, Фурий шамамен 2000 адамға басшылық еткен, бірақ қалған күштердің саны немесе экспедиция жасақтамасы әскерилерден немесе легиондардан тұрғаны белгісіз. Бұл күштер де құлдардың әскерінен жеңіліске ұшырады: Коссиний қаза тапты, Вариний дерлік тұтқынға алынды, ал әскердің жабдықтары құлдардың қолына тиді. Осы жеңістердің нәтижесінде Спартак әскеріне құлдардың саны артып, аймақтың малшылары мен бақташылары да оларға қосылып, қатары 70 000-ға жетті. Көтерілісші құлдар 73-72 жж. б.з.д. қысын жаттығу, қару-жарақтандыру және жаңа қосылғандарды жарақтандырумен, сондай-ақ Нола, Нуцерия, Тюрий және Метапонтум қалаларын қамтитын шабуыл аймағын кеңейтумен өткізді. Көтерілісші құлдардың жеңістері де құрбансыз болған жоқ. Осы оқиғалардың бірінде олардың басшыларының бірі Оеномаус жоғалып кетті – болжам бойынша шайқаста, және тарихтарда одан әрі есімдері аталмады.
As the revolt and raids were occurring in Campania, which was a vacation region of the rich and influential in Rome, and the location of many estates, the revolt quickly came to the attention of Roman authorities. They initially viewed the revolt more as a major crime wave than an armed rebellion. However, later that year, Rome dispatched a military force under praetorian authority to put down the rebellion. A Roman praetor, Gaius Claudius Glaber, gathered a force of 3,000 men, not regular legions, but a militia "picked up in haste and at random, for the Romans did not consider this a war yet, but a raid, something like an attack of robbery." Glaber's forces besieged the slaves on Mount Vesuvius, blocking the only known way down the mountain. With the slaves thus contained, Glaber was content to wait until starvation forced the slaves to surrender. While the slaves lacked military training, Spartacus' forces displayed ingenuity in their use of available local tools, and in their use of clever, unorthodox tactics when facing the disciplined Roman infantry. In response to Glaber's siege, Spartacus' men made ropes and ladders from vines and trees growing on the slopes of Vesuvius and used them to rappel down the cliffs on the side of the mountain opposite Glaber's forces. They moved around the base of Vesuvius, outflanked the army, and annihilated Glaber's men. A second expedition, under the praetor Publius Varinius, was then dispatched against Spartacus. For some reason, Varinius seems to have split his forces under the command of his subordinates Furius and Cossinius. Plutarch mentions that Furius commanded some 2,000 men, but neither the strength of the remaining forces, nor whether the expedition was composed of militia or legions, appears to be known. These forces were also defeated by the army of escaped slaves: Cossinius was killed, Varinius was nearly captured, and the equipment of the armies was seized by the slaves. With these victories, more and more slaves flocked to the Spartacan forces, as did "many of the herdsmen and shepherds of the region", swelling their ranks to some 70,000. The rebel slaves spent the winter of 73–72 BC training, arming and equipping their new recruits, and expanding their raiding territory to include the towns of Nola, Nuceria, Thurii and Metapontum. The victories of the rebel slaves did not come without a cost. At some time during these events, one of their leaders, Oenomaus, was lost—presumably in battle—and is not mentioned further in the histories.
