Кіріспе
Адам аузындағы ақшыл түсті кальцийлі құрылым тамақты бөлшектеуге арналған. Адам тістері тамақты механикалық түрде кесу және ұсақтау арқылы жұтуға және қорытуға дайындау үшін қолданылады. Осылайша, олар адамның ас қорыту жүйесінің бір бөлігі болып саналады. Адамдарда тістердің төрт түрі бар: кескіш тістер, кәдімгі тістер, алдыңғы молярлар және молярлар, олардың әрқайсысының өзіндік функциясы бар. Кескіш тістер тамақты кеседі, кәдімгі тістер тамақты жыртып, ал молярлар мен алдыңғы молярлар тамақты ұсатады. Тіс тамырлары жоғарғы жақ сүйегіне немесе төменгі жақ сүйегіне бекітілген және қызыл иекпен жабылады. Тіс әртүрлі тығыздық пен қаттылыққа ие көптеген тіндерден тұрады. Адамдар, көптеген басқа сүтқоректілер сияқты, дифиодонттар болып табылады, яғни екі рет тіс шығарады. Бірінші тіс жиыны, сүт тістері деп аталатын, әдетте 20 тістен тұрады. Сүт тістері әдетте алты айлық шамасында пайда бола бастайды ("атады") және бұл нәресте үшін мазасыздыққа және/немесе ауырсынуға себеп болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір нәрестелер бір немесе бірнеше тістерімен туылуы мүмкін, бұл жаңа туылған нәрестенің тістері деп аталады.
the structure found in humans
Human teeth function to mechanically break down items of food by cutting and crushing them in preparation for swallowing and digesting. As such, they are considered part of the human digestive system. Humans have four types of teeth: incisors, canines, premolars, and molars, which each have a specific function. The incisors cut the food, the canines tear the food and the molars and premolars crush the food. The roots of teeth are embedded in the maxilla (upper jaw) or the mandible (lower jaw) and are covered by gums. Teeth are made of multiple tissues of varying density and hardness. Humans, like most other mammals, are diphyodont, meaning that they develop two sets of teeth. The first set, deciduous teeth, also called "primary teeth", "baby teeth", or "milk teeth", normally eventually contains 20 teeth. Primary teeth typically start to appear ("erupt") around six months of age and this may be distracting and/or painful for the infant. However, some babies are born with one or more visible teeth, known as neonatal teeth or "natal teeth".
Құрылымы
Тіс анатомиясы – тіс құрылымын зерттеуге арналған анатомия саласы. Тіс дамуы, сыртқы түрі және жіктелуі оның зерттеу саласына жатады, бірақ тіс жабысуы, яғни тістер арасындағы қарым-қатынас кірмейді. Тіс анатомиясы сондай-ақ тістер мен олардың құрылымдарын атаумен байланысты таксономиялық ғылым болып табылады. Бұл ақпарат тіс дәрігерлері үшін практикалық мағынаға ие, емдеу кезінде тістер мен олардың құрылымдарын оңай анықтап, сипаттауға мүмкіндік береді. Тістің анатомиялық шығыры – цемент-эмаль шекарасының (CEJ) немесе тістің "мойнының" үстіндегі эмальмен жабылған аймақ. Шығырдың көп бөлігі дентиннен (британ тілінде "dentine") тұрады, оның ішінде тіс кемпіршағы орналасқан. Шығыр тіс атқанға дейін сүйектің ішінде болады. Тіс атқаннан кейін ол көбінесе көрінеді. Тістің анатомиялық түбірі CEJ-ден төмен орналасқан және цементпен жабылған. Шығыр сияқты, түбірдің көп бөлігін де дентин құрайды, әдетте оның тіс кемпіршақ арналары болады. Ит тістері мен көптеген премолярлар, жоғарғы жақ бірінші премолярларынан басқа, әдетте бір түбірге ие. Жоғарғы жақ бірінші премолярлары мен төменгі жақ молярлары әдетте екі түбірден тұрады. Жоғарғы жақ молярлары әдетте үш түбірге ие. Қосымша түбірлер – сандық түбірлер деп аталады. Адамдарда әдетте 20 сүт тісі (жапырақ тістері, "балалық" немесе "сүт" тістері) және 32 тұрақты тіс болады. Тістер кескіштер, ит тістері, премолярлар (сондай-ақ бикуспидтер) және молярлар деп жіктеледі. Кескіштер негізінен кесу үшін, ит тістері – жырту үшін, ал молярлар ұнтақтау үшін қолданылады. Көптеген тістердің басқалардан ерекшеленетін айқын белгілері бар. Нақты бір тісті анықтау үшін бірнеше түрлі номенклатура жүйесі қолданылады. Ең көп таралған үш жүйе – FDI Дүниежүзілік стоматологиялық федерациясының номенклатурасы (ISO 3950), Универсалды нөмірлеу жүйесі және Палмер номенклатурасы. FDI жүйесі бүкіл әлемде қолданылады, Universal жүйесі тек АҚШ-та, ал ескі Палмер номенклатурасы әлі де Ұлыбританияда белгілі бір жақтастарға ие.
Түйсіктер
Жапырақты (бірінші) тістердің ішінде жоғарғы жақ сүйегінде он тіс, ал төменгі жақ сүйегінде он тіс болады, барлығы 20 тіс. Адамның негізгі тістерінің тіс формуласы: Негізгі тістер жиынтығында, қанайналармен қатар, екі түрлі кескіш тістер – орталық және бүйірлік, және екі түрлі азу тістер – бірінші және екінші болады. Барлық негізгі тістер әдетте кейін тұрақты тістермен алмастырылады.
In the primary set of teeth, in addition to the canines there are two types of incisors—centrals and laterals—and two types of molars—first and second. All primary teeth are normally later replaced with their permanent counterparts.
Тұрақты тістер
Тұрақты тістердің ішінде 16 тіс жоғарғы жаққа, ал 16 тіс төменгі жаққа тиесілі, барлығы 32. Тіс формуласы: Адамның тұрақты тістері бустрофедондық реттілікпен нөмірленеді. Жоғарғы жақтың тістері – жоғарғы жақтың орталық кескіш тістері (суретте 8 және 9 тістер), жоғарғы жақтың бүйірлік кескіш тістері (7 және 10), жоғарғы жақтың күрек тістері (6 және 11), жоғарғы жақтың бірінші премолярлары (5 және 12), жоғарғы жақтың екінші премолярлары (4 және 13), жоғарғы жақтың бірінші молярлары (3 және 14), жоғарғы жақтың екінші молярлары (2 және 15) және жоғарғы жақтың үшінші молярлары (1 және 16). Төменгі жақтың тістері – төменгі жақтың орталық кескіш тістері (24 және 25), төменгі жақтың бүйірлік кескіш тістері (23 және 26), төменгі жақтың күрек тістері (22 және 27), төменгі жақтың бірінші премолярлары (21 және 28), төменгі жақтың екінші премолярлары (20 және 29), төменгі жақтың бірінші молярлары (19 және 30), төменгі жақтың екінші молярлары (18 және 31) және төменгі жақтың үшінші молярлары (17 және 32). Үшінші молярлар көбінесе "ақыл тістері" деп аталады және әдетте 17-ден 25 жасқа дейін шығады. Бұл молярлар ауызға ешқашан шықпауы немесе мүлдем қалыптаспауы мүмкін. Егер олар қалыптасса, көбінесе оларды алып тастау қажет болады. Егер қосымша тістер пайда болса – мысалы, төртінші және бесінші молярлар, бұл сирек кездеседі, олар артық тістер (гипердонтия) деп аталады. Тістердің қалыпты санынан кем болуы гиподонтия деп аталады. Ерлер мен әйелдердің тістері арасында шағын айырмашылықтар бар, ерлердің тістері мен жағы әйелдердің тістері мен жағына қарағанда орташа есеппен ірілеу болады. Ішкі тіс тінінің пропорцияларында да айырмашылықтар бар, ерлердің тістері пропорционалды түрде көбірек дентиннен тұрады, ал әйелдердің тістері пропорционалды түрде көбірек эмальға ие.
Емаль
Эмаль – организмдегі ең қатты және жоғары минералданған зат. Ол ауыз қуысының эктодермасынан пайда болады. Эмаль – тісті құрайтын төрт негізгі тіндердің бірі, яғни дентин, цемент және тіс жоны. Ол көбінесе көзге көрінеді және дентинмен сүйенуі қажет. Эмальдың 96%-ы минералдардан тұрады, ал қалғанын су мен органикалық заттар құрайды. Эмальдің қалыпты түсі ақшыл сарыдан сұрғылт аққа дейін өзгереді. Эмальдің астында дентин жоқ тістердің жиектерінде түсі кейде сәл көгілдір болып келеді. Эмаль жартылай мөлдір болғандықтан, оның астындағы дентин мен тіс материалдарының түсі тістің сыртқы түріне күшті әсер етеді. Эмальдің қалыңдығы тіс бетінің әртүрлі бөліктерінде әрқалай болады, көбінесе тіс шығырының (cusp) бөлігінде 2,5 мм-ге дейін қалыңдап, жиегінде жұқарады, бұл клиникалық тұрғыдан CEJ ретінде көрінеді. Эмальдің тозу деңгейі, яғни абразия жыл сайын қалыпты жағдайларда 8 микрометрді құрайды. Эмальдің негізгі минералы – гидроксиапатит, ол кристалды кальций фосфаты. Дентин мен сүйектен айырмашылығы, эмальде коллаген жоқ. Эмальдің қалыптасуында амелобластиндер, амелогениндер, эмалиндер және туфтелиндер атқаратын рөл маңызды. Олар эмальдің дамуына, басқа функциялармен қатар, тірек құрылымын қалыптастыру арқылы көмектеседі деп саналады. Сирек жағдайларда эмаль қалыптаспай, астыңғы дентин бетке шығып қалуы мүмкін.
Дентин
Дентин – эмаль немесе цемент және тіс қапшығы арасындағы зат. Оны тіс қапшығының одонтобластары бөліп шығарады. Бұл түтікшелердің диаметрі қапшыққа жақын жерде 2,5 мкм, орта бөлігінде 1,2 мкм және дентиноэмальдық біріктіруге жақын 900 нм құрайды. Олардың шағын бүтақтары болғанымен, түтікшелер бір-бірімен қиылыспайды. Олардың ұзындығы тістің радиусымен анықталады. Дентиналды түтікшелердің үш өлшемді құрылымы генетикалық тұрғыдан белгіленеді. Дентиннің үш түрі бар: біріншілік, екіншілік және үшіншілік. Екіншілік дентин – тамыр қалыптасқаннан кейін пайда болатын дентин қабаты және жас ұлғайған сайын қалыптаса береді. Үшіншілік дентин тіс шұқуы және тозу сияқты тітіркендіргіштерге жауап ретінде пайда болады.
Цемент
Цемент - тістің түбірін жабатын, сүйек сияқты арнайы зат. Жасушалық цементтің көбірек өткізгіш түрі тамырдың шамамен ⅓ бөлігін жабады.
Тіс целлюлозасы
Тіс жоны – тістің жұмсақ дәнекер тіндерімен толтырылған орталық бөлігі. Дентин мен тіс жонының шекарасында дентиннің қалыптасуын бастайтын одонтобластар орналасқан. Тіс жонында фибробластар, преодонтобластар, макрофагтар және T лимфоциттері де кездеседі. Тіс жоны көбінесе тістің "жүйкесі" деп аталады.
Даму
Тіс дамуы – бұл тістердің эмбриональды жасушалардан қалыптасып, өсіп, ауыз қуысына шығу процесі. Көптеген түрлерде тістер болғанымен, олардың дамуы адам тістерінің дамуымен ұқсас. Адам тістерінің сау болуы үшін тіс эмалі, дентин, цемент және периодонт ұрықтың даму кезеңінде тиісті сатыларда қалыптасуы қажет. Алғашқы тістер эмбрион дамуының алтыншы және сегізінші апталары арасында қалыптаса бастайды, ал тұрақты тістердің қалыптасуы жиырмасыншы аптада басталады. Егер тістер осы уақытта немесе осы уақытқа жуық қалыптаса бастамаса, олар мүлдем дамымайды. Зерттеулердің көп бөлігі тіс дамуын бастайтын процестерді анықтауға бағытталған. Тістердің дамуы үшін алғашқы фарингеальдік арка тіндерінде қажетті фактор бар екені кеңінен қабылданады. Бұл анықтаманы бір тіс дамуының әртүрлі гистологиялық бөлімдерінің әртүрлі көрінісі күрделендіреді, олар әртүрлі сатыларда көрінуі мүмкін. Тіс бүршігі (кейде тіс бастамасы деп те аталады) – бұл тіс құрамына кіретін жасушалардың жиынтығы. Ол үш бөліктен тұрады: эмаль органы, тіс папилласы және тіс фолликулы. Сонымен қатар, тіс папилласы мен ішкі эмаль эпителийінің арасындағы қосылыс тістің күйдік бөлігінің пішінін анықтайды. Тіс фолликулынан үш маңызды жасуша пайда болады: цементобластар, остеобластар және фибробластар. Цементобластар тістің цементін құрайды. Остеобластар тістердің тамырларының айналасындағы альвеолалық сүйекті құрайды. Фибробластар тістерді цемент арқылы альвеолалық сүйекке бекітетін периодонтальды байланыстарды дамытады.
Жарылыс
Адамда тіс шығару – тіс дамуының ауызға еніп, көрінетін процесі. Қазіргі зерттеулер көрсеткендей, тіс тістерінің сызатылуында периодонтальды байланыстар маңызды рөл атқарады. Алты айдан екі жасқа дейін сүт тістер шыға бастайды. Адам алты жасқа дейін аузында тек осы тістер болады. Осы кезде алғашқы тұрақты тіс шығады. Сүт тістер мен тұрақты тістердің бірдей болатын кезең – аралас кезең деп аталады. Аралас кезең соңғы сүт тіс түсіп біткенше және қалған тұрақты тістер ауызға шыққанша жалғасады. Тіс шығу себептері туралы көптеген теориялар бар. Бір теория бойынша, тістің түбірі тісті ауызға итеріп шығарады. Тағы бір теория, «жастыққа ілінген гамак» теориясы деп аталатын, тістерді микроскоппен зерттеу нәтижесінде тамырдың айналасында байланыс бар деген ойға келді. Бірақ кейіннен бұл «байланыс» слайд дайындау кезінде пайда болған артефакт екені анықталды. Қазіргі таңда, ең көп қабылданатын пікір бойынша, тіс тістерінің сызатылуына периодонтальды байланыстар басты күш түсіреді. Сүт тістердің түсуінің басталуы мектепке дайындықтың дене және психологиялық көрсеткіштерімен тығыз байланысты екені анықталды.
Қолдаушы құрылымдар
Периодонт – тісті тұрақтандыратын құрылым, ол тісті қоршаған тіндерге бекітіп, жанасу және қысым сезімдерін қабылдауға көмектеседі. Периодонтальды байланыстардың қызметтеріне тісті сүйекке бекіту, тісті қолдау, тіс қозғалғанда сүйектің түзілуі мен сіңірілуі, сезім қабылдауы және тіс атқылауы жатады. Көбінесе I және III типті коллагеннен тұратын талшықтар шоғырланып, орналасқан жеріне қарай аталады. Талшықтардың топтары: альвеолалық қыр, көлденең, көлбеу, периапикальдық және тамыраралық талшықтар деп аталады. Тіске қысым түскенде, мысалы, шайнағанда немесе тістегенде, тіс қуыста ішінде сәл жылжып, периодонтальды байланыстарға кернеу түседі. Жүйке талшықтары бұл ақпаратты орталық нерв жүйесіне жіберіп, оны қабылдауға мүмкіндік береді.
Альвеолалық сүйек
Альвеолалық сүйек – тістердің қуыстарын (альвеолаларды) құрайтын жақ сүйегі. Адам организміндегі кез келген сүйек сияқты, альвеолалық сүйек те өмір бойы өзгеріске ұшырайды. Остеобластар сүйекті жасайды, ал остеокластар жояды, әсіресе тіске күш түсірілген кезде. Мысалы, ортодонтиялық емдеу арқылы тістерді жылдыруға тырысқанда, тіс жылжып келе жатқан жаққа қысым түсірілген сүйек аймағында остеокластардың деңгейі жоғарылайды, нәтижесінде сүйек сіңіріледі. Ал тістен тіс байланыстары арқылы тартылып, керілуге ұшыраған сүйек аймағында остеобластардың саны артады, нәтижесінде сүйек түзіледі.
Жібір
Түйежауық ("қызыл иек") – жақ сүйектерін жауып тұратын шырышты қабықша. Түйежауықпен байланысты үш түрлі эпителий бар: тісжауық, қосылыс және шұңқыр эпителийі. Бұл үш түр тіс пен ауыз арасындағы эпителийлі жасушалар жиынтығынан, яғни эпителийлік манжеттен қалыптасады. Тісжауық эпителийі тіс бекітілуімен тікелей байланысты емес және ауызда көрінеді. Базальды мембрана мен гемидесмосомалардан құралған қосылыс эпителийі тіске бекінуді қамтамасыз етеді.
Тақташа
Плака – тістерде пайда болатын көптеген әртүрлі бактериялардан тұратын биофильм. Егер оны үнемі алып тастамаса, плака жиналу нәтижесінде гингивит сияқты пародонтальды проблемалар туындауы мүмкін. Уақыт өте келе, плака тіс жаңғағы бойында минералданып, тас пайда болады. Биофильм құрамындағы микроорганизмдердің басым бөлігі бактериялар (негізінен стрептококктар мен анаэробтар), олардың құрамы ауыз қуысының әртүрлі аймақтарында өзгеше болады. Streptococcus mutans – тіс кариесімен байланысты ең маңызды бактерия. Ауыз қуысындағы кейбір бактериялар тамақ қалдықтарымен, әсіресе қанттар мен крахмалдармен қоректенеді. Олар оттегі жоқ жағдайда сүт қышқылын өндіреді, ол эмальдегі кальций мен фосфорды ерітеді. Бұл процесс "деминерализация" деп аталады және тіс бұзылуына алып келеді. Сөл қышқылдарды біртіндеп бейтараптандырып, тіс бетінің pH деңгейін көтеріп, әдетте 5,5 деп саналатын, критиктік pH-тан жоғарылатады. Бұл реминерализацияға, яғни еріген минералдардың эмальге қайта сіңуіне әкеледі. Егер тамақ ішкеннен кейін жеткілікті уақыт өтсе, бұл әсері шектеліп, тістер өздігінен қалпына келеді. Дегенмен, сілекей плака арқылы өтіп, бактериялардың өндіретін қышқылын бейтараптандыра алмайды.
Қарындар
Тіс қуысы (кариес), «тіс шіруі» деп те сипатталатын, тіс құрылымдарына зақым келтіретін жұқпалы ауру. Бұл ауру қышқылдануға, тіс жоғалуға және инфекцияға әкелуі мүмкін. Тіс кариесінің тарихы ұзақ, аурудың қола, темір және орта ғасырларда, тіпті неолиттік кезеңге дейін болғандығын көрсететін дәлелдер бар. Кариес ауруының таралуының ең үлкен өсуі диетадағы өзгерістермен байланысты. Бүгінде кариес әлемдегі ең көп таралған аурулардың бірі болып табылады. АҚШ-та тіс кариесі балалардың арасындағы ең көп кездесетін созылмалы ауру, астмадан кем дегенде бес есе жиі кездеседі. Тіс шіруінің жалпы саны азайған елдерде де аурудың таралуында айырмашылықтар сақталады. АҚШ және Еуропадағы балалардың 60-80% тіс кариесімен ауырады, ал олардың арасында аурудың 20% халықтың 20% -ында кездеседі. Тіс шіруіне қышқыл өндіретін бактериялардың белгілі бір түрлері себеп болады, олар сахароза, фруктоза және глюкоза сияқты ферменттелетін көмірсулардың қатысуымен ең көп зақым келтіреді. Ауыз қуысының қышқыл деңгейі тістерге әсер етеді, себебі тістің ерекше минералды құрамы оны төмен pH деңгейіне сезімтал етеді. Тіс зақымдануының деңгейіне байланысты, тістерді дұрыс формаға, функцияға және эстетикалық көрініске келтіру үшін әртүрлі емдеулер қолданылуы мүмкін, бірақ тіс құрылымын үлкен көлемде жаңартуға белгілі әдіс жоқ. Оның орнына, тіс денсаулығын сақтау ұйымдары профилактикалық шараларды, мысалы, ауыз гигиенасын үнемі сақтау және диетадағы өзгерістерді ұсынады. Денсаулық сақтау мамандары тіс тақтасы мен тас пайда болуын болдырмау үшін күніне екі рет (таңертең және кешке, немесе тамақтан кейін) тістерді тазалауды ұсынады. Тіс щеткасы тістер арасындағы жерлерді қоспағанда, көп бөлігін тазарта алады. Сондықтан тіс жіпті пайдалану ауыз гигиенасын сақтау үшін қажет деп саналады. Дұрыс қолданғанда тіс жіп тістер арасындағы және қызыл иектегі тіс тақтасын кетіреді, онда периодонттық ауру көбінесе басталады және кариес дамуы мүмкін. Электр тіс щеткасы ауыз гигиенасына көмектесетін танымал құрал. Дұрыс оқытылған және ынтасы бар, мүмкіндігі шектеулі емес адам, ең жақсы электр щеткаларымен салыстырылатын ауыз гигиенасының деңгейіне жете алады, бірақ оқымағандар мұндай нәтижеге сирек жетеді. Барлық электр тіс щеткалары бірдей тиімді емес, тіпті жақсы дизайнды да тиімді пайдалану үшін дұрыс қолдану керек, бірақ: «Электр тіс щеткалары тістерді тазалауда нашар адамдарға көмектеседі және нәтижесінде ауыз гигиенасы проблемалары бар». Электр тіс щеткасының ең маңызды артықшылығы – ревматоидты артрит сияқты қиындықтарға тап болған адамдарға көмектесуге қабілеттілігі.
Қорғаулық емдеу
Фтормен емдеу көбінесе тіс шілуден қорғау үшін ұсынылады. Судың фторлауы және фторлы қосымшалар тіс шілудің таралуын азайтады. Фтор тіс эмаліндегі гидроксиапатит кристалдарымен байланысып, тіс шілуін болдырмауға көмектеседі. Фтор қосылған эмаль минералдық тозуға және осылайша шіруға төзімді болады. Тістің ішінде орналастырылған кішкентай қалпына келтірулер "интракорональды қалпына келтірулер" деп аталады. Бұл қалпына келтірулер ауызда тікелей жасалуы немесе кейбір инлейлер мен онлейлер сияқты жоғалған балауыз әдісімен құйылған болуы мүмкін. Тістің үлкен бөлігі жоғалған жағдайда "коронадан тыс қалпына келтіру" жасалуы мүмкін. Тіс жоғалғанда, оны алмастыру үшін протездер, көпірлер немесе имплантаттар қолданылуы мүмкін. Протездер әдетте ең арзан, ал имплантаттар көбінесе ең қымбат болады. Протездер ауыздың толық қапталдарын немесе тек бір бөлігін алмастыра алады. Көпірлер жоғалған тістердің кішкентай кеңістіктерін толтырып, қалпына келтіруді қолдау үшін жақын тістерді пайдаланады. Тіс имплантаттары бір тісті немесе бірнеше тістерді алмастыру үшін қолданылуы мүмкін. Имплантаттар ең қымбат емдеу болғанымен, олар эстетикалық көрінісі мен функционалдығына байланысты ең қажетті қалпына келтіру болып табылады. Протездердің функционалдығын жақсарту үшін имплантаттар қолдау ретінде пайдаланылуы мүмкін.
Аномалиялар
Тіс аномалиялары олардың қоршаған ортадан немесе даму процесінен туындауына қарай жіктелуі мүмкін. Қоршаған ортаның әсерінен пайда болған аномалиялардың себебі анық көріне берсе, даму аномалияларының кейбіреулеріне белгілі бір себеп табылмауы мүмкін. Қоршаған ортаның күштері тістердің даму кезінде әсер етуіне, дамудан кейін тіс тінін жоюына, дамудың кез келген сатысында тістердің түсін өзгертуіне немесе тіс шығу бағытын өзгертуіне әкелуі мүмкін. Даму аномалиялары ең көп кездесетін жағдайларда тістердің санына, мөлшеріне, пішініне және құрылымына әсер етеді.
Тіс дамуындағы өзгерістер
Тіс даму кезінде қоршаған орта факторларының әсерінен туындаған тіс аномалиялары ұзақ мерзімді әсер етеді. Эмаль мен дентин алғашқы минералданудан кейін қайта жаңармайды. Эмаль гипоплазиясы – эмальдің жеткіліксіз мөлшерде қалыптасу жағдайы. Бұл тістің белгілі бір аймақтарында ойықтар мен тереңдіктердің пайда болуына немесе эмальдің кең аумақта жоқ болуына алып келеді. Эмальдің тараңқы тұмандