Кіріспе

Баланың алғашқы тістері шығуы – баланың алғашқы тістерінің (көбінесе «бала тістері» немесе «сүт тістері» деп аталатындар) қызыл иек арқылы пайда болу процесі болып табылады, әдетте олар жұптап шығады. Төменгі жақ тістерінің орталық кескіш тістері – бірінші болып шығатын тістер, әдетте 6 мен 10 ай аралығында пайда болады және көбінесе нәрестеге ыңғайсыздық пен ауырсыну тудырады. Барлық 20 тіс толыққандай шығуына бірнеше жыл уақыт қажет. Тіс шығу процесі кейде «тіс кесу» деп те аталады, бірақ тістер қызыл иектен шыққанда етті кеспейді. Оның орнына, организмде гормондар бөлінеді, соның салдарынан қызыл иектегі кейбір жасушалар өліп, бөлінеді, бұл тістердің шығуына мүмкіндік береді. Тіс шығу кезінде дене температурасы сәл көтерілуі мүмкін, бірақ 38,0 °C (100 °F) жоғары температураға жете алмайды. Тіс шығу кезеңіндегі балаларда жиі кездесетін герпес вирусы сияқты инфекциялар салдарынан температураның көтерілуі мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Әр баланың ауырсынуға төзгілігі әртүрлі болады. Кейбіреулер тіс шығару кезінде басқалардан көбірек қиналады. Тіс шығар алдында қызыл иек пен тіс етінің қабынуы – баланың осы кезеңде мазасыз болуының себебі. Бұл белгілер әдетте тіс шығуға үш-бес күн бұрын басталып, тіс тіс етінен шыққаннан кейін жоғалады. Кейбір балалар тіс шығаруды тіпті байқамайды. Көбінесе кездесетін белгілер: көп мөлшерде сілекей шығу, заттарды көп шайнау, көңіл-күйдің өзгеруі, ашушаңдық, тіс етінің ісінуі. Сонымен қатар, балалар жылайды, ұйықтай алмайды, түнде мазасыз болады және дене температурасы шамалы көтерілуі мүмкін. Тіс шығару 3 айлықтан басталып, баланың үш жасына дейін жалғасуы мүмкін. Сирек жағдайларда, тіс шығатын жерде сұйықтық жиналуы мүмкін, бұл тіс етін одан да сезімтал етеді. Ауырсыну көбінесе молярлардың шығуымен байланысты, себебі олар үлкен және басқа тістердей оңай шықпайды. Баланың тіс шығару кезеңіне енгенін көрсететін белгілердің бірі – саусақтарын немесе ойыншықтарын шайнап, тіс етіндегі қысымды жеңілдетуге тырысуы. Сондай-ақ, балалар ауырсынуға байланысты тамақтан немесе судан бас тартуы мүмкін. Симптомдар көбінесе өздігінен жоғалады, бірақ нашарласа немесе ұзаққа созылса, дәрігерге хабар беру керек. Тіс шығару ауыз және тіс етінде белгілер мен симптомдарды тудыруы мүмкін, бірақ организмнің басқа бөліктерінде проблема тудырмайды. Құлақты тарту да ауырсынудың бір белгісі: ауыздың ішіндегі ауырсыну баланың басы бойына таралады, сондықтан олар құлақты тарту арқылы жеңілдеуге тырысады. Көп сілекей шығу немесе судың ағып кетуінен туындаған тері тітіркенуі салдарынан ауыздың айналасында жеңіл бөртпе пайда болуы мүмкін.

Диагнозды қате қою

Тіс шығару қызба немесе диареяға әкеп соқтырмайды; алайда, ата-аналар арасында тіс шығару қызба тудырады деген сенім өте кең таралған. Тіс шығатын кезде температураның көтерілуі мүмкін екеніне дәлел бар, бірақ ол қызуды тудырмайды (медициналық тұрғыдан ректаль температураның жоғары болуы). 1992 жылы жүргізілген шағын зерттеуде алғашқы тістің шыққан күні температураның айтарлықтай көтерілгені анықталды. Тіс шығатын жастағы қызбаның тіс шығарудан туындағандығы деп есептелу қаупі бар, бірақ ол шын мәнінде аурудан, әсіресе герпес вирустарының инфекциясынан туындаған болуы мүмкін. "Кездейсоқ түрде, бірінші тіс шығару шамамен сәбилер аналық антиденелердің герпес вирусына қарсы қорғанысын жоғалта бастаған кезде басталады. Сондай-ақ, тіс шығару қиындықтары туралы хабарламаларда ауыз қуысының алғашқы герпестік инфекциясына ұқсас симптомдар, мысалы, қызба, тітіркену, ұйқысыздық және тамақтану қиындықтары сипатталған". "Антиденелердің жоғары қалдық деңгейі бар кішкентай нәрестелер жеңіл инфекцияларға шалдығады, олар көбінесе танылмайды немесе тіс шығару қиындықтары деп қате түсіндіріледі" немесе адам герпес вирусы 6 (HHV 6) инфекциясынан, ол 2 жасқа дейінгі балалардың 90% - ын жұқтырады. "Температураның көтерілуі және беттегі бөртпе симптомдары HHV 6 вирусымен жұқтырудан туындауы мүмкін, бұл вирус тіс шығару жастағы нәрестелер арасында кең таралған". Басқа вирустар да қызба тудыруы мүмкін, бірақ герпес вирустарымен байланысты ауыз қуысының зардап шегуі осындай инфекциялардың қате диагноз қою қаупін арттырады.

Емдеу

Сәбилер тіс шығарған кезде заттарды шайнау арқылы көмектесе алады. Тіс шығаруға арналған әшекейлер мен білезіктер ұсынылмайды, себебі олар жұтынуға, мойынға тұсау салуға немесе ауыздың тітіркенуіне себеп болуы мүмкін. Тіс шығару сақиналары және басқа да тістегіштер әртүрлі текстуралармен жасалған. Кейбір сәбилер суық заттарды шайнағанда жеңілдейді. Кейбір адамдар жаңа жемістер мен көкөністердің кішкентай кесекшелерін тоңдырып, тістегіш торларға салады.

Дәрі-дәрмектер

Жас сәбиде анық ауырсыну болған жағдайда, кейбір дәрігерлер стероид емес қабынуға қарсы препараттарды (НСПЗ) немесе бензокаин, лидокаин немесе холин салицилаты бар, балаларға қауіпсіз ауырсынды басатын препараттарды қолдануды ұсынады. Бензокаинды сақтықпен қолдану керек, себебі ол метгемоглобинемияны тудыруы мүмкін; холин салицилаты аспиринмен байланысты және "вирустық инфекциядан өткен немесе жазылып келе жатқан, сондай-ақ басқа НСПЗ-бен бірге қолданғанда, сезімтал балаларда Рей синдромын тудыруы мүмкін". 5% лидокаин гелі 2–5 минут ішінде анестезия (ұю) тудырады, оның әсері 10–20 минутқа созылады. Ол "сәбилерге дәрі-дәрмек беру немесе жергілікті препараттарды қолданудың психологиялық салдары ескерілуі керек" деп атап көрсетеді. Тіс шығарған кездегі ауырсынды емдеу үшін қолданылатын кейбір дәстүрлі дәрілердің құрамында қорғасынның жоғары мөлшері болғандықтан зиянды екені анықталды, бұл токсикалық энцефалопатияға әкелуі мүмкін. Сурма немесе көз сызғысы дәстүрлі түрде Таяу Шығыста және Үндістан субконтинентінде тіс ұнтағы ретінде, ал Таяу Шығыста саот/себагин ретінде қолданылған. Сантридж – 98% қорғасын оксидінен тұратын, бояуға астар ретінде қолданылатын зат, сонымен қатар Таяу Шығыста тіс шығарған кездегі үй шарасы ретінде де қолданылады.

Тарих

Тіс шығару бұрын (қате) өлімнің себебі деп есептелген, өйткені көптеген балалар тіс шығарумен бір уақытта өмірдің алғашқы жылдарында қайтыс болған. "Ауыр сырқатты тіс шығарумен байланыстыру дәстүрі бұрын настолько кең таралған еді, 1842 жылы Лондонның Бас тіркеушісінің есебінде 1 жасқа дейінгі барлық нәрестелердің 4,8%-ы және 1 жастан 3 жасқа дейінгі балалардың 7,3%-ы тіс шығарудан қайтыс болған деп тіркелген." XVI ғасырда француз хирургі Амбруаз Паре тістердің шығу жолының болмауынан тістер шыға алмайды және бұл өлімге себеп болады деген сенімде, ланцетпен тіс етін тіліп алуды енгізді. Бұл сенім мен тәжірибе көптеген ғасырлар бойы, кейбір ерекшеліктермен сақталды, бірақ он тоғызыншы ғасырдың соңына қарай тіс етін тіліп алу көбірек дау тудырып, кейін тоқтатылды. Дегенмен, 1938 жылға дейін ағылшын-американдық стоматологиялық оқулығы тіс етін тіліп алуға кеңес беріп, осы процедураны сипаттаған. Тіс шығару ойыншықтарының тарихы ұзақ. Англияда 17-19 ғасырларда "коралл" деген сөз кораллдан, піл сүйегінен немесе сүйектен жасалған, көбінесе күміспен әшекейленген, құлаққаптың тұтқасы ретінде қолданылатын тіс шығаруға арналған ойыншықты білдірген. Музей кураторының пікірінше, бұл заттар жанашырлық сиқыр ретінде қолданылған, ал жануар сүйегі баланың ауырсынуын жеңуге көмектесетін жануар күшін символдаған.