Қашып кеткен құлдардың мотивациясы мен басшылығы
73 жылдың соңына қарай Спартак пен Криксус қарулы адамдардың үлкен тобын басқарды, олар рим әскерлеріне қарсы тұруға қабілетті еді. Олардың осы күшпен не істеуі жоспарланғанын қазіргі оқырмандарға анықтау қиын. Үшінші құл соғысы сәтсіз бүлікпен аяқталғандықтан, құлдардың ниеттері мен мақсаттары туралы тікелей есептемелер жоқ, ал соғыс туралы жазған тарихшылар қарама-қайшы теорияларды ұсынады. Соғыс туралы көптеген қазіргі заманғы жазбаларда Спартактың басшылығындағы құлдардың Альпі таулары арқылы бостандыққа қашуды көздегені, ал Криксустың басшылығындағылардың Оңтүстік Италияда тонау мен шабуылдарды жалғастыруды ниеттенгені туралы айтылады. Бұл түсіндіру Флорус тізімдеген құлдар шабуылдаған аймақтарға негізделген сияқты: Тюрий мен Метапонт географиялық тұрғыдан Нола мен Нуцериядан қашық жатыр. Бұл екі топтың болғанын көрсетеді: Люций Геллий ақырында Криксустың және Спартақтың негізгі тобынан бөлек деп сипатталған 30 000-ға жуық ізбасарларына шабуыл жасады. Бұл топтық бөліну классикалық дереккөздермен қайшы келмейді, бірақ оны қолдайтын тікелей дәлелдер жоқ сияқты. Көбінесе құбылыстық әңгімелерде көтерілісші құлдар ежелгі Римдегі бостандық үшін күрескендер ретінде бейнеленеді, бұрынғы қанағаттанбаған Рим қоғамын өзгертуге және Римдегі құлдықты жоюға тырысады. Бұл классикалық тарихшылармен қайшы келмейді, бірақ ешбір тарихи есепте көтерілісші құлдардың мақсаты Республикадағы құлдықты жою болғаны айтылмайды, сондай-ақ көтерілісшілердің басшыларының көптеген зұлымдықтары құлдықты жоюға бағытталғандай көрінбейді. Тіпті оқиғалардан бірнеше жыл өткен соң жазған классикалық тарихшылар да Спартақтың ниеттері туралы екіұшты пікір білдіреді. Аппиан мен Флорус оның тікелей Римге шабуыл жасауды жоспарлағанын жазады, бірақ бұл римдіктердің қорқынышының көрінісі болуы мүмкін. Егер Спартак Римге шабуыл жасауды жоспарласа, ол бұл мақсатынан кейінрек бас тартқан болуы керек. Плутарх Спартақтың солтүстікке, Цизальпин Галлиясына қашып, әскерін үйлеріне таратуды көздегенін айтады. Бастапқыда консулдық әскерлер сәттілікке жетті. Геллий Крикс басқарған 30 000 құлдан тұратын топқа Гарган тауының жанында шабуыл жасап, көтерілісшілердің үштен екісін, соның ішінде Криксті де өлтірді. Осы сәттен бастап оқиғалардың барысы туралы классикалық дереккөздерде айырмашылықтар пайда болады, олар Марк Лициний Красс соғысқа араласқанға дейін сәйкес келмейді. Аппиан мен Плутархтың соғыс тарихының ең толық (сақталған) екеуі де өте әртүрлі оқиғаларды егжей-тегжейлі баяндайды. Ешқайсысы бір-біріне тікелей қайшы келмейді, тек әртүрлі оқиғаларды баяндайды, екінші жазбадағы кейбір оқиғаларды елемейді және тек сол жазбаға тән оқиғаларды ғана көрсетеді.
By the end of 73 BC, Spartacus and Crixus were in command of a large group of armed men with a proven ability to withstand Roman armies. What they intended to do with this force is somewhat difficult for modern readers to determine. Since the Third Servile War was ultimately an unsuccessful rebellion, no firsthand account of the slaves' motives and goals exists, and historians writing about the war propose contradictory theories. Many popular modern accounts of the war claim that there was a factional split in the escaped slaves between those under Spartacus, who wished to escape over the Alps to freedom, and those under Crixus, who wished to stay in southern Italy to continue raiding and plundering. This appears to be an interpretation of events based on the following: the regions that Florus lists as being raided by the slaves include Thurii and Metapontum, which are geographically distant from Nola and Nuceria. This indicates the existence of two groups: Lucius Gellius eventually attacked Crixus and a group of some 30,000 followers who are described as being separate from the main group under Spartacus. While this factional split is not contradicted by classical sources, there does not seem to be any direct evidence to support it. Fictional accounts sometimes portray the rebelling slaves as ancient Roman freedom fighters, struggling to change a corrupt Roman society and to end the Roman institution of slavery. Although this is not contradicted by classical historians, no historical account mentions that the goal of the rebel slaves was to end slavery in the Republic, nor do any of the actions of rebel leaders, who themselves committed numerous atrocities, seem specifically aimed at ending slavery. Even classical historians, who were writing only years after the events themselves, seem to be divided as to what the motives of Spartacus were. Appian and Florus write that he intended to march on Rome itself—although this may have been no more than a reflection of Roman fears. If Spartacus did intend to march on Rome, it was a goal he must have later abandoned. Plutarch writes that Spartacus merely wished to escape northwards into Cisalpine Gaul and disperse his men back to their homes. Initially, the consular armies were successful. Gellius engaged a group of about 30,000 slaves, under the command of Crixus, near Mount Garganus and killed two thirds of the rebels, including Crixus. At this point, there is a divergence in the classical sources as to the course of events, which do not correspond until the entry of Marcus Licinius Crassus into the war. The two most comprehensive (extant) histories of the war by Appian and Plutarch detail very different events. Neither account directly contradicts the other but simply reports different events, ignoring some events in the other account and reporting events that are unique to that account.
Аппианның тарихы
Апианның айтуынша, Геллийдің легиондары мен Крикс сарбаздары арасындағы Гарган тауы маңындағы шайқас, ұзақ және күрделі әскери маневрлердің бастауы болды, бұл Спартак әскерлерінің Рим қаласына шабуыл жасауына жақын келдірді. Криксті жеңгеннен кейін Геллий солтүстікке қарай жылжып, Спартақтың бас құлдарымен бірге Цизальпин Галлиясына бет алды. Лентул әскері Спартақтың жолын кесіп, көтерілісші құлдарды қоршауға үміттенді. Спартак әскері Лентул легионымен кездесіп, оны жеңіп, содан кейін Геллий әскерін талқандады, римдік легиондарды дүркіреп қашуға мәжбүр етті. Апиан, Спартақтың Крикс өліміне кек рет ретінде 300-ге жуық тұтқынға алынған римдік сарбазды өлімге дейін күресуге мәжбүр еткенін айтады. Осы жеңістен кейін Спартак өзінің ізбасарларымен (шамамен 120 000 адам) бар күшімен солтүстікке қарай жылдамдады, "барлық қажетсіз заттарын өртеп, барлық тұтқындарын өлтіріп, жүкті малдарын сойып, жылдамдығын арттырды". Спартак Италияның оңтүстігіне қайта оралуды шешті. Көтерілісшілер Тюрий қаласын және айналасындағы жерді басып алып, қаруланды, маңайдағы аумақтарға шабуыл жасады, бронза мен темірге олжаларын саудагерлермен айырбастады (одан қосымша қару-жарақ жасады) және кейде римдік күштермен қақтығысты, олар әрдайым жеңіліске ұшырады. Осы жеңістен кейін екі консул да Рим Сенатының бұйрығымен әскерлерінен босатылып, Римге шақырылды. Плутарх Спартақтың Геллий легионымен шайқасқаны туралы немесе Спартақтың Пицендегі консулдық легиондарға қарсы тұрғаны туралы ештеңе айтпайды. Плутарх 71 жылғы көктемде Марк Лициний Красс пен Спартак арасындағы алғашқы қақтығысқа дейін оқиғаларды еске алмайды, Апиан сипаттаған Римге жасалған шабуыл мен Тюрийге шегінуді жоққа шығарады.
According to Appian, the battle between Gellius' legions and Crixus' men near Mount Garganus was the beginning of a long and complex series of military maneuvers that almost resulted in the Spartacan forces attacking the city of Rome. After his victory over Crixus, Gellius moved northwards, following the main group of slaves under Spartacus who were heading for Cisalpine Gaul. The army of Lentulus was deployed to bar Spartacus' path and the consuls hoped to trap the rebel slaves between them. Spartacus' army met Lentulus' legion, defeated it, turned and destroyed Gellius' army, forcing the Roman legions to retreat in disarray. Appian claims that Spartacus executed some 300 captured Roman soldiers to avenge the death of Crixus, forcing them to fight each other to the death as gladiators. Following this victory, Spartacus pushed northwards with his followers (some 120,000) as fast as he could travel, "having burned all his useless material, killed all his prisoners and butchered his pack animals in order to expedite his movement". Spartacus decided to withdraw into southern Italy again. The serviles seized the town of Thurii and the surrounding countryside, arming themselves, raiding the surrounding territories, trading plunder with merchants for bronze and iron (with which to manufacture more arms) and clashing occasionally with Roman forces which were invariably defeated. After this defeat, both consuls were relieved of command of their armies by the Roman Senate and recalled to Rome. Plutarch does not mention Spartacus engaging Gellius' legion at all, nor of Spartacus facing the combined consular legions in Picenum. Plutarch makes no further mention of events until the initial confrontation between Marcus Licinius Crassus and Spartacus in the spring of 71 BC, omitting the march on Rome and the retreat to Thurii described by Appian.
Красс легионға қолбасшылық етеді .
72 жылғы оқиғаларға қатысты классикалық дереккөздердегі қайшылықтарға қарамастан, Спартак пен оның ізбасарлары 71 жылдың басында Италияның оңтүстігінде болды деген жалпы пікір қалыптасқан. Сенат, көтерілістің тоқтаусыз екенін көріп, оны басу міндетін Марк Лициний Крассқа жүктеді. Крассқа преторлық дәреже берілді және Геллий мен Лентулдың бұрынғы екі консулдық легионына қоса алты жаңа легион берілді, оның құрамында шамамен 32 000–48 000 оқытылған римдік жаяу әскері мен қосымша әскерлер болды (республикалық легиондардың санында үлкен айырмашылықтар бар еді). Красс өз легиондарын қатал, тіпті қатыгез тәртіппен басқарды және әскері ішінде бірліктерді оннан бір бөлігімен жазалау әдісін қайта енгізді. Аппиан, ол екі консулдық легионды қорқыныш көрсеткені үшін жойды ма, әлде кейінірек жеңіліске ұшыраған бүкіл әскерін жойды ма екенін нақты білмейді (мұндай жағдайда 4000-ға жуық легионерлер өлімге кесілген болар еді). Плутарх тек Красс пен Спартак арасындағы алғашқы шайқаста Муммий жеңілгеннен кейін, бір когортаның 50 легионеріне жаза ретінде осы жаза қолданылғанын айтады. Оқиғаның қандай болғанына қарамастан, Красс легиондарын қалай басқарғаны, оларға жаудан да қауіпті екенін көрсетті және оларды жеңіске жетеледі, командирлеріне наразылық білдіру қаупінен сақтады. Красс өзінің легаты Муммий басқаратын екі легионды Спартактың артынан маневр жасау үшін жіберді, бірақ оларға көтерілісшілермен шайқаспауды бұйырды. Мүмкіндік туғанда, Муммий бұйрыққа бағынбады, спартакисттерге шабуыл жасады және жеңілді. Спартактың әскері Региумға қарай шегінді, Красс легиондары олардың соңынан ерді. Региумға келгеннен кейін Красс көпірдің екі жағына бекіністер салды, көтерілісші құлдардың шабуылдарына қарамастан. Көтерілісшілер қоршауға алынды және олардың жабдықталу жолдары үзілді.
Despite the contradictions in the classical sources regarding the events of 72 BC, there seems to be general agreement that Spartacus and his followers were in the south of Italy in early 71 BC. The Senate, alarmed at the apparently unstoppable rebellion, gave the task of putting it down to Marcus Licinius Crassus. Crassus was given a praetorship and assigned six new legions in addition to the two formerly consular legions of Gellius and Lentulus, giving him an estimated army of some 32,000–48,000 trained Roman infantry plus auxiliaries (there being quite a range in the size of Republican legions). Crassus treated his legions with harsh, even brutal, discipline, reviving the punishment of unit decimation within his army. Appian is uncertain whether he decimated the two consular legions for cowardice when he was appointed their commander or whether he had his entire army decimated for a later defeat (an event in which up to 4,000 legionaries would have been executed). Plutarch only mentions the decimation of 50 legionaries of one cohort as punishment after Mummius' defeat in the first confrontation between Crassus and Spartacus. Regardless of events, Crassus' treatment of his legions proved that "he was more dangerous to them than the enemy" and spurred them on to victory rather than running the risk of displeasing their commander. Crassus detached two legions under his legate, Mummius, to maneuver behind Spartacus but gave them orders not to engage the rebels. When an opportunity presented itself, Mummius disobeyed, attacked the Spartacist forces and was routed. Spartacus' forces retreated towards Rhegium, Crassus' legions following; upon arrival Crassus built fortifications across the isthmus at Rhegium, despite harassing raids from the rebel slaves. The rebels were under siege and cut off from their supplies.
Соғыстың аяқталуы
Помпейдің легиондары Испанияда Квинт Серторийдың бүліктерін басып, Италияға қайтып келе жатқан еді. Көздер Красс күш сұраған-жоқ дегенде келіспейді, бірақ Сенат Помпейдің Италияға оралуын мүмкіндік ретінде пайдаланып, оған Римді айналып, оңтүстікке Крассқа көмектесуге бұйрық берді. Сенат "Лукулл" басқаруымен күш жіберді, Аппиан бұл Люций Лициний Лукулл, үшінші Митридат соғысындағы әскерлердің қолбасшысы деп жаңылысты, бірақ бұл Македонияның проконсулы, Маркус Теренций Варро Лукулл, оның кіші інісі болған сияқты. Помпейдің легиондары солтүстіктен жол тартқанда, ал Лукуллдың әскері Брундизийге түскенде, Красс егер құлдардың көтерілісін тез баспаса, соғысқа жетумен келген генералға құрмет тиетінін түсінді және легиондарын қақтығысты жылдам аяқтауға жігерлендірді. Помпейдің жақындап келе жатқанын естіген Спартак, римдік күштер келмес бұрын, қақтығысты тоқтату үшін Красспен келіссөздер жүргізуге тырысты. Красс бас тартқан соң, Спартак және оның әскері римдік бекіністерді бұзып, Бруттий түбегіне қарай жол тартты, Красс легиондары оларды қуды. Легиондар көтерілісшілердің бір бөлігін – Ганник пен Кастус басқаруымен – ұстап алып, негізгі әскерден бөліп, 12 300 адамды өлтірді. Спартак көптеген адамын жоғалтса да, Красс легиондары да ауыр қаза тапты. Луций Квинций атты кавалерия офицері басқаратын римдік күштер, қашқан құлдардың бір бөлігі оларға қарсы шабуыл жасағанда талқандалды. Көтерілісші құлдар кәсіби әскер емес еді және олардың шегіне жеткен еді. Олар одан әрі қашуға дайын емес еді, және адамдардың топтары Красс легиондарына өздігінен шабуыл жасау үшін негізгі күштен бөлініп кетті. Тәртіп бұзылғанда, Спартак күштерін кері бұрып, барлық күшін легиондарға жұмсады. Осы соңғы тұғыр, Силарий өзенінің шайқасында, Спартақтың күштері жеңіліске ұшырады, олардың көп бөлігі майданда қаза болды. Барлық ежелгі тарихшылар Спартак та майданда қаза тапты десе де, оның денесі табылған жоқ.
The legions of Pompey were returning to Italy, having put down the rebellion of Quintus Sertorius in Hispania. Sources disagree on whether Crassus had requested reinforcements or whether the Senate simply took advantage of Pompey's return to Italy but Pompey was ordered to bypass Rome and head south to aid Crassus. The Senate also sent reinforcements under the command of "Lucullus", mistakenly thought by Appian to be Lucius Licinius Lucullus, commander of the forces engaged in the Third Mithridatic War but who appears to have been the proconsul of Macedonia, Marcus Terentius Varro Lucullus, the former's younger brother. With Pompey's legions marching from the north and Lucullus' troops landing in Brundisium, Crassus realized that if he did not put down the slave revolt quickly, credit for the war would go to the general who arrived with reinforcements and he spurred his legions on to end the conflict quickly. Hearing of the approach of Pompey, Spartacus tried to negotiate with Crassus to bring the conflict to a close before Roman reinforcements arrived. When Crassus refused, Spartacus and his army broke through the Roman fortifications and headed up the Bruttium peninsula with Crassus's legions in pursuit. The legions managed to catch a portion of the rebels – under the command of Gannicus and Castus – separated from the main army, killing 12,300. Even though Spartacus had lost many men, Crassus' legions had also suffered greatly. The Roman forces under the command of a cavalry officer named Lucius Quinctius were destroyed when some of the escaped slaves turned to meet them. The rebel slaves were not a professional army and had reached their limit. They were unwilling to flee any farther and groups of men were breaking away from the main force to independently attack Crassus's legions. With discipline breaking down, Spartacus turned his forces around and brought his entire strength to bear on the legions. In this last stand, the Battle of the Silarius River, Spartacus' forces were routed, the vast majority of them being killed on the battlefield. All the ancient historians stated that Spartacus was also killed on the battlefield but his body was never found.
Салдары
Үшінші құл соғысына қатысқан көтерілісшілер Красс тарапынан талқандалды. Помпейдің әскері Спартақтың әскерімен тікелей шайқасқа түспеді, бірақ солтүстіктен келген оның легиондары шайқастан қашып бара жатқан шамамен 5000 көтерілісшіні ұстап, "барлығын өлтірді". Осыдан кейін Помпей Сенатқа хабар жіберіп, Красс құлдарды ашық шайқаста жеңгенімен, соғысты аяқтағанын, осылайша көп үлес алғанын және Красспен араздасқанын мәлімдеді. Көтерілісші құлдардың көп бөлігі шайқаста қаза болса, ал қалған 6000-ға жуығы Красс әскерімен тұтқынға алынды. Барлығы 6000 адам Римнен Капуаға дейінгі Аппий жолы бойында айқышқа тігіліп өлтірілді. Екеуі де б.з.д. 70 жылы консул болып сайланды, бұл олардың қала сыртында орналасқан қарулы легиондарының қауіпті күшіне байланысты болды. Бұл соғыстың оқиғалары римдік құлдарға деген көзқарасқа, олардың қолданылуына және заңдық құқықтарына қаншалықты әсер еткенін анықтау қиын. Дегенмен, құл соғыстарының аяқталуы Римде құлдарды пайдаланудың ең кең таралған кезеңінің аяқталуымен және римдік қоғам мен заңда құлдарға деген жаңа көзқарастың қалыптасуымен сәйкес келді. Бұл көтеріліс рим халқын қатты дүр сілкіндірді, олар "қатты қорқыныштан бұрынғыдан гөрі құлдарын ақылға қонымдырақ қабылдай бастады". Латифундия иелері егіншілік құлдардың санын азайта бастады, бұрын жерсіз қалған бос адамдарды жалдамалы шаруалар ретінде жұмысқа алуды жөн көрді. Августтың билігінің аяқталуымен (б.з.д. 27 – б.з. 14 ж.) император Траян билік құрғанға дейін (98–117 ж.ж.) Римнің ірі жаулап алу соғыстары тоқтады, соның салдарынан әскери жаулап алу арқылы көптеген арзан құлдардың жеткізілуі де тоқтады. Бұл бейбіт кезең азат етілгендерді егіншілік еншіктерінде жұмысшы ретінде пайдалануды одан әрі ынталандырды. Рим құлдарының құқықтық жағдайы мен құқықтары да өзгерді. Император Клавдийдің (41–54 ж.ж. билік еткен) кезінде ескі немесе дені сау емес құлды өлтіруді кісі өлтіру деп жариялайтын заң қабылданды және егер мұндай құлдар иелерінен тасталып кетсе, олар азат етілді. Антонин Пий (138–161 ж.ж. билік еткен) тұсында заңдар құлдардың құқықтарын одан әрі кеңейтіп, құлдарды өлтірген иелерін жауапты деп есептеді, құлдарға жаман қарағанда оларды сатуға мәжбүрледі және құл шағымдана алатын (теориялық) бейтарап үшінші тарапты қамтамасыз етті. Бұл заңдық өзгерістер үшінші құл соғысының тікелей нәтижесі болмаса да, ондаған жылдар бойы қалыптасқан құлдарға деген римдік көзқарастың заңдық тұрғыда бекітілуін білдіреді. Үшінші құл соғысы – соңғы құл соғысы болды және Римде осы деңгейдегі құл көтерілісі енді болған жоқ.
The rebels of the Third Servile War were annihilated by Crassus. Pompey's forces did not directly engage Spartacus's forces but his legions moving from the north were able to capture some 5,000 rebels fleeing the battle, "all of whom he slew". After this action, Pompey sent a dispatch to the Senate, saying that while Crassus certainly had conquered the slaves in open battle, he had ended the war, thus claiming a large portion of the credit and earning the enmity of Crassus. While most of the rebel slaves were killed on the battlefield, some 6,000 survivors were captured by the legions of Crassus. All 6,000 were crucified along the Appian Way from Rome to Capua. Both men were elected consul for 70 BC, partly due to the implied threat of their armed legions encamped outside the city. It is difficult to determine the extent to which the events of this war contributed to changes in attitudes toward, use of, and legal rights accorded to Roman slaves. However, the end of the Servile Wars seems to have coincided with the end of the period of the most prominent use of slaves in Rome and the beginning of a new perception of slaves within Roman society and law. Certainly the revolt had shaken the Roman people, who "out of sheer fear seem to have begun to treat their slaves less harshly than before". The wealthy owners of the latifundia began to reduce the number of agricultural slaves, opting to employ the large pool of formerly dispossessed freemen in sharecropping arrangements. With the end of Augustus' reign (27 BC – 14 AD), the major Roman wars of conquest ceased until the reign of Emperor Trajan (reigned 98–117 AD) and with them ended the supply of plentiful and inexpensive slaves through military conquest. This era of peace further promoted the use of freedmen as laborers in agricultural estates. The legal status and rights of Roman slaves also began to change. During the time of Emperor Claudius (reigned 41–54 AD), a constitution was enacted that made the killing of an old or infirm slave an act of murder and decreed that if such slaves were abandoned by their owners, they became freedmen. Under Antoninus Pius (reigned 138–161 AD), laws further extended the rights of slaves, holding owners responsible for the killing of slaves, forcing the sale of slaves when it could be shown that they were being mistreated and providing a (theoretically) neutral third party to which a slave could appeal. While these legal changes occurred much too late to be direct results of the Third Servile War, they represent the legal codification of changes in the Roman attitude toward slaves that evolved over decades. The Third Servile War was the last servile war and Rome did not see another slave uprising of this magnitude again.
Танымал мәдениетте
Киноның атқарушы продюсері және басты рөлді Кирк Дуглас сомдаған "Спартак" (1960) фильмі Говард Фасттың "Спартак" романы негізінде түсірілді, режиссері Стэнли Кубрик. Фильмнің сценарийін 1950 жылдардағы маккартизм кезеңінде қара тізімге енгізілген Далтон Трумбо жазды. Фильмнің сәттілігі қара тізімнің құлауына ықпал етті. Осы фильмдегі "Мен Спартакпын!" деген сөз тіркесі көптеген басқа фильмдерде, телебағдарламаларда және жарнамаларда қолданылды. 2004 жылы Фасттың романы USA Network телеарнасында Горан Вишничтің басты рөлде ойнаған телефильм ретінде бейімделді. 2007–2008 жылдарғы BBC-нің "Батырлар мен зұлымдар" атты деректі драмасының бір бөлімінде Спартак туралы айтылады. Энди Уитфилд, кейін Лиам МакИнтайр басты рөлде сомдаған "Спартак" телесериалы 2010 жылдың қаңтарынан 2013 жылдың сәуіріне дейін Starz кабельдік арнасында көрсетілді. History Channel-дің "Барбарийлер көтерілісі" (2016) телешоуының екінші эпизоды "Тәулік" Спартак туралы оқиғаны көрсетеді. Netflix-тің деректі "Рим империясы" телехикаясы Спартакты және Силариус өзеніндегі шайқасты 2-ші маусымында көрсетеді, ол Гай Юлий Цезардың тарихын баяндайды. Үшінші құл соғысы және жалпы ежелгі құлдардың көтерілістері Стивен Сейлордың "Немезистің қарулары" кітабында орталық орын алады.
The film Spartacus (1960), which was executive produced by and starred Kirk Douglas, was based on Howard Fast's novel Spartacus and directed by Stanley Kubrick. The film's script was written by Dalton Trumbo, who had been blacklisted during the McCarthyism period of the 1950s. The film's success contributed to the collapse of the blacklist. The phrase "I'm Spartacus!" from this film has been referenced in a number of other films, television programs, and commercials. In 2004, Fast's novel was adapted as a made for TV movie by the USA Network, with Goran Višnjić in the main role. One episode of 2007–2008 BBC's docudrama Heroes and Villains features Spartacus. The television series Spartacus, starring Andy Whitfield, and later Liam McIntyre, in the title role, aired on the Starz premium cable network from January 2010 to April 2013. The History Channel's Barbarians Rising (2016) features the story of Spartacus in its second episode entitled "Rebellion". The Netflix docudrama TV series Roman Empire features Spartacus as well as the Battle of the Silarius River in its 2nd season, recounting the story of Gaius Julius Caesar. The Third Servile War, and ancient slave revolts in general, play a central part in Arms of Nemesis by Steven Saylor.
Қазіргі заманғы кітаптар
Брэдли, Кит. Рим әлеміндегі құлдық және көтеріліс. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы, 1989 жыл. Браутон, Т. Роберт С. Рим Республикасының магистраттары, 2 том. Кливленд: Кейс-Вестерн университетінің баспасы, 1968 жыл. Дэвис, Уильям Стернс (ред.), Ежелгі тарихтан оқулар: көздерден алынған иллюстрациялық үзінділер, 2 томдық, 2 том: Рим және Батыс. Бостон: Аллин және Бейкон, 1912–13 жылдар. Матизак, Филипп, Римнің жаулары, Темза және Хадсон, 2004 жыл. Моммсен, Теодор, Рим тарихы, I және V кітаптар, Гутенберг жобасы электрондық нұсқасы, 2004 жыл. Шоу, Брент. Спартак және құлдар соғысы: құжаттармен қысқаша тарих. 2001 жыл. Смит, Уильям, Д. С. Л., Л. Л. Д., Грек және рим ежелгіліктерінің сөздігі, Джон Мюррей, Лондон, 1875 жыл. Страхан Дэвидсон, Дж. Л. (ред.), Аппиан, Азамат соғысы: I кітап, Оксфорд университетінің баспасы, 1902 жыл (қайта басылды, 1969 жыл). Стросс, Барри. Спартак соғысы, Саймон және Шустер, 2009 жыл.
Bradley, Keith. Slavery and Rebellion in the Roman World. Bloomington: Indiana University Press, 1989. Broughton, T. Robert S. Magistrates of the Roman Republic, vol. 2. Cleveland: Case Western University Press, 1968. Davis, William Stearns ed., Readings in Ancient History: Illustrative Extracts from the Sources, 2 Vols, Vol. II: Rome and the West. Boston: Allyn and Bacon, 1912–13. Matyszak, Philip, The enemies of Rome, Thames & Hudson, 2004. Mommsen, Theodor, The History of Rome, Books I V, Project Gutenberg electronic edition, 2004. Shaw, Brent. Spartacus and the Slave Wars: a brief history with documents. 2001. Smith, William, D. C. L., LL. D., A Dictionary of Greek and Roman Antiquities, John Murray, London, 1875. Strachan Davidson, J. L. (ed. ), Appian, Civil Wars: Book I, Oxford University Press, 1902 (repr. 1969). Strauss, Barry. The Spartacus War Simon & Schuster, 2009. .
Мультимедиялық
Фейган, Гаррет Г., "Ежелгі Рим тарихы: 23-дәріс, Сулла реформаларының күшін жою", "Оқыту компаниясы". [дыбыс жазу: CD].
Fagan, Garret G., "The History of Ancient Rome: Lecture 23, Sulla's Reforms Undone", The Teaching Company. [sound recording:CD].