Кіріспе

Б.з.д. 60 жылы Рим консулы (б.з.д. 46 жылы қайтыс болды) басқа да Афраниус атымен аталған ер адамдар

Луций Афраниус (б.з.д. 46 жылы қайтыс болды) – ежелгі Рим плебейі және Помпей Ұлының клиенті. Ол Помпейдің Ибериядағы және шығыстағы жорықтарында легат ретінде қызмет етті және Азамат соғысына дейін оның қызметінде болды. Ол б.з.д. 46 жылы Тэпсус шайқасынан кейін Африкада қайтыс болды.

Ерте мансап

Луций Афраний Пиценумда қарапайым отбасында дүниеге келді. Пицендік болғандықтан, мансабында Помпейдің қамқорлығын көрді, ол Пиценумның ең танымал әулетінен шыққан еді. Афраний, әлдебір, Помпейдің әкесі Гней Помпей Страбонның басшылығымен Әлеуметтік соғыста және Помпейдің өзімен Азамат соғысында қызмет еткен болуы мүмкін.

Серториан соғысы

Афраний Помпейдің Испаниядағы Мариан жақтасы Квинт Серторийге қарсы жорығында легат қызметін атқарды. Ол б.з.б. 75 жылы Сукро шайқасында шешуші рөл атқарды. Серторий Афранийдің басқаруындағы Помпейдің сол қанатына шабуыл жасады. Афраний Серторийдің назарын Помпейдің шабуылы Серторийдің сол жағына аударғанша сақтап тұрды. Серторий бұл әрекетті тойтару үшін күштерін жұмылдырғанда, Афраний серториандықтардың оң қанатына қарсы шабуылға шықты. Бұл шабуыл жауды жеңіліске ұшыратып, Афраний оларды лагерьлеріне дейін қуды. Афранийдің әскері көптеген жауға зиян келтіріп, жау лагерін және көлікті тонауға кірісті. Осы уақытта Серторий Помпейді жеңіп алғанда, Афранийдің тонаушы әскеріне серториандықтар шабуыл жасады. Помпейдің жағдайына көмектескен – Квинт Цецилий Метелл Пийдің уақтылы келгені болды.

Митридаттар

Помпейдің легаттар корпусының бұрын-соңды болмаған мөлшеріне қарамастан – ол Жерорта теңізінен қарақшыларды тазарту үшін 24 аға адъютантты тағайындау құқығын алды, Афраниус олардың қатарында болмады, себебі оның қолдаушысы Рим аристократиясымен байланысын нығайтуды жөн көрді, сондықтан тек әулетті әйгілі адамдарды тағайындады. Алайда, бұл жорықтың сәтті аяқталуынан кейін Помпейге шығыстағы әскерге басшылық ету тапсырылды және ол Афраниусты осы жаңа жорық үшін легаты етіп тағайындады. Понт патшасы Митрадат VI және Армения патшалығының Тигран Ұлына қарсы алғашқы жеңістерден кейін Помпей жеңілген жауды солтүстікке қарай қуалауға кірісті. Помпей Арменияны Афраниусқа әскери басшылыққа қалдырды. Парфиялық Фраат III жеңілген көршісінің әлсіздігін пайдаланып, Кордуенде Арменияға шапты және тонауды бастады. Тарихшы Кассий Дионың (XXXVII, 5) мәлімдемесіне сәйкес, Афраниус Фрааттың әскерімен қақтығысқа түспей-ақ аймақты қайтарып алды. Дегенмен, Плутарх (Помпей 36) Афраниус парфтарға қарсы жорық жасап, оларды Армениядан ығыстырған және парф империясының шекарасындағы Арбела (қазіргі Эрбиль, Ирак) ауданына дейін қуғандарын айтады. Митридатқа қарсы екінші жеңісінен кейін Помпей оны қуалаудың бекер екенін түсінді және оның орнына Митридаттың қайта оралуынан Понтты қорғауға күш жұмсады. Афраниус Аманон арабтарына қарсы күреске басшылық етті, ал оның жеңісі Помпейдің Сирияға жорық жасауына мүмкіндік берді.

Римге оралу және консулдық

Шығыстағы жеңісті жорығынан кейін Помпей Римге оралды, соңынан Африний келді. Помпей өзінің адал легатын консул еткісі келіп, сайлаушыларды жомарт түрде паралап бастады. Бұл туралы жұртшылыққа мәлім болғанымен және оған қарсылық білдіргеніне қарамастан, Африний 60 жылы консул болып сайланды, оның консулдық әріптесі Квинт Цецилий Метелл Целер болды. Осы жылы оның іс-қимылдары кеңсе талап ететін азаматтық мәселелерді басқарудағы түсініксіздігі мен қабілетсіздігін көрсетті.

Испаниядағы легат

Помпейге проконсулдық провинция ретінде Испания (Иберия, қазіргі Испания мен Португалия) берілген кезде, Афраний, Марк Петрей және Марк Теренций Варро оның орнына басқаруға кірісті, ал Помпей Римде қалып, ондағы істерді басқарды. Юлий Цезарь XIII легионмен Римге жорық жасағанда, ол өзінің легаты Гай Фабийге Пиреней жоталары арқылы өтетін жолдарды бақылау үшін Иберияға аттануға бұйрық берді. Фабийге үш легионды басқаруға тапсырылды. Афраний өзінің үш легионымен жоталарды бақылап тұрды. Афраний Лузитаниядағы екі легионның қолбасшысы Петрейге Пиренейлерге қарай жорықтап, күштерін біріктіруді бұйырды. Варро екі легионымен Иберияның ішкі аймақтарында қалуға тиіс болды. Фабий үш тәжірибелі легионмен күшейтіліп, Сегре өзеніне жетті, онда Афранийдің әскері, енді Петрейдің легиондарымен біріккен, орналасқан еді. Фабийдің екі легионы жинаушыларды қорғау үшін шығып, Сегреден өтіп кеткенде, көпір құлап, кішкентай топты бөліп тастады. Афраний осы кішкентай күшпен шайқасуға аттанды, бірақ Цезарьдің қолбасшысы Луций Мунаций Планк өз легиондарын жақсы қорғаныспен жайғастырды. Афранийдің күшінің көптігіне қарамастан, Планк тұғыр тапты. Фабий басқарып келген Цезарьдің күштерінің жақындауы шайқасты аяқтады.

Илерда

Фабийдің әскерін басқаруға Цезарь өзі келді. Ол көпірді күзетуге алты когортаны қалдырып, қалған күштерімен Илердаға қарай жорық жасады. Афраниус оның соңынан ерді. Екі әскер де лагерь құрды, бірақ Афраниус Цезарьдің шайқасқа шақыруын қабылдамады. Цезарь өзінің әскерін Афраниус лагерінен жарты мильдей жерге орналастырды. Иберияда болғанда Афраниус өз легиондарын кельтиберлер мен лузитандардың сәтті қолданған бос формациясында жаттықтырған. Цезарь «Азамат соғысы» туралы еңбегінде (I. XLIV) осы формацияның тиімділігін айтады. Содан кейін Цезарь Афраниус лагері мен Илерда қаласын бөліп тұратын қабырға салуға бұйрық берді. Мұны көрген Афраниус әскерін құрылыс алаңына жақын төбеге орналастырды. Цезарьдің әскері шабуылға көшті, бірақ Афраниус тактикасы оларды жеңіліске жақын жеткізді, және Цезарь жеке IX легионды шабуылға жетектегенде ғана Афраниус кері шегінді. Афраниус әскері қалаға қайтарылды. Бірнеше сағатқа созылған шайқаста екі тарап та ешқандай артықшылыққа ие болмады. Шайқас шамамен тең шығынмен аяқталды, Афраниус пен Цезарь екеуі де шайқасты жеңіс деп санады. Әскерлер өз лагерьлеріне қайтып келді.

Қақтығыстар мен жеңіліс

Афраниус шайқас болған кішкентай төбені нығайтуға бұйрық берді. Келесі бірнеше күнде өзен тасып, көпірлерді қиратты, Цезарьды қарсы жағада азық-түліксіз қалдырды. Афраниус Галиядан Цезарьға үлкен конвой жақындап келе жатқанын біліп, оны тоқтатуға аттанды. Ол конвойды қолға түсіре алмаса да, кері шегінуге мәжбүр етті. Афраниус пен Петрей Римге жеңіс туралы хабарламалар жіберіп, соғыс аяқталғанын жариялады. Оған қарамастан, Цезарь қайықтар жасап, атты әскерінің бір бөлігін өзен арқылы Афраниус жағына жеткізді. Атты әскер Афраниус азық-түлік жолдарын тозаңдатып, республикалық күштердің бір бөлігін жойды. Содан кейін Цезарь көпір салып, бүкіл әскерімен Афраниус күштеріне шабуыл жасады. Осы уақытта бірнеше Иберия билеушілері Цезарьдің ісіне қолдау көрсетті. Келесі апталарда Афраниус Цезарьдің шабуылдарына тойтарыс беруге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Екі тараптан – кесариялықтар мен республикашылдардан – құрылыс жұмыстары басталды. Цезарь олардың бір-біріне соншалықты жақын болғанын айтты, тіпті әңгімелесе алатындықтарын жеткізді. Республикалық әскерлер бағынуға көндірілді, тіпті Афраниус өзінің ұлын бағыну шарты бойынша келіссөздер жүргізуге жіберді. Біраз уақыттан кейін бірнеше кесариялық әскерлер республикалық лагерьге кіргені анықталды. Афраниус пен Петрей оларды өлімге кесуге бұйрық берді. Сонымен қатар, бірнеше республикалық әскерлер Цезарь лагерінде көрінді. Цезарь оларға құрметпен қарап, Афраниусқа қайтаруға бұйырды. Афраниус әскерлері Цезарьдің мейірімділігін көрген соң, шешімдерін қабылдады. Цезарьдің күштері Афраниус әскерлеріне жасаған шабуылдарды күшейтті, жақын арада азық-түлік азайды. Афраниус жағдайды түсініп, Цезарьге бағынды. Цезарьдің естеліктерінде айтылғандай, оның сөздері былай болды:

Цезарь мені де, менің әскерімді де кінәләмеуі керек, өйткені біз генерал Гней Помпейге адал қалғымыз келді. Біз оған деген міндетімізді толық орындадық және барлық қажеттіліктерден айырылғанымыз үшін жеткілікті жаза алдық. Бірақ қазір біз жабайы аңдар сияқты, су алуға және сыртқа шығуға кедергі келтіріліп, дене және рухани ауыртпалықты көтере алмаймыз. Біз жеңілгенімізді мойындаймыз және егер мейірімділікке орын болса, ең қатал жазалардан құтылуымызды сұраймыз. Цезарь барлық республикашылдарды, Афраниус қоса алғанда, кешірді, бірақ олар әлі бос жүрген республикашылдарға қосылмау шартымен.

Ұят пен қайту

Республикашылдар лагерінде Атиус Руфус Афранийді әскеріне қиянат жасады деп айыптады. Осыған қарамастан, Афраниус Петреймен бірге Цезарға берген уәдесін бұзып, өзімен бірге барынша адал әскерін жинап, Эпирге және Помпейге қарай кемемен аттанды. Оның Испаниялық когорталары республикашылдар тарапынан жоғары бағаланды және ол қайтадан республикашылдар қатарына қабылданды. Афраниус Диррахий мен Фарсалда активті қолбасшылық жасаған жоқ, бірақ ол сол жерде болды деп күмәнданбаймыз. Фарсалда республикашылдар жеңілгеннен кейін, Афраниус көптеген республикашылдар сияқты Африкаға қашып кетті.

Тапсус

Цезарь Африка провинциясына қонғаннан кейін, оның әскерлерін Нумидияның жеңіл әскерлері, Афраний және оның Пицендік әріптесі Тит Лабиен басқарды. Афранийдің сатқындығын көрген Цезарь оны көруге келген бойда өлім жазасын беруге бұйырды. Содан кейін Афраний Метелл Сципионның қол астында Тапсус шайқасында күресті. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Афраний және Фауст Корнелий Сулла, диктатор Сулланың ұлы, Тапсустан аман қалғандардың бір бөлігін жинап, шығыс Мавританияны тонауға кірісті (оның патшасы Бокх II Цезарьмен одақтас болған). Олар Публий Ситтий (Бокхқа қызмет ететін римдік жалдамалы әскер командирі) тарапынан шабуылға ұшырап, тұтқынға алынды. Бірнеше күн ұстағаннан кейін, оларды күзеткен әскерлер бүлік көтеріп, барлық басшы республикалық тұтқындарды, оның ішінде Афранийді де өлтірді.