Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ауыздың артқы жағындағы үлкен тіс
Large tooth at the back of the mouth
Молярлар немесе моляр тістер ауыздың артқы жағындағы үлкен, жалпақ тістер. Олар сүтқоректілерде жақсырақ дамыған. Олар негізінен шайнау кезінде тамақты ұнтақтауға арналған. "Моляр" атауы латын тілінен келген, *molaris dens* деген сөз "диірмен тасының тісі" деген мағынаны білдіреді, мұнда *mola* – диірмен тасы, ал *dens* – тіс. Молярлар сүтқоректілер тобында мөлшері мен пішіні жағынан әртүрлі болады. Адамдарда үшінші моляр кейде жетілмей қалуы мүмкін.
The molars or molar teeth are large, flat teeth at the back of the mouth. They are more developed in mammals. They are used primarily to grind food during chewing. The name molar derives from Latin, molaris dens, meaning "millstone tooth", from mola, millstone and dens, tooth. Molars show a great deal of diversity in size and shape across the mammal groups. The third molar of humans is sometimes vestigial.
Адамның анатомиясы
Адамдарда моляр тістерде төрт немесе бес өскір бар. Ересек адамдардың ауыз қуысының арт жағында үштен тұратын төрт топқа бөлінген 12 моляр тісі болады. Әр топтағы үшінші, ең артқы моляр тісі даналық тіс деп аталады. Бұл тіс шамамен 20 жасқа келгенде шыға бастайды, бірақ бұл жас адамдар арасында және халықтар арасында әртүрлі болуы мүмкін, сондай-ақ көп жағдайда тіс болмайды. Адам аузында жоғарғы (максиллярлық) және төменгі (мандибулярлық) молярлар болады. Олар: жоғарғы жақ бірінші моляр, жоғарғы жақ екінші моляр, жоғарғы жақ үшінші моляр, төменгі жақ бірінші моляр, төменгі жақ екінші моляр және төменгі жақ үшінші моляр.
In humans, the molar teeth have either four or five cusps. Adult humans have 12 molars, in four groups of three at the back of the mouth. The third, rearmost molar in each group is called a wisdom tooth. It is the last tooth to appear, breaking through the front of the gum at about the age of 20, although this varies among individuals and populations, and in many cases the tooth is missing. The human mouth contains upper (maxillary) and lower (mandibular) molars. They are: maxillary first molar, maxillary second molar, maxillary third molar, mandibular first molar, mandibular second molar, and mandibular third molar.
Морфология
Жоғарғы молярдың әрбір негізгі озығы конус деп аталады және тістегі орналасуына қарай префикспен белгіленеді: прото, пара, мета, гипо және энто. Осы атауларға қосымшалар жалғанады: id төменгі молярдың озығына қосылады (мысалы, протоконид); ule кіші озыққа (мысалы, протоконулид). Тістің жоғарғы бөлігіндегі коронканың төменгі жағындағы жартас тәрізді тізімше цингулум деп аталады; ал төменгі молярдағы осыған ұқсас элемент цингулид, ал олардың үстіндегі кіші озық цингулярлы озықша немесе конулид деп аталады.
Each major cusp on an upper molar is called a cone and is identified by a prefix dependent on its relative location on the tooth: proto , para , meta , hypo , and ento Suffixes are added to these names: id is added to cusps on a lower molar (e. g., protoconid); ule to a minor cusp (e. g., protoconulid). A shelf like ridge left lower part of the crown (on an upper molar) is called a cingulum; the same feature on the lower molar a cingulid, and a minor cusp on these, for example, a cingular cuspule or conulid.
Трибосфендік
Терриандық сүтқоректілердің ең маңызды сипаттамаларының бірі болып саналатын құрылым трибосфеникалық моляр деп аталады. Қазіргі сүтқоректілердің арасында трибосфендік тіс көбінесе жәндіктермен қоректенетін сүтқоректілерде, сондай-ақ жас платипустарда кездеседі, тіпті ересек платипустар тіссіз болса да. Трибосфеникалық тістерде төменгі моляр екі аймаққа бөлінеді: үш түбірлі тригонид, яғни қиып-кесетін бөлігі, және талонид, яғни ұрып-соғуға арналған бөлігі. Қазіргі трибосфеникалық молярларда тригонид жақ сүйегінің алғы жағында, ал талонид артқы жағында орналасқан. Тригонид үш ірі түбіршемен сипатталады: протоконид тістің букалды/лабиалды (жақ) жағында, ал алдыңғы параконид және артқы метаконид тілдік (тіл) жағында орналасқан. Жоғарғы молярлар төменгі молярлардың сипаттарымен шағылысқан үш ұшты тау тізбегіне ұқсайды. Протокон түбіршесі тістің тілдік жағында, ал алдыңғы паракон және артқы метакон – букалды жағында орналасқан. Жоғарғы молярдың протоконы мен төменгі молярдың талонидтік ойысы, миномет пен илемдей ұсақтау жүйесін құрайды. Трибосфендік молярлар барлық үш қазіргі сүтқоректі тобының тікелей ата-бабаларында болған, бірақ жалпы сүтқоректілердің ата-бабасы емес. Көптеген палеонтологтар бұл құрылым ортақ ата-бабадан мұрагерлік алғаннан гөрі, монотремдерде (австралосфенидтардан) тәуелсіз дамыған деп санайды, ал марсупиалдар мен плаценталар (бореосфенидтардан) бөліседі; бұл идеяның әлі де сыншылары бар. Мысалы, ерте крейд кезеңінің монотремасы Стероподонның тістері Перам мен дриолестоидтардың тістеріне ұқсас, бұл монотремдердің кейбір трибосфендік емес сүтқоректілермен байланысты екенін көрсетеді, бірақ екінші жағынан, бұл екі топтың мәртебесі толыққанды анықталмаған. Кейбір юра кезеңінің сүтқоректілері, мысалы, докодонттар мен шуотериидтер, "кері трибосфеникалық" молярларға ие, онда талонид тәрізді құрылым төменгі молярдың артқы жағына емес, алғы жағына қарай дамиды. Бұл вариант конвергентті эволюцияның мысалы болып саналады.
The design that is considered one of the most important characteristics of therian mammals is called a tribosphenic molar. Among living mammals, the tribosphenic tooth is found in most insectivorous mammals as well as young platypuses, even though adults platypuses are toothless. In tribosphenic teeth, the lower molar is divided into two regions: the three cusped trigonid, or shearing end, and the talonid, or crushing heel. In modern tribosphenic molars, the trigonid is towards the front of the jaw and the talonid is towards the rear. The trigonid is defined by three large cusps: the protoconid is on the buccal/labial (cheek) side of the tooth, while the anterior paraconid and posterior metaconid are on the lingual (tongue) side. Upper molars look like three pointed mountain ranges, with their features mirrored from the lower molars. The protocone cusp is on the lingual side of the tooth, while the anterior paracone and posterior metacone are on the buccal side. The protocone of the upper molar and talonid basin of the lower molar mesh together as a crushing system similar to a mortar and pestle. Tribosphenic molars were present in the direct ancestors of all three living mammal groups, but it was most likely not ancestral to mammals as a whole. Many paleontologists argue that it developed independently in monotremes (from australosphenidans), rather than being inherited from a common ancestor that they share with marsupials and placentals (from boreosphenidans); this idea still has some critics. For example, the dentition of the Early Cretaceous monotreme Steropodon is similar to those of Peramus and dryolestoids, which suggests that monotremes are related to some pre tribosphenic mammals, but, on the other hand, the status of neither of these two groups is well established. Some Jurassic mammalia forms, such as docodonts and shuotheriids, have "reversed tribosphenic" molars, in which a talonid like structure develops towards the front of the lower molar, rather than towards the rear. This variant is regarded as an example of convergent evolution.
Квадрат
Бастапқы трибосфен тістен бастап, молярлар бірнеше ерекше морфологиялық түрге айналды. Көптеген топтарда төртінші тіс қырлысы – гипокон (гипоконид) кейіннен пайда болды (төменде қараңыз). Квадратты (квадритуберкулярлық немесе эвтеморфты деп те аталады) молярлар гипоконға ие, ол жоғарғы молярдың тіл жағында, протоконнан артқа қарай орналасқан қосымша төртінші тіс қырлысы. Квадратты молярлар сүтқоректілер эволюциясының басында пайда болды және көптеген түрлерде кездеседі, оның ішінде кірпілерде, еліктерде және көптеген приматтарда, адамдар да олардың қатарында. Бунодонт молярлары тиімді ұрып-соғу құралдары болып табылады және көбінесе төртбұрышты пішінде болады.
From the primitive tribosphenic tooth, molars have diversified into several unique morphologies. In many groups, a fourth cusp, the hypocone (hypoconid), subsequently evolved (see below). Quadrate (also called quadritubercular or euthemorphic) molars have a hypocone, an additional fourth cusp on the lingual (tongue) side of the upper molar, located posterior to the protocone. Quadrate molars appeared early in mammal evolution and are present in many species, including hedgehogs, raccoons, and many primates, including humans. Bunodont molars are effective crushing devices and often basically quadrate in shape.
Гипсодонт
Гипсодонт тістері жоғары таждармен және қызыл иек сызығынан әлдеқайда артық эмальмен сипатталады, бұл тозуға артық материал қамтамасыз етеді. Гипсодонт тістеріне ие жануарлардың мысалдары – мүйізді мал мен жылқы, олардың барлығы де дерлік қатаң, талшықты материалмен қоректенеді. Гипсодонт молярлары өмір бойы өсуі мүмкін, мысалы, кейбір Arvicolinae (шөп жейтін кеміргіштер) түрлерінде.
Hypsodont dentition is characterized by high crowned teeth and enamel that extends far past the gum line, which provides extra material for wear and tear. Some examples of animals with hypsodont dentition are cattle and horses, all animals that feed on gritty, fibrous material. Hypsodont molars can continue to grow throughout life, for example in some species of Arvicolinae (herbivorous rodents).
Брахидонт
Гипсодонттың қарама-қарсы жағдайы брахидонт немесе брахидонт (брахис сөзінен – "қысқа") деп аталады. Бұл тіс қатарының тіс тажы төменгі тістермен сипатталатын түрі. Адам тістері брахидонт болып келеді. Брахидонт тісінің тіс жемірігінің үстінде тажы, одан төменде мойны және кем дегенде бір тамыры болады. Эмаль қабықшасы тажды жабады және мойынға дейін созылады. Цемент тек тіс жемірігінің астында ғана кездеседі. Шайнау беттері көбінесе ұштар, олжаны ұстауға, жыртуға және бөлуге өте ыңғайлы.
The opposite condition to hypsodont is called brachydont or brachyodont (from brachys 'short'). It is a type of dentition characterized by low crowned teeth. Human teeth are brachydont. A brachydont tooth has a crown above the gingival line and a neck just below it, and at least one root. A cap of enamel covers the crown and extends down to the neck. Cementum is only found below the gingival line. The occlusal surfaces tend to be pointed, well suited for holding prey and tearing and shredding.
Заламбдодонт
Заламбдодонт молярлары үш төбешікке ие, олардың біреуі тіл жағында үлкен, ал екеуі эмальды жағында кішкентай, және екеуі V немесе λ пішінін құрайтын екі қырмен қосылған. Ішкі жағындағы үлкен төбешік трибосфендік молярдағы параконмен гомологты болуы мүмкін, бірақ метаконмен бірігіп кеткен болуы да мүмкін. Протокон көбінесе жоқ. Екі кішкентай эмальды төбешік стилярлық сөре деп аталатын кеңейтілген тіректе орналасқан. Заламбдодонт молярлары, мысалы, алтын түлкілер мен солленодонттарда кездеседі.
Zalambdodont molars have three cusps, one larger on the lingual side and two smaller on the labial side, joined by two crests that form a V or λ shape. The larger inner cusp might be homologous with the paracone in a tribosphenic molar, but can also be fused with the metacone. The protocone is typically missing. The two smaller labial cusps are located on an expanded shelf called the stylar shelf. Zalambdodont molars are found in, for example, golden moles and solenodons.
Диламбдодонт
Заламбдодонт молярлары сияқты, диламбдодонт молярлары да айқын эктолофқа ие, бірақ екі ламбда немесе W әрпіндей пішіндес. Тіл жағында, W әрпінің төменгі бөлігінде метакон және паракон орналасқан, ал стилярлық сөре ерін жағында. Эктолофтың тіл жағында протокон болады. Диламбдодонт молярлары шыршалар, қарақұйрықтар және кейбір жәндіктермен қоректенетін жаңағыштарда кездеседі.
Like zalambdodont molars, dilambdodont molars have a distinct ectoloph, but are shaped like two lambdas or a W. On the lingual side, at the bottom of the W, are the metacone and paracone, and the stylar shelf is on the labial side. A protocone is present lingual to the ectoloph. Dilambdodont molars are present in shrews, moles, and some insectivorous bats.
Лофодонт
Лофодонт тістерін тіс қатарындағы түйіршіктерді біріктіретін эмальдің қырлары немесе лофтарының ерекше үлгілерімен оңай анықтауға болады. Көптеген шөпқоректілерде кездесетін лофтардың бұл үлгілері қарапайым, сақина тәрізді жиек болуы мүмкін, мысалы, түлкілерде, немесе жұп саусақты жануарларда, мысалы, жылқылардағыдай, қатарлы және қиылысқан қырқалардың күрделі құрылымына ие болуы мүмкін. Лофодонт тіс тістерінде тіс қатары бойымен немесе оған перпендикуляр бағытталған, қатты және созылған эмаль қырлары – лофтар болады. Лофодонт тіс тістері тамақты мұқият ұнтақтайтын шөпқоректілерде кең таралған. Мысалдарға тапирлер, манаттар және көптеген кеміргіштер жатады. Егер екі лоф тісте көлденең, көбінесе сақина тәрізді қырларды құраса, онда бұл құрылым билиофодонт деп аталады. Бұл үлгі приматтарда жиі кездеседі, сонымен қатар лагоморфтарда (қоян, құлаққоян және пика) және кейбір кеміргіштерде де кездесуі мүмкін. Пилдер мен кейбір кеміргіштердегі (мысалы, Otomys) лофодонтияның ең жоғары дәрежесі локсодонтия деп аталады. Африкалық піл осы ерекшелігіне байланысты Loxodonta туысына жатады.
Lophodont teeth are easily identified by the differentiating patterns of ridges or lophs of enamel interconnecting the cusps on the crowns. Present in most herbivores, these patterns of lophs can be a simple, ring like edge, as in mole rats, or a complex arrangement of series of ridges and cross ridges, as those in odd toed ungulates, such as equids. Lophodont molars have hard and elongated enamel ridges called lophs oriented either along or perpendicular to the dental row. Lophodont molars are common in herbivores that grind their food thoroughly. Examples include tapirs, manatees, and many rodents. When two lophs form transverse, often ring shaped, ridges on a tooth, the arrangement is called bilophodont. This pattern is common in primates, but can also be found in lagomorphs (hares, rabbits, and pikas) and some rodents. Extreme forms of lophodonty in elephants and some rodents (such as Otomys) is known as loxodonty. The African elephant belongs to a genus called Loxodonta because of this feature.
Селендонт
Селенодонт молярларында (ай құдайы Селенаның атымен аталған) негізгі тізімі жарты ай пішіндес қырға ұзарады. Мысалға, сиыр мен бұғы сияқты жұп саусақты жануарлар жатады.
In selenodont molars (so named after moon goddess Selene), the major cusp is elongated into crescent shaped ridge. Examples include most even toed ungulates, such as cattle and deer.
Секодонт
Көптеген ет жейтін сүтқоректілерде кесу және турауға арнайы бейімделген, жапырақ тәрізді, өткір тістер болады, олар карнассиалдар деп аталады. Мұндай жапырақ тәрізді тістерді жалпы атау – секдонт немесе плагиаулакоид.
Many carnivorous mammals have enlarged and blade like teeth especially adapted for slicing and chopping called carnassials. A general term for such blade like teeth is secodont or plagiaulacoid.