Кіріспе

Рим саясаткері және генералы (б.з.д. 118–57/56 ж.)

Луций Лициний Лукулл (/lj//uː/'/k//ʌ//l//ə//s/; б.з.д. 118–57/56 ж.) – римдік генерал және мемлекет қайраткері, Люций Корнелий Сулламен тығыз байланыста болған. 20 жылдан астам үздіксіз әскери және мемлекеттік қызметтен кейін, ол үшінші Митридат соғысы барысында шығыс патшалықтарын жаулап алды, түрлі жағдайларда ерекше әскербасшылық шеберлігін көрсетті, ең белгілісі 73–72 жылдардағы Цизикустың қоршауы және 69 жылы Арменияның Арзанна аймағындағы Тигранокерта шайқасы болды. Оның қолбасшылық стилі ежелгі әскери сарапшылардың жоғары бағасын алды, ал оның жорықтары шеберлік генералдықтың үлгісі ретінде зерттелді. Лукулл шығыстан Римге оралып келгенде, олжасы сонша көп болды, қазына, әшекейлер, құнды өнер туындылары мен құлдардың толық мөлшерін анықтау мүмкін болмады. Отанына оралғаннан кейін Лукулл жеке құрылыс жобаларына, шаруашылыққа және тіпті аквакультура жобаларына үлкен қаражат жұмсады, бұл оның замандастарын таң қалдырды. Ол өнер мен ғылымды да кең қолдады, Тускулумның жотасындағы мұрагерлік иелігін ғалымдар мен философтар үшін қонақ үй және кітапхана кешеніне айналдырды. Ол Римдегі Пинций төбесінде танымал Лукулл бақтарын (Лукулл сарайы мен бақтары) салдырды және империялық байлықты пайдалануда мәдени жаңашыл болды. Оның жетістіктері Плинийді оны "Тога киген Ксеркс" деп атауға итермеледі. Ол б.з.д. 57–56 жылдары қыста қайтыс болды және Тускулум маңындағы отбасылық иелікте жерленді. "Понтийлік" деген жеңіс атауы кейде қазіргі мәтіндерде оның есіміне дұрыс емес қосылады. Ежелгі дереккөздерде бұл атау үшінші Митридат соғысы кезінде Гераклея Понтиканы басып алып, қиратып жіберген оның консулдық әріптесі Марк Аврелий Коттаға ғана тиесілі деп көрсетілген.

Қазіргі заманғы көздер

Лукулл Римнің көрнекті генералдары мен саясаткерлерінің өмірбаянына енгізілген, бұл жинақтың бастауы оның замандасы Марк Теренций Варро жариялаған танымал римдіктердің өмірбаяны жинағында жатыр. Бүгінде Лукулл туралы екі өмірбаяны сақталған: Плутархтың «Лукулл» атты «Параллель өмірлер» сериясы, онда Лукулл афиналық аристократ саясаткері және стратег Кимонмен салыстырылған, сондай-ақ «Liber de viris illustribus» латын тіліндегі жұмысының #74 саны, авторлығы кейінірек анықталмаған, ал негізгі деректері Варро мен оның осы жанрдағы ең маңызды ізбасары Гай Юлий Гигинге тікелей қатысты.

Отбасы және ерте мансап

Лукулл көрнекті Лициний руының және Лукулли әулетінің мүшесі болған, олар ежелгі Тускулум аристократиясынан тараған болуы мүмкін. Ол б.з.д. 151 жылы консул болған Луций Лициний Лукуллдың немересі және б.з.д. 104 жылы претор болған Луций Лициний Лукуллдың ұлы болды. Ол Сицилиядағы өкіметтік қызметі кезінде (б.з.д. 104/3) жемқорлыққа кінәлі деп танылып, шамамен б.з.д. 102 жылы жер аударылды. Оның анасы Кецилия Метелланың (шамамен б.з.д. 137 жылы туған) әулеті, Лукулл дүниеге келген б.з.д. 2 ғасырдың соңғы тоқсанында өркендеме кезеңіндегі қуатты аристократиялық отбасы болды. Ол Луций Цецилий Метелл Кальвтың (142 жылы консул және б.з.д. 115–14 жылдары цензор) кіші қызы және екі аса беделді сенатордың – Квинт Цецилий Метелл Нумидикустың (109 жылы консул және 102 жылы цензор) және Луций Цецилий Метелл Далматикустың (119 жылы консул және Pontifex Maximus) қарындасы болды. Соңғысы Сулланың үшінші әйелі Кецилия Метелланың әкесі де болды. Лукулл б.з.д. 89 жылы әскери трибун қызметін атқарған болуы мүмкін; Плутарх оның квесторуға дейін Әлеуметтік соғыс кезінде Сулланың офицері болғанын айтады. Ол соғыстың тарихын грек тілінде жазды.

Ең ұзын квестура, б. з. б. 88-80 ж.

89-88 жылдары қыс мезгілінде Лукулл квестор болып сайланды. Сол сайлауда Сулла өзінің досы Квинт Помпей Руфпен (оның ұлы Сулланың үлкен қызы Корнелияға үйленген) бірге консул болып тағайындалды. Лукулл, әлдебір, Сулланың әскеріндегі консул Римге жорық жасағанда онымен бірге жүре алатын жалғыз офицер ретінде есімдері тізілген квестор болған болуы мүмкін. Сол жылдың күзінде Сулла Лукуллды Грекияға жағдайды бағалау үшін алдын ала жіберді, ал өзі әскерін кемеге мінгізіп жіберуді қадағалады. Лукулл Грекияға жетіп, солтүстік Грекияда Митридаттың шапқыншылығын тоқтатуға үлкерген Квинт Бруттий Сұраның орнын басты. Сулла негізгі әскермен келген кезде, Лукулл оған тағы да квестор болып қызмет етті; ол оңтүстік Грекияда Митридатқа қарсы соғыс кезінде қолданылған ақшаны (б.з.д. 87-86 ж.) соқты. Лукулл соққан ақшаның үстіне, римдік дәстүр бойынша, оның есімі жазылды: бұл ақша "Лукуллея" деп аталды.

Теңіздегі іс-қимыл, б.з.д.

Римдіктердің Афинаны қоршауы сәтті аяқталуға жақын келгенде, Сулланың стратегиялық назары негізгі Понт күштеріне қарсы келесі әрекеттерге және Митридаттың теңіз жолдарына бақылауын күшпен тоқтатуға көбірек аударды. Ол Лукуллды Жерорта теңізінің шығыс жағалауындағы Римнің одақтастарынан қолға түсетін флотты жинауға жіберді, бірінші кезекте Киринея мен Птолемей Египеті мемлекеттеріне. Лукулл б.з.д. 87 жылының қысында Пирейден үш грек яхтасы (миопарондар) және үш жеңіл Родос биремесімен шықты, Понт флоттарының және олардың пират одақтастарының теңіздегі басым күшінен жылдамдық арқылы және нашар теңіз жағдайларын пайдаланып қашуға үміттенді. Ол бастапқыда Критке жетті, және қалаларды римдіктер жағына көндіргендігі айтылады.

Бірінші Митрида соғысының салдары

Лукулл Азия провинциясын жомарттықпен басқарғанымен танымал; ол Римнің наразы, тіпті көтеріліске жақын Азия халқын басып, шамалы дағдырған тыныштық орнатты. Азияның римдік губернаторы Луций Лициний Мурена қысқа ғана, соққан Екінші Митридат соғысын (б.з.д. 83-81 жж.) бастағанда, Лукулл қатыспады. Лесбос аралының астанасы Митилен Лукулл Азияны басқарған кезде бүлік көтерді. Лукулл жанжалды дипломатиялық жолмен шешуге тырысты, бірақ соңында қала-мемлекетке шабуыл жасап, қабырғалары алдындағы шайқаста оның жасағын жеңіп, қоршау салды. Біраз уақыттан кейін Лукулл қоршаудан бас тарғандай болып, кемемен кетіп қалды. Митилендіктер оның лагерінің қалдықтарына кіргенде, Лукулл оларға шабуыл жасап, жаудың 500-ін өлтіріп, 6000-ын құлдыққа салды.

Батысқа қайту, 8074 б.з.д.

