Квинт Серторий: Римдік генерал және көтерілісшіл

Кіріспе

Рим генералы, саясаткер және бүлікші (б.з.д. 73 ж.)

Квинт Серторий (шамамен б.з.д. 126 – 73 ж.) – рим генералы және мемлекет қайраткері, ол Пиреней түбегінде рим Сенатына қарсы кең ауқымды көтеріліс жетекшісі болды. Ол Цинна мен Мариус популистік фракциясының белгілі мүшесі болған. Б.з.д. 83–81 жылдардағы азамат соғысының соңғы жылдарында ол Пиреней түбегін қайтару үшін жіберілді. Оның фракциясы соғыста жеңілгеннен кейін, Серторий диктатор Сулламен заңсыз жарияланды. Жергілікті Иберия тайпаларының көпшілігінің қолдауымен Серторий Рим оны бағындыру үшін жіберген түрлі қолбасшыларды қайталап жеңу үшін тиімді партизандық соғыс тактикасын қолданды. Ол ешқашан шайқаста шешуші жеңіліске ұшырамады және 73 жылы өлтірілгенге дейін Сенаттың кедергісі болып қала берді. Грек жазбагері Плутарх өзінің "Параллель өмірлер" еңбегінде Серторийді Эвменмен салыстырды. Эвмен сияқты, Серторий да өз адамдарының сатқындығына ұшырады.

