Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Морждың тістерінен алынған материал
Material from the tusks of a walrus
Морж піл сүйегі, сондай-ақ морж деп те аталады, морждың екі өзгертілген жоғарғы кәдімгі тісінен алынады. Бұл тістер өмір бойы өседі және Тынық мұхитындағы морж тістерінің ұзындығы бір метрге жете алады. Морж тістері коммерциялық мақсатта кесіліп, саудаға түседі; орташа морж тісі дөңгелек, тегіс емес ілмек пішіндес және шамамен 5 см ұзындықты құрайды. Морж тісінің ұшында тіс эмалінің қабығы болады, ол жануар өскен кезде тозып бітеді. Бойлыққа қарай созылған ұсақ жарықтар, көлденең қимада радиалды жарықтар түрінде көрінеді, цементтен басталып дентинге еніп жатады. Бұл жарықтар тісқабықтың бүкіл ұзындығы бойына байқалады. Морж тісінің толық қимасы көбінесе кең аралықтағы ойыстармен дөңгелек пішіндес болады. Дентин екі түрге бөлінеді: бастапқы дентин және екіншілік (көбінесе остеодентин деп аталады). Бастапқы дентин классикалық піл сүйегіне ұқсайды. Екіншілік дентин мәрмәр немесе кеспе тәрізді болады.
Walrus ivory, also known as morse, comes from two modified upper canines of a walrus. The tusks grow throughout life and may, in the Pacific walrus, attain a length of one metre. Walrus teeth are commercially carved and traded; the average walrus tooth has a rounded, irregular peg shape and is approximately 5 cm in length. The tip of a walrus tusk has a tooth enamel coating which is worn away during the animal's youth. Fine longitudinal cracks, which appear as radial cracks in cross section, originate in the cementum and penetrate the dentine. These cracks can be seen throughout the length of the tusk. Whole cross sections of walrus tusks are generally oval with widely spaced indentations. The dentine is composed of two types: primary dentine and secondary (often called osteodentine). Primary dentine has a classical ivory appearance. Secondary dentine is marble or oatmeal like.
Кесу
Морждың піл сүйегінен жасалған мүсіндеме мен ою өнері Арктика халқы үшін, оның ішінде Гренландия мен Солтүстік Американың инуиттері, инупиақтары және юпиктері, сондай-ақ Ресейдің чукчилері мен коряктары үшін ежелгі заманнан бері маңызды халықтық өнер болып келген. Әсіресе чукчилер мен Беринг теңізі юпиктері бүгінгі күнге дейін піл сүйегінен мүсіндер жасауды жалғастыруда. Морждың піл сүйегінен жасалған мүсіндерді оюдың халықтық өнері Еуропалық Ресейде орта ғасырлардан бері танымал, Холмогори мен Тобольск қалаларында морж піл сүйегінен оюдың көрнекті мектептері болған. Кеңес кезеңінде Чукоткадағы ауылдарда, әсіресе Уэленде бірнеше морж мүсіндеме жасау ұжымдары құрылды. Дегенмен, Халықаралық сауданы жойылып бара жатқан жануарлар түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенция (CITES) қаншалықты шектейді. Ерте орта ғасырларда, мұсылмандық жаулап алудан кейін Еуропаға жеткізілетін піл сүйегінің көлемі азайған немесе тоқтаған кезде, викингтер солтүстік Еуропаға морж піл сүйегін піл сүйегінің орнына саудалап бастады. Уэссекс патшасы Ұлы Альфред шамамен 890 жылы Хологландтан келген викинг саудагері Отерден морж тістерін сыйлық ретінде алғанын жазған, бұл осы сауданың басталуы болуы мүмкін. Англо-саксон өнеріндегі піл сүйегінен жасалған барлық мүсіндерде морж піл сүйегі қолданылған, сондай-ақ 11 және 12 ғасырлардағы Солтүстік Еуропаның көптеген мүсіндерінде де осы материал пайдаланылған. Бастапқыда ірі морж топтары бүгінгіге қарағанда әлдеқайда оңтүстікке қарай кездесетін, ал оларды піл сүйегі үшін аулау олардың санына елеулі әсер еткен болуы мүмкін. 1160 жыл шамасында Солтүстік Еуропада піл сүйегінен жасалған мүсіндердің саны күрт азайды, бұл материалдың қолжетімділігі төмендегендігінен болуы мүмкін. 1260 жылы готикалық дәуірдің басында піл сүйегі Еуропаға қайтадан жеткізіле бастады, соның нәтижесінде өнеркәсіп өркендеді. Скандинавиялықтар да морж піл сүйегінен әртүрлі бұйымдар жасаған, оның ішінде Льюис шахмат фигураларын атауға болады.
Walrus ivory carving and engraving has been an important folk art for people of the Arctic since prehistoric times, among them the Inuit, Inupiaq and Yupik of Greenland and North America and the Chukchi and Koryak of Russia. The Chukchi and Bering Sea Yupik in particular continue to produce ivory. The folk art of walrus ivory carving has been popular in European Russia since the Middle Ages, with notable schools of walrus ivory carving in Kholmogory and Tobolsk. During Soviet times, several walrus carving collectives were established in villages in Chukotka, notably Uelen. International trade is, however, somewhat restricted by the Convention on the International Trade of Endangered Species (CITES). In the Early Medieval period, when supplies of elephant ivory reaching Europe reduced or ceased after the Muslim conquests, walrus ivory began to be traded by Vikings into northern Europe as a replacement. King Alfred the Great of Wessex records that he was presented with walrus tusks by the Viking trader Ohthere of Hålogaland in about 890, which may mark the start of this trade. Nearly all ivories in Anglo Saxon art use walrus, and most northern European ivories of the 11th and 12th centuries. Initially large walrus herds were found much further south than is the case today, and it is likely that their hunting for ivory greatly impacted on populations. Around 1160 northern European ivory carving was greatly reduced, which may well be because the material was less easily available. Around 1260, at the start of the Gothic period, elephant ivory began to reach Europe again, and the industry greatly increased. The Norse also carved items in walrus ivory, notably the Lewis chessmen.