Лукулл 80 ж.б.д. оралды және ағасы Маркус Теренций Варро Лукуллмен бірге 79 ж.б.д. курул эдил болып сайланды, сондай-ақ олар тамаша ойын-сауықтар ұйымдастырды. Лукуллдың қоғамдық қызметінің ең жасырын бөлігі – ол Римде претор болып өткізген жыл, одан кейін Рим Африкасының губернаторы қызметін атқарды, бұл провинция үшін Сулла кезеңінен кейін әдеттегі екі жылға созылған болуы мүмкін. Плутархтың өмірбаянында бұл 78–75 ж.б.д. аралығындағы кезең толығымен еске алынбаған, Сулланың өлімінен Лукуллдың консулдығына тікелей секіріп өтеді. Дегенмен, Цицерон оның преторлық қызметінен кейін Африкадағы басшылыққа тоқталып өтеді, ал сақталған латын тіліндегі өмірбаян, Плутархқа қарағанда қысқа болғанымен, өмірбаян ретінде әлдеқайда толық, ол «Лукулл Африканы ең жоғары әділетпен басқарды» деп баяндайды. Бұл басшылық Лукуллдың әдеттегі тәртіппен, қоғамдық қызметіндегі тұрақты, көзге түспейтін әкімшілік міндеттерін орындағанын көрсетуде маңызды, сонымен қатар ол филеллен ретінде танылғандықтан, грек емес бағынышты халықтарға көрсеткен құрметі де ерекше. Осы тұрғыдан алғанда, оның ерте мансабы жомарттық пен әділеттілікті көрсетеді, сонымен қатар Цицерон мен Помпей сияқты замандастарынан өзгешелігін аңғартады. Олардың біріншісі провинциялардағы кез келген әкімшілік жауапкершіліктен қашуға тырысты, ал Помпей қалыпты мансаптың барлық аспектілерін қабылдамай, өзіне қолайлы жағдайларда үлкен әскери басшылықтарды іздеді, ал бейбіт провинциялардағы қалыпты міндеттерді орындаудан бас тартты. 76 немесе 75 ж.б.д. Лукулл Африкадан оралғаннан кейін тағы екі маңызды оқиға болды: ол Апий Клавдий Пулхердің кіші қызы Клавдияға үйленді және Сулланың үлкен қызы Корнелиядан Капе Мизенумдағы Мариан төбесіндегі вилланы сатып алды. Сулла өзінің естеліктерін Лукуллға арнады, ал ол қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Фаустус пен қызы Фаустаның қамқоршысы етіп тағайындады, Лукуллды Помпейден жоғары бағалады.

Консулдық қызмет

74 жылғы б.з.д. Люкулл, Юлий Цезардың анасы Аурелияның жарты әйелі Марк Аврелий Коттамен бірге консул қызметін атқарды. Консулдық кезеңінде ол Сулланың конституциясын Луций Квинтийдің оны құлатпақ болған әрекеттерінен қорғады. Ол Иберия түбегінде көтерілісші Серторийға қарсы күресіп жатқан Помпейдің қаржы және күш сұранысын қолдады. Кирине қаласын Рим провинциясына айналдыру шешіміне де қатысқан болуы мүмкін. Алғашқыда ол Цизальпин Галиясын проконсул ретінде тағайындалды, бірақ Киликияның губернаторы (Луций Октавий) қайтыс болғаннан кейін, Пракияның ұсынысымен, сол аймақтың губернаторы болып тағайындалды. Сонымен қатар, Понт патшасы Митридат VI-ға қарсы үшінші Митридат соғысына басшылық ету құқығын алды. Митридат өте бай жерлерді билегендіктен, бұл өте қажетті лауазым болды.

Шығыс соғыстары, 7367 б.з.д.

Лукулл Киликияға, өзінің проконсулдық провинциясына бара жатып, Азия провинциясының бір жеріне түсті. Ол Азиядан батыс Киликияға қарай жорықтап, оңтүстіктен Понтқа шабуылдауды жоспарлады. Азия провинциясында ол бұрынғы Митридат соғыстарының қарт әскерлері, екі Фимбрия легионы күтіп тұрғанын көрді. Лукулл Митридатпен құрлықта да, теңізде де күресуге тиіс болғандықтан, үлкен әскер жинады және Азияның грек қалаларында флот құрды. Осы флотпен ол Илиум және Лемнос жанында жау флотын жеңді. Құрлықта ол Митридат әскерін Кизикте қоршап алды. Аппиан мен Плутархтың айтуынша, Лукуллдың 30 000 жаяу әскері және 1600-2500 атты әскері болған, ал Митридаттың әскері 300 000 адамнан тұрған деген қауесет тарады. Митридаттың күші басым болғандықтан, Лукулл шайқасқа түсуден бас тартты және жауын аштықпен бағындыруды шешті. Лукулл Митридаттың үлкен әскерін Кизик түбегінде қоршап, аштық пен обаның жұмысын істеуге рұхсат берді. Митридат Лукуллдың қоршауынан қашып құтылды, бірақ оның көптеген әскерлері Кизикте қаза тапты. Понт флоты Эгей теңізіне шығысқа қарай жүзіп кетуге тырысты, бірақ Лукулл өзінің флотын олардың қарсылығына жіберді. Ол Тенедос аралы мен Ахайя порты арасында 13 кемеден тұратын жасақты тұтқынға алды. Алайда, Понт флотының негізгі күштері кемелерін жағаға жақындау қиын болған Лемнос пен Скирос арасындағы Неа кішкентай аралына тартты; Лукулл содан кейін Неа арқылы жаяу әскерін олардың артқы жағына жіберіп, көптеген адамдарды өлтірді және қалғандарын теңізге қайтаруға мәжбүр етті. Лукулл патшалық флоттың 32 кемесін батырып немесе жаулап алды. Лукулл Митридат әскерін Битинияда талқандап, Риммен одақтас болған Галатия арқылы Понтқа қарай жылжыды. Ол Митридаттың басым атты әскеріне байланысты тікелей шайқасқа түсуден сақтанды. Бірақ бірнеше шағын шайқастар мен көптеген ұрыстардан кейін Лукулл оны Кабира шайқасында жеңді. Ол Митридатты бірден қумай, Понт патшалығын жаулап алып, Азия істерін ретке келтірді. Азиядағы Римнің ашкөз әкімшілігін реформалауға тырысқандықтан, Римдегі қуатты салық жинаушылар арасында оның танымалдылығы төмендеді. Митридат Арменияға қашып кетті, ал 71 ж. Лукулл Понт патшасының бағынуын талап ету үшін Армения патшасы Тигран II-ге өзінің күйеуі Апий Клавдий Пулхерді елші ретінде жіберді (кейіннен б.з.д. 54 ж. консул болды). Апий жеткізген хатта Лукулл Тигранға қарапайым "патша" (basileus) деп атады, бұл армян монархын соғысқа итермелеу үшін жасалған қорлау ретінде қабылданып, осылай ойластырылған болуы мүмкін. Кевени мұндай түсіндірмеге қарсы шығып, Лукуллдың грек еместердің сезімталдығына немқұрайлы қараған типикалық филхеллен ретінде әрекет еткенін айтты. Алайда, бұл Лукуллдың Африканы басқарған кезіндегі (шамамен б.з.д. 77-75 ж.) әрекеттерімен дәлелденген, бұл Плутархтың грек биографиясынан айқын жоғалған оның мансабының кезеңі. 69 ж. Лукулл Арменияға басып кірді. Ол Арзенен ауданындағы жаңа армян императорлық астанасы Тигранокертаны қоршауға ала бастады. Тигран Сириядағы Селевкидтер көтерілісін басудан тәжірибелі әскермен оралды, бірақ Лукулл Тигранокерта шайқасында оны талқандады. Бұл шайқас 36 жыл бұрын Араузиодағы римдік апатпен бірдей күнтізбе күнінде, қазан айының Nones алдындағы күні, сол кездегі есеп бойынша (немесе 6 қазан), яғни Юлиандық 16 қазан, б.з.д. 69 ж. өтті. Тигран өзінің мұрагерлік астанасы Артаксатаны қорғау үшін солтүстікке қарай әскер жинап, патшалығының солтүстік аймақтарына қайтып кетті, ал Лукулл Армения және Парфия империясының шекарасындағы Кордуин патшалығына оңтүстік-шығысқа қарай жылжыды. 69-68 ж. қысында екі тарап та Парфия патшасы Арсак XVI-мен келіссөздер жүргізді, ол қазіргі уақытта Бактриядан және алыс Шығыстан келген өзінің қарсыласы Фраат III-нің күшті шабуылынан қорғанып отырды. 68 ж. жазында Лукулл Тигранға қарсы соғысты қайта бастады, Анти-Таурус жотасын қиын таулы аймақ арқылы армян астанасы Артаксатаға қарай ұзақ жорықпен өтті. Арсаниас өзенінің жанында үлкен шайқас болды, онда Лукулл тағы да армян патша әскерін талқандады. Алайда, ол Армения таулы жеріне дейін жорық жүргізуге қажетті уақытты дұрыс бағаламады, жақсы ауа райы ерекше қысқа болды, ал күзгі күн мен түн теңелу кезінде алғашқы қар жауғанда, оның әскері көтеріліс жасап, одан әрі ілгерілеуден бас тартты. Лукулл оларды оңтүстік Месопотамияның жылы климатына бастап кетті және солтүстік Месопотамияда өзінің әскерлерімен қиындыққа тап болмады, тіпті оларға Арменияның үлкен бекінісі Нисибисті басып алуды тапсырды, ол тез басып алынды және 68-67 ж. қысында римдік базаға айналды. Сол қыста Лукулл өзінің әскерін Нисибисте қалдырып, кішкентай, бірақ өте жылдам эскортпен Сирияға сапар шекті, Тигранның оңтүстік иеліктерінен оны толығымен шығарып алуға тырысты. Сирия 83 ж. бері Армения провинциясы болған. Шамамен он жылдан кейін, ығыстырылған Селевкид князьдары екі жыл бойы Римде (олардың біреуі, мүмкін, Лукуллдың 74 ж. консулдығы кезінде) Сенат пен римдік аристократиядан оларды (Птолемей анасы бар заңды Селевкидтер ретінде) Птолемей XII Аулеттің орнына Египет патшалары етіп тағайындауды өтінді. Бұл бауырлар шамамен 72 ж. Римді ештеңесіз қалдырды, бірақ олардың жағдайы ұмытылмады және Лукулл енді олардың біреуін Сирия патшасы етіп тағайындады: Азия провинциясында өмір сүргендіктен Азиатик деп аталған Антиох XIII. Лукуллдың ескі досы Аскалондық Антиох осы сапарға онымен бірге жүріп, Антиохияда қайтыс болды. Алайда, ол болмағанда, Нисибистегі оның әскеріне қарсы билігі Публий Клодий Пулхердің ең жас және ең қатыгез бауырларының ықпалымен күрт төмендеді, ол, көрінетін, Митридат соғысының басшылығын Лукуллдан иеленгісі келетін Помпейдің мүддесін қорғайтын. Лукуллдың құдайы болғанымен, Клодий Помпейдің әйелі Муция Терцияның туысы (немесе ішектес туыс) болды. Лукулл әскерлері жылдар бойы бастан өткерген ұзақ науқандар мен қиындықтар, тонау түрінде сыйақының жетіспеуімен байланысты наразылық күшейді. Ең батыл және қатыгез қарт әскерлер, әсіресе, өзінің бірінші командирі Луций Валерий Флакксті өлтірген және екінші командирі Гай Флавий Фимбрияны тастап кеткен Фимбрия легиондары, Лукуллдың өткен күздегі алғашқы көтерілісін қабылдауынан одан әрі ынталандырылды. Клодийдың ынталандыруымен командирге қарсы наразылық акциялары оның болмағанда болды және ол келген кезде оның әскерін толығымен бақылауын жойды және одан әрі шабуылдық операциялар жүргізе алмады. Сонымен қатар, Митридат сол қыста Понтқа оралды және Лукуллдың оның легаттары Сорнатий Барба және Фабий Адриан қалдырған гарнизондық күштерін талқандады. Лукуллтың бас тартудан басқа амалы қалмады және ол 67 ж. көктемінде Понт пен Каппадокияға қайтып келді. Шайқастағы үздіксіз табысқа қарамастан, Лукулл әлі де екі монархтың біреуін де басып алмады. 66 ж., Лукулл әскерлерінің көпшілігі оның бұйрықтарына ашық бағынбауға келісіп, римдік бекіністерден қорғануға дайын болғанда, Сенат Помпейді Лукуллдың басшылығын алмастыру үшін жіберді, содан кейін Лукулл Римге оралды.

Гастрономиялық

Лукулл өзінің қонақасы үшін соншалықты танымал болды, сондықтан "люкуллан" сөзі қазір зәулім, салтанатты және талғамды дегенді білдіреді. Бірде Цицерон мен Помпей Лукуллға кешкі асқа шақырылып, оның жалғыз қалғанда қандай тағамдар жегенін білуге қызығушылық танытып, оған құлдарымен қонақтарға дайындалатын тағам туралы сөйлесуіне тыйым салды. Бірақ Лукулл оларды асырып түсіріп, Помпей мен Цицероннан қай бөлмеде тамақтанатынын сұрап рұқсат алды. Ол құлдарын Аполлон бөлмесінде қызмет көрсетуге бұйырды, себебі оның қызметшілері әрбір тамақ бөлмесі үшін оның күтетін қызметтің ерекшеліктері туралы бұрыннан жақсы білген. Аполлон бөлмесіндегі әрбір кешкі асқа белгіленген стандарттық сома 50 000 драхманы құрағандықтан, Цицерон мен Помпей қысқа уақыттан кейін өте зәулім кешкі ас ішіп отырғанын байқады. Тағы бір оқиғада, оның үй иесі кешкі асқа қонақ келмейтінін естіп, тек бір ғана қарапайым тағам ұсынды. Лукулл оны сөкпестен: "Бүгін Лукулл Лукуллмен тамақтанатынын білмедің бе?" деді. Лукуллдың тамақ мәдениетіне қосқан үлесі ретінде, ол қышқыл вишняны, тәтті вишняның бір түрін және әбжелді Римге әкелді, аквакультура саласында үлкен кешендер құрды, сондай-ақ Римде әр маусымда гастрономиялық мақсаттар үшін торғайларды ұстауға болатын жалғыз адам болды, өйткені ол оларды бордақылайтын шаруашылықтары болды. Цицерон Лукуллды бірде "пискинарий" – балық сүйгіш деп атады. Лукуллмен байланысты жеуге жарамды өсімдіктердің ішінде оның құрметіне "Лукулл" деп аталған швейцарлық шалфей (Beta vulgaris) сорты бар.

Лукулл және жоғары білім

Лукулл латын және грек тілдерінде терең білім алған, сонымен қатар ерте жасынан бастап әдебиет пен философияға үлкен қызығушылық танытқан. Ол б.з.д. 102 жылы Римге көшіп келген грек ақыны Архиас (Сириялық) Антиохиямен және сол заманғы маңызды академиялық философтардың бірі – Аскалондық Антиохпен өмір бойына достық қарым-қатынас орнатты. 86 жылдың жазында Александриядағы патша сарайында ұзақ күткен кезінде Лукулл Платон академиясындағы үлкен жарылыстың басталуын көрді, ол 1-ші ғасырдағы «Сосос ісі» деп белгілі болды. Оның досы және серігі Аскалондық Антиох, әлдебір Александрия кітапханасынан Академияның басшысы Ларисалық Филонның өте радикалды скептикалық көзқарасын қамтитын еңбегінің көшірмесін алды, бұл Антиохты оның ескі ұстазының авторлығына күмәндануға жеткізді. Бірақ Филонның жақындағы шәкірттері, әсіресе Тирлік Гераклит, оған кітаптың нақтылығына сендіре алды. Антиох пен Гераклит оны Лукуллдың қатысуымен ұзақ талқылады, ал римдік делегация оңтүстіктен патшаның келуін күтіп тұрған келесі апталарда Антиох Филонға қарсы «Сосос» деген күшті poleмикалық еңбек жазды, бұл Филонның «Скептикалық академиясы» деп аталатын мектебімен заңгерлік ажырылысты және ақырында «Ескі академия» деп аталған жеке, консервативті мектептің құрылуын білдірді.

Өлу және қайтыс болу

Плутархтың айтуынша, Лукулл өмірінің соңында санасын жоғалтып, жасы ұлғайған сайын уақыт-уақыт ақыл-есінен жаңылатын белгілер көрсеткен. Бірақ Плутарх, оның көрінетін ақылсыздығының себебі, күйелік эліксірдің немесе басқа түсіндірілетін жағдайдың салдары ма, әлде жоқ па, деген мәселеде қысымды екіталай сезінеді. Оның болжамды күрт сананың төмендеуі (және оның салдарынан қоғамдық істерден шеттеуі) саяси қарсыластары, мысалы, халықтық партия билікке келе бастаған кезде, өзін қорғау үшін белгілі бір дәрежеде ыңғайлы түрде жасалған болуы мүмкін, себебі сол кезде саяси тартыстар көбінесе өмір мен өлімге байланысты болған. Лукуллдың інісі Марк оның жаназасын ұйымдастырды. Оның қабірі Тускулумдағы вилласының жанында табылған.

Некелер

Лукулл б.з.б. 76 жылы Клодияға (б.з.б. 79 жылы консул болған Апий Клавдий Пулхердің қыздарының бірі) үйленді. Одан оның бір қызы және, мүмкін, сол аттас ұлы болды. Б.з.б. 66 жылы Азиядағы ағасы Публий Клодий Пулхермен туысқандық байланыстың салдарынан Римге оралғаннан кейін ол одан ажырасты. Сервилия, Ливия мен Квинт Сервилий Капионың қызы, Сервилия Майорының қарындасы және Катон Кішінің жарты қарындасы: ол да босқұлық әрекеттерімен танымал болды, оны алдағандықтан, ол жарты ағасы Катонға деген құрметі үшін онымен бірге қалуға мәжбүр болды. Олардың Марк есімді ұлы болды.