Әлеуметтік соғыс және азаматтық соғыс

91 ж. б.з.д. квестор болып сайланды және Цизальпин Галлиясында қызмет етті, онда ол Әлеуметтік соғыс үшін легионерлерді жинау және даярлауға жауапты болды. Соғыс кезінде алған жарақаты бір көзін жойды. Серторий жараларын жеке үгіт ретінде пайдаланды. Бетіндегі жараның да өз пайдасы бар еді. «Басқа адамдар, – деді ол, – өздерінің батырлық жетістіктерінің куәлігін әрдайым өздерімен бірге алып жүре алмайды. Олардың марапаттары, гүл шоқтары мен құрметті найзалары кейде жиналып қойылуы керек. Ал оның батырлығының дәлелі әрқашан оның қасында болды». Римге оралғаннан кейін ол плеб трибуны лауазымына үміткер болды, бірақ Луций Корнелий Сулла оның күш-жігерін (себептері белгісіз, бірақ, мүмкін, ол Мариусқа жақын болғандықтан, ал Сулла мен Мариус араздас болғандықтан) тоқтатты, бұл Серторийді Суллаға қарсы шығуға мәжбүр етті. Дегенмен Серторий бұрынғы квесторы болғандықтан сенатор атануға құқылы болды. 88 ж. б.з.д. саяси қарсыластарынан ығыстырылған Сулла өзінің легиондарын Римге бастап келді және астананы басып алды. Ол жауларынан кек алды және Мариусты елден қуды, содан кейін Италиядан Понттың Митридат VI-ға қарсы Бірінші Митридат соғысына аттанды. Сулла кеткеннен кейін консул Гней Октавий басқаратын оптимистер мен консул Луций Корнелий Цинна басқаратын популяристер арасында зорлық-зомбылық орын алды. Серторий Мариусқа бұрынғы бағынышты болғандықтан, Цинна мен популяристерді қолдады. Римнен қуылғаннан кейін Цинна Серториймен бірге бұрынғы легионерлерді жинап, өз кезегінде Римге шабуыл жасауға жеткілікті күш жинады. Ол кезде Мариус туралы жаман пікірде болғанымен, Мариус Циннаның өтініші бойынша келгенін түсінгеннен кейін, оның қайтуына келісті. Шындығында? Мен Мариус Италияға келуді өзі шешкенін ойладым, және оның қандай пайдасы бар екенін анықтауға тырыстым. Бірақ талқылауға ештеңе жоқ екен. Себебі, сіз оны шақырдыңыз, сондықтан оны қабылдап, жұмысқа алуыңыз керек. Бұл сөзсіз. 87 ж. б.з.д. қазанда Цинна Римге аттанды. Серторий Циннаның бір дивизиясына қолбасшылық етіп, Помпей Страбонның әскерімен шайқасты. Октавий Римді Мариус, Цинна және Серторийдің әскерлеріне тапсырғаннан кейін, Серторий өз әріптестері жасаған жазалау шараларына қатыспады. Серторий тіпті Мариусты сөккенімен және Циннаны сабырлылыққа шақырды. Мариус қайтыс болғаннан кейін ол Римді қорқытып жүрген Мариус құлдарынан құралған әскерді талқандады. 87–84 ж. б.з.д. жылдары көбінесе «Сулланың келуін күту» деп сипатталады. Мариус 86 ж. б.з.д. қаңтарда қайтыс болды. Цинна 84 ж. б.з.д. өзінің әскерлері тарапынан өлтірілді. Серторийдің Цинна қайтыс болған жылы претор болғаны мүмкін. 83 ж. б.з.д. Сулла Шығыстан оралғанда азаматтық соғыс басталды. Претор Серторий үкіметтік әскерлерге қызмет етуге шақырылды. Консул Сципион Азиятикус Суллаға қарсы аттанғанда, Серторий оның штабының бір мүшесі болды. Сулла Кампанияға келді және Капуаға баратын жолды консул Гай Норбан тосқауылдап тұрғанын көрді. Тифата тауындағы шайқаста Сулла Норбанды жеңіп, Норбан Сулланың жетпіс әскеріне қарсы алты мың адамын жоғалтты. Жеңілген Норбан әскерінің қалдықтарымен бірге Капуяға қайтарылды. Сципионның алға жылжуы Сулланың жорығын тоқтатты. Алайда Сципион шайқасқа түсуге дайын болмады және келіссөздерді бастады. Серторий Суллаға сенбеді және Сципионға шешуші шайқасқа баруға кеңес берді. Оның орнына ол Норбанға қарулы келісім күшіне енгенін және келіссөздер жүргізіліп жатқанын түсіндіру үшін жіберілді. Серторий жолдан жаңғырып, Суллаға өткен Сусса қаласын басып алды. Сулла бұл сенімсіздік туралы Сципионға шағымданғанда, ол адалдықтың белгісі ретінде өзінің тұтқындарын қайтарып берді. Командирлерінің мінез-құлқына көңілі толмаған Сципионның әскерлері Сулланың қатал ардагерлерімен шайқасуға дайын болмады. Сципион мен оның ұлын Сулла тұтқынға алды және оларды ешқашан оған қарсы соғыспауға және Циннаның мұрагері Карбоға қосылмауға уәде алғаннан кейін босатты. 82 ж. б.з.д. Мариус ұлы, Гай Мари кіші, консулдыққа кандидат болуға тиісті лауазымдарды атқармай-ақ, 27 жасында консул болды. Серторий бұл лауазымға қарсылық білдірді, бірақ оның пікірі ескерілмеді. Плутарх оқиғаны былай қорытындылады: Цинна өлтірілді және Серторийдің қалауына қарсы, заңға қайшы, жас Мариус консулдықты алды, ал Карбо, Норбан және Сципион сияқты әсерсіз адамдар Сулланың Римге қарсы ілгерілеуін тоқтатуда сәтсіздікке ұшырады, сондықтан Мариан ісі қирады және жоғалды; генералдардың қорқыныштылығы және сатқындық қалғанын істеді, сондықтан Серторий нашар шешімдер қабылдаған, билігі зор адамдардың нашарлығын көру үшін Римде қалудың қажеті жоқ еді.

In 91 BC, he was elected quaestor and served in Cisalpine Gaul, where he was in charge of recruiting and training legionaries for the Social War. A wound sustained during the war cost him the use of one of his eyes. Sertorius used his wounds as personal propaganda. Being scarred in the face had its advantages. 'Other men, he used to say, could not always carry about them the evidence of their heroic achievements. Their tokens, wreaths and spears of honour must at some times be set aside. His proof of valour remained with him at all times.' Upon his return to Rome he ran for tribune of the Plebs, but Lucius Cornelius Sulla thwarted his efforts (for reasons unknown, but probably because he was in Marius's clientele, and Sulla and Marius were at odds), causing Sertorius to oppose Sulla. Sertorius, however, did manage to become a senator on the strength of his earlier quaestorship. In 88 BC, after being sidelined by his political opponents, Sulla marched his legions on Rome and took the capital. He took revenge on his enemies and forced Marius into exile, then left Italy to fight the First Mithridatic War against Mithridates VI of Pontus. After Sulla left, violence erupted between the optimates, led by the consul Gnaeus Octavius, and the populares, led by the consul Lucius Cornelius Cinna. Sertorius, being a former subordinate of Marius, declared for Cinna and the populares. When Cinna was driven from Rome he and Sertorius started recruiting ex legionaries and drumming up enough support to enable them, in their turn, to march on Rome. Though he had a very bad opinion of Marius by then, he consented to Marius's return upon understanding that Marius came at Cinna's request and not of his own accord. Oh, really? Here I was thinking that Marius had decided for himself to come to Italy, and so I was trying to decide what good it would do. But it turns out there's nothing to discuss. Since after all, you invited him, then you have to receive and employ him. There's no question about it. In October of 87 BC, Cinna marched on Rome. Sertorius commanded one of Cinna's divisions and fought a battle with troops commanded by Pompeius Strabo. After Octavius surrendered Rome to the forces of Marius, Cinna, and Sertorius, Sertorius abstained from the proscriptions his fellow commanders engaged in. Sertorius went so far as to rebuke Marius, and move Cinna to moderation. After Marius's death he annihilated Marius's slave army which was still terrorizing Rome. The years 87–84 BC are often described as spent 'waiting for Sulla'. Marius died in January 86 BC. Cinna was murdered in 84 BC, lynched by his own troops. It is probable that Sertorius became praetor in the year Cinna died. On Sulla's return from the East in 83 BC a civil war broke out. Sertorius, a praetor now, was called upon to serve in the government's armies. When the consul Scipio Asiaticus marched against Sulla, Sertorius was part of his staff. Sulla arrived in Campania and found the other consul, Gaius Norbanus, blocking the road to Capua. At the Battle of Mount Tifata Sulla inflicted a crushing defeat on Norbanus, with Norbanus losing six thousand of his men to Sulla's seventy. The beaten Norbanus withdrew with the remnants of his army to Capua. Sulla was stopped in his pursuit by Scipio's advance. However, Scipio was unwilling to risk a battle and started negotiations. Sertorius did not trust Sulla, and advised Scipio to force a decisive action. Instead he was sent to Norbanus to explain that an armistice was in force and negotiations were underway. Sertorius made a detour along his way and captured the town of Suessa which had gone over to Sulla. When Sulla complained to Scipio about this breach of trust he was given back his hostages as a sign of good faith. Disappointed by the behavior of their commander and unwilling to fight Sulla's battle hardened veterans, Scipio's troops defected. Scipio and his son were captured by Sulla, who released them after extracting a promise that they would never again fight against him or rejoin Cinna's successor Carbo. In 82 BC, Marius' son, Gaius Marius the Younger, became consul without having held the offices which a candidate for the consulship should have held, and at the unconstitutional age of 27. Sertorius, who probably qualified for the office, objected but his opinion was ignored. Plutarch sums up the events:

Cinna was murdered and against the wishes of Sertorius, and against the law, the younger Marius took the consulship while [ineffectual] men as Carbo, Norbanus and Scipio had no success in stopping Sulla's advance on Rome, so the Marian cause was being ruined and lost; cowardice and weakness by the generals played its part, and treachery did the rest, and there was no reason why Sertorius should stay to watch things going from bad to worse through the inferior judgement of men with superior power.

Испанияның пропраторы және қашқын

Жаңа популисттік басшылармен келіспей қалғаннан кейін Серторий Испанияға пропраэтор ретінде жіберілді, ол Цинна-Мариан фракциясы мен олардың мүддесін Испанияда қорғады. Серторий Пиреней таулары арқылы өте жатқанда, ол қатты ауа райына тап болды және өтуіне рұқсат беру үшін сыйақы талап еткен тау тайпасымен кездесті. Оның серіктері бұл талапты қарапайым қарақшылық деп ашуланып айтты, бірақ Серторий олардың наразылығына қарамастан, тайпаға ақы төледі және бұл өзіне уақыт сатып алу екенін, ал көп жұмысы бар адам үшін уақыттан артық құнды нәрсе жоқ екенін мәлімдеді. Испанияның екі провинциясы – Hispania Ulterior және Hispania Citerior – губернаторы Гай Валерий Флакк оның билігін мойындамады, бірақ Серторийдің артында әскер болды және ол оны провинцияны бақылауға алу үшін пайдаланды. Содан кейін ол жергілікті басшыларды өзін жаңа губернатор ретінде қабылдауға көндірді және салықтарды төмендету арқылы халықтың құрметіне бөленді. Екі провинцияны да бақылауға алғаннан кейін Серторий Пиреней жолындағы бекіністерді нығайту үшін Ливий Салинатор басқаруындағы әскерді жіберді, бірақ Салинатордың өзінің қол астындағыларының бірі – Калпурний Ланарий – өлтірілуінен кейін, Гай Анний Луск басқаруындағы Сулла әскерлері одан өтіп кетті. Испания тайпаларын өзіне қарсы күреске көндіре алмаған Серторийдің күштері жеткіліксіз болды және ол провинцияларын тастап кетуге шешім қабылдады. Ол өзінің ең адал 3000 серігімен бірге Мавританияға қашып кетті, бірақ оның бүліктеріне қатысуға ниеті жоқ жергілікті тұрғындар оны қуды. Содан кейін ол Испания жағалауын тонаған Киликиялық қарақшылар тобына қосылды. Олар бірлесіп Балеар аралдарының ең оңтүстігіндегі Питуссаға шабуыл жасап, оны өздерінің базасы ретінде пайдалана бастады. Бұл туралы Анний Лускқа хабар жеткенде, ол әскери кемелерден тұратын флот пен толық легионды жіберіп, Серторийді және оның қарақшы әріптестерін Балеар аралдарынан қуды. Қарақшылар Африкаға қашып, Тингис тағына тиран Аскалисті отырғызуға көмектесуді көздеді. Серторий оларды Африкаға ертіп, Тингис маңындағы жергілікті тұрғындарды біріктірді, олар Аскалиске наразы болды, өйткені оны Сулланың марионеткасы деп есептеді, және Аскалистің әскерлерімен және қарақшылармен шайқаста жеңіске жетті. Тингисті бақылауға алғаннан кейін Серторий Аскалисті таққа отырғызу үшін жіберілген Сулланың генералдарының бірі – Пакцианды жеңді. Жергілікті аңыз бойынша, Посейдон мен Гайяның ұлы Антей, Тингеге есім берген Тингедің күйеуі, Мавританияда жерленген. Серторий қабірді қаздырды, өйткені ол алпыс шынтақ көлемінде болған Антейдің денесін көргісі келді. Плутархтың сөзіне сүйенсек, Серторий көргендеріне таң қалды, құрбандық шалып, қабірді қайтадан толтырды және содан кейін оның дәстүрлерін және құрметтерін насихаттаушылардың қатарына қосылды. Солтүстік Африкадағы сәттілік оған Испания халқының, әсіресе батыстағы соғысқа бейім Лузитаниялықтардың құрметі мен ықыласын әкелді. Лузитаниялықтар тағы да Сулланың губернаторының қатеріне тап болғандықтан, Серторийден олардың соғыс басшысы болуын сұрады. Серторий Лузитаниялықтардың ұсынысын қабылдады және Испанияға қайта оралу үшін әскері мен флотын дайындады.

After having fallen out with the new populares leadership Sertorius was sent to Hispania as propraetor, representing the Cinna Marian faction and their cause in Spain. When Sertorius marched through the Pyrenees mountain range he ran into severe weather and a mountain tribe which demanded a tribute for allowing his passage. His companions indignantly claimed it was an outrage; but while they considered it disgraceful to give in to extortion, Sertorius simply paid the tribe and commented that he was buying himself time, and that if a man had a lot to do, nothing is more precious than time. The governor of the two Spanish provinces, Hispania Ulterior and Hispania Citerior, Gaius Valerius Flaccus did not recognize his authority, but Sertorius had an army at his back and used it to assume control. Then he persuaded the local chieftains of accepting him as the new governor and endeared himself with the general population by cutting taxes. After gaining control of both provinces Sertorius sought to hold them by sending an army, under Livius Salinator, to fortify the pass through the Pyrenees; however, Sulla's forces, under the command of Gaius Annius Luscus, broke through after Salinator was assassinated by Calpurnius Lanarius, one of his subordinates, who defected to the Sullans. Unable to convince the Spanish tribes to fight for him, Sertorius was seriously outnumbered and he decided to abandon his provinces. With 3,000 of his most loyal followers he fled to Mauritania, but was driven off by the locals who wanted no part of his rebellion. He then fell in with a band of Cilician pirates who were pillaging the Spanish coast. Together they attacked and took Pityussa, the most southerly of the Balearic Islands, which they started using as a base. When this was reported to Annius Luscus, he sent a fleet of warships and almost a full legion which drove Sertorius and his pirate allies from the Balearics. The pirates defected and went to Africa to help install the tyrant Ascalis on the throne of Tingis. Sertorius followed them to Africa, rallied the locals in the vicinity of Tingis, who were unhappy with Ascalis for they saw him as a puppet of Sulla, and defeated Ascalis's men and the pirates in battle. After gaining control over Tingis, Sertorius defeated Paccianus, one of Sulla's generals, who had been sent to put Ascalis on the throne. Local legend had it that Antaeus, the son of Poseidon and Gaia, and the husband of Tinge who gave name to Tingis, was buried in Mauritania. Sertorius had the tomb excavated for he wanted to see the body of Antaeus which was reported to be sixty cubits in size. According to Plutarch, Sertorius was dumbfounded by what he saw and after performing a sacrifice, he filled the tomb up again, and thereafter was among those promoting its traditions and honours. The North African success won him the fame and admiration of the people of Hispania, particularly that of the warlike Lusitanians in the west, whom Roman generals and proconsuls of Sulla's party had plundered and oppressed. The Lusitanians, being threatened by a Sullan governor again, asked Sertorius to be their war leader. Sertorius decided to accept the Lusitanian offer and prepared his army and fleet to return to Hispania.

Серториан соғысы

80 жылы айсыз түнде Серторий әскерін Тингистен Гибралтар бұғазы арқылы Испанияға қайтарды. Меларияның жағалау қаласынан Аурелий Коттаның шағын флоты оны тоқтатуға тырысты, бірақ ол оларды ығыстырып, әскерін Геркулес бағаналарының жанындағы Баэлоның шағын балықшы қаласына түсірді. Лузитаниялықтардан күш алған соң, ол жергілікті римдік губернатор Луций Фуфидийге қарсы жорыққа шықты. Батис өзенінің сағасындағы Батис шайқасында Фуфидийді жеңіп, Испаниядағы билігін нығайта бастады. Батыл, асыл, сөзді шешен Серторий жергілікті жауынгерлерді таң қалдырып, оларды әскерге біріктірді. Олар оны "жаңа Ганнибал" деп атады, ол сыртқы келбетімен (бір көзі бар) және әскери шеберлігімен оған ұқсады; ол өзінен әлдеқайда үлкен күштерді қайта-қайта жеңген ерекше генерал еді. Оған көптеген римдік және итальяндық қашқын мен дезертирлер қосылды, олармен бірге испандық және африкалық еріктілері мен жалдамалыларымен Сулланың бірнеше генералдарын (Фуфидий, Домиций Кальвин және шамалы дәрежеде Торий мен Манлий) толық жеңді. 77 жылы ол Квинт Цецилий Метелл Пийді, оны жеңу үшін арнайы проконсулдық өкілдік берілген, өзінің провинциясынан қуды. 76 жылы, Серторийге Марк Перпернаның бүлікші әскері қосылғаннан кейін, Рим Сенаты Серторийге қарсы нашар күресіп жатқан Метелге көмектесу үшін Гней Помпей Магнусқа ерекше тапсырма (proconsulibus) берді. Помпей әкесінің және Сулланың ардагерлерінен үлкен әскер жинап, Испанияға аттанды. Ол Серторийге қарсы шығыс Испаниядағы Лаурон шайқасында жеңіске жетуге тырысты, бірақ ауыр жеңіліске ұшырады. 75 жылы Помпей мен Метелл Серторийдің қол астындағыларына қарсы жеңіске жетіп, жағдай өзгерді. Помпей Валентия шайқасында Серторийдің легаттары Марк Перперна мен Гай Геренийді жеңді, ал Метелл Италия шайқасында Хиртулейді жеңді. Содан кейін Серторий Сукро мен Сагунт шайқастарында әскерін жойды, оны қорғануға мәжбүр етті. Сол кезден бастап Серторий шайқастардан бас тартып, партизандық соғысқа көшті. Помпей мен Метелл бастаманы қолға алғанмен, соғыс әлі аяқталмаған еді. Серторий әлі де ішкі тайпалардың қолдауын алды, ал олардың жауынгерлері оның ісіне ағылып келді. Серторийдің табысының бір бөлігі оның мемлекеттік қайраткер ретіндегі қабілетіне байланысты болды. Оның мақсаты - Рим үлгісінде өркениеттендіруді қалаған халықтың келісімі мен ынтымақтастығымен Испанияда тұрақты үкімет құру еді. Ол Рим эмигранттарынан (соның ішінде Испанияның жоғары аристократиясынан да болуы мүмкін) 300 мүшеден тұратын сенат құрды және испандық жеке күзет жасағын ұстады. Ол жергілікті әулеттердің балаларын Оскада (Уэска) оқыту үшін мектеп ашты, онда олар римдік білім алды және тіпті римдік жастардың киімдерін мен білімін қабылдады. Бұл римдіктердің кепілдік алу тәсіліне сәйкес келеді. Жорықтарының соңында жергілікті халықтың көтерілісі болды, және Серторий Оскадағы мектепке жіберген бірнеше балаларын өлтірді, ал көптеген басқаларын құлдыққа сатты. Ол әскерлеріне қатаң болғанмен, жалпы халыққа ерекше көңіл бөлді және олардың ауыртпалығын жеңілдетуге тырысты. Оның жергілікті тайпалардың ынтасын оятуға ерекше қабілеті болғаны анық, және ол өзінің әйгілі ақ күшігін, бірінен сыйлық ретінде алған, Диана құдайының кеңестерін жеткізе алады деп сенгенін қалай пайдаланғанын түсінуге болады. [[Файл:Ақ күшік суреті. Серторий Дианадан ақ күшік арқылы хабар алған. Ол алты жыл бойы Испанияны биледі. 76 жылы, ол өзімен бірге әкелген күштердің талабы бойынша Марк Перпенна Вентоға қосылды, ол римдік және итальяндық аристократтар мен елу үш когортадан тұратын үлкен римдік әскерін әкелді. Серторий Жерорта теңізінің барлық жерінде базалары мен флоты бар Киликиялық қарақшылармен одақтасып, Понттың мықты Митридат VI-мен келіссөздер жүргізді, сондай-ақ Италиядағы Спартактың бүлікші құлдарымен де байланыста болды. Бірақ оның жоғары дәрежелі римдік офицерлері мен кейбір Иберия басшылары арасында қызғаныш туды, және құлық пайда бола бастады.

On a moonless night in the year 80 BC, Sertorius sailed his forces from Tingis across the Gibraltar strait back to Hispania. A small fleet under Aurelius Cotta from the coastal town of Mellaria tried to stop him, but he pushed them aside and landed his army at the small fishing town of Baelo near the Pillars of Hercules. After being reinforced by the Lusitanians he marched on Lucius Fufidius, the local Roman governor, intent on defeating him to strengthen his support and prestige. At the Battle of the Baetis River, fought at the Baetis estuary, he defeated Fufidius and started to consolidate his power in Hispania. Brave, noble, and gifted with eloquence, Sertorius was just the man to impress the native warriors, whom he organized into an army. They spoke of him as the "new Hannibal" whom he resembled physically (having one eye) and in military skill; he was an extraordinary general who repeatedly defeated forces many times his own force's size. Many Roman and Italian refugees and deserters joined him, and with these and his Spanish and African volunteers and mercenaries he completely defeated several of Sulla's generals (Fufidius, Domitius Calvinus and to some less direct extent Thorius and Manlius). In 77 BC he drove Quintus Caecilius Metellus Pius the proconsul of Hispania Ulterior, who had been given a proconsular command specifically to defeat him, out of his own province. In 76 BC, after Sertorius had been reinforced by the rebel army of Marcus Perperna, the Roman Senate resorted to giving an extraordinary command (pro consulibus) to Gnaeus Pompey Magnus to help out Metellus who was doing miserably against Sertorius. Pompey recruited a large army from among his father's and Sulla's veterans and marched to Spain. Confident of success he engaged Sertorius at the Battle of Lauron in eastern Spain only to suffer a major defeat. The turning point came in 75 BC when Pompey and Metellus started scoring victories against Sertorius's subordinates. Pompey defeated Sertorius's legates Marcus Perperna and Gaius Herennius at the Battle of Valentia and Metellus defeated Hirtuleius at the Battle of Italica. Sertorius then ruined his army at the Battle of Sucro and the Battle of Saguntum, forcing him on the defensive. From then on Sertorius refrained from fighting battles and reverted to guerrilla warfare. Although Pompey and Metellus had gained the initiative, the war was far from over. Sertorius still enjoyed the support of the inland tribes and their warriors still flocked to his cause. Sertorius owed some of his success to his prodigious ability as a statesman. His goal was to build a stable government in Hispania with the consent and co operation of the people, whom he wished to civilize along the lines of the Roman model. He established a senate of 300 members, drawn from Roman emigrants (probably also including some from the highest aristocrats of Hispania) and kept a Hispanian bodyguard. For the children of the chief native families he provided a school at Osca (Huesca), where they received a Roman education and even adopted the dress and education of Roman youths. This followed the Roman practice of taking hostages. Late in his campaigns, a revolt of the native people arose and Sertorius killed several of the children that he had sent to school at Osca, selling many others into slavery. Although he was strict and severe with his soldiers, he was particularly considerate to the people in general, and made their burdens as light as possible. It seems clear that he had a peculiar gift for evoking the enthusiasm of the native tribes, and we can understand how he was able to use his famous white fawn, a present from one of the natives that was supposed to communicate to him the advice of the goddess Diana, to his advantage. [[File:White Fawn Drawing. jpg|right|thumb|Sertorius claimed to receive messages from Diana via a white fawn. For six years he held sway over Hispania. In 76 BC, he was joined — at the insistence of the forces he brought with him — by Marcus Perpenna Vento, with a following of Roman and Italian aristocrats and a sizeable Roman style army of fifty three cohorts. Sertorius was in league with the Cilician Pirates, who had bases and fleets all around the Mediterranean, was negotiating with the formidable Mithridates VI of Pontus, and he was also in communication with the insurgent slaves of Spartacus in Italy. But due to jealousies among his high ranking Roman officers and some Iberian chieftains as well a conspiracy was beginning to take form.

Өлім

74 және 73 жылдары Помпей мен Метел Серторийдің көтерілісін баяу-баяу басып тастады. Олар оны шайқаста жеңе алмағандықтан, тозу соғысын таңдады. Бір жарым ғасыр бұрын Ганнибалға қарсы қолданылған тәсіл енді Серторийге де тиімді болды. Метел жеңістің кілті Серторийді жою екенін түсініп, Серториймен бірге римдіктерге ұсыныс жасады: «Егер кез келген римдік Серторийді өлтірсе, оған жүз талант күміс және жиырма мың акр жер беріледі. Егер ол қуғынға ұшыраған болса, Римге қайтып оралуға құқылы болады». Бұл Серторийді паранояға түсірді, ол өзінің римдік серіктеріне сенуді тоқтатты. Сондай-ақ, ол римдік күзетшілеріне де сенімсіздікпен қарап, оларды испандықтармен ауыстырды. Соғыс жақсы жүрмеді, сондықтан оның билігіндегі жоғары топқа жататын римдік аристократтар мен сенаторлар Серторийге наразылық білдірді. Олар Серторийдің билігіне қызғанышпен қарады, ал Перперна Серторийдің орнын бағындыруды армандап, осы қызғанышты өз мақсаты үшін пайдаланды. Қастандық жасаушылар Серторийдің атынан жергілікті иберия тайпаларын қысымға алып, оған зиян келтіруге кірісті. Бұл тайпалар арасында наразылық пен көтеріліске әкеп соқты, нәтижесінде қысым мен көтеріліс айналысы пайда болды, ал Серторий осы жамандықтардың кімнің еңбегі екенін білмеді. Перперна және оның серіктері Серторийді жеңіс тойына шақырды. Көп жағдайда Серторий шақырылған кез келген той әдепті түрде өткізілсе, бұл той шебер генералға немқұрайлылық танытып, оны дивандан тұрғызып, қалың жұрттың арасына шығарып, қабырғасына оңай пышақ тигізуге мүмкіндік беру үшін жасалған. Серторий олардан жиреніп, диванда отыру позысын өзгертті, олардың барлығына немқұрайлылық танытуға тырысты. Бірақ Серторий орта жасқа келсе де, шебер жауынгер ретінде танымал болғандықтан, бұл оларға қиындық тудырды. Олар тактикасын өзгертті, Перперна серіктеріне сигнал берді, олар асығып келіп, күдіксіз Серторийді өлгенше пышақтады.

In 74 and 73 BC, Pompey and Metellus had been slowly grinding down Sertorius's rebellion. Unable to defeat him in battle they had opted for attritional warfare, what had worked against Hannibal a century and a half before would now be brought to bear on Sertorius. Metellus, seeing that the key to victory was removing Sertorius, had made his pitch toward the Romans still with Sertorius. 'Should any Roman kill Sertorius he would be given a hundred talents of silver and twenty thousand acres of land. If he was an exile he would be free to return to Rome'. This turned Sertorius paranoid, he started distrusting his Roman retinue. He also no longer trusted his Roman bodyguard, exchanging it for a Spanish one. The war was not going well, so the Roman aristocrats and senators who made up the higher classes of his domain became discontented with Sertorius. They had grown jealous of Sertorius's power, and Perperna, aspiring to take Sertorius's place, encouraged that jealousy for his own ends. The conspirators took to damaging Sertorius by oppressing the local Iberian tribes in his name. This stirred discontent and revolt in the tribes, which resulted in a cycle of oppression and revolt, with Sertorius none the wiser as to who was creating such mischief. Perperna and his fellow conspirator invited Sertorius to a feast to celebrate a supposed victory. While under most circumstances, any festivities to which Sertorius was invited were conducted with great propriety, this particular feast was vulgar, designed to offend the skillful general and get him off his couch and among the crowd where a knife could be shoved through his ribs without difficulty. Disgusted, Sertorius changed his posture on the couch, intent on ignoring them all. This presented something of a problem as Sertorius, although in late middle age, had a well deserved reputation as a skilled fighter. They changed their tactic, Perperna gave the signal to his fellow conspirators, and they rushed and stabbed the unsuspecting Sertorius until he was dead.

Салдары

Серторийдің өлімін естіген Иберия одақтастарының бір бөлігі Помпей мен Метелге елшілер жіберіп, бейбіт келісімге келді. Көптегендері жай ғана үйлеріне қайтты. Перпернаның жағдайын одан да қиындатқан нәрсе – Серторийдің өсиеті бойынша, Перперна оның басты мұрагері аталды. Бұрыннан-ақ қолбасшысын өлтіргені үшін ар-намысы жойқылған, оған пана берген адамды өлтіргені үшін жазаланған Перперна, енді басты меценаты мен досын да өлтіргені белгілі болды. Ол өлген соң, Серторийдің ізгіліктері еске түсіп, соңғы жасаған қатыгездіктері ұмытылды. Әдетте, адамдар өлгендерге деген ашуын тез басады, тірі кезде көрмесе, оның жақсы қасиеттерін жылы оймен еске алады. Серторийдің де тағдыры осылай болды. Оған деген ашу-ыза бірден құрметке айналып, сарбаздар Перпернаға қарсы наразылық көтеріп, дауыстарын білдірді. Серторийдің Испаниядағы тәуелсіз "Римдік" республикасы Помпей мен Метелдің күшті шабуылынан құлдырады, олар Перпернаның әскерін талқандап, қалған қарсыластарын жойды. Көптеген зерттеушілер Серторийдің өмірін трагедиялық оқиға деп сипаттады. Плутарх былай деп жазды: "Ол [Серторий] Филиптен зор қайратты, достарына Антигоннан адал, жауларына Ганнибалдан мейірімді болды; ал ақыл-кеңес пен шешімділік жағынан олардан кем түспеді, бірақ бақытқа қатысты олардан төмен тұрды". Спанн болса: "Сертторийдің қабілеттері зая кетті, өмірі құрбан болды, ол қаламаған, жеңе алмаған және құтыла алмаған арсыз күресте жоғалды" деді.

Қазіргі заманғы дереккөздер

Джон Лич, Ұлы Помпей, 2-тарау. (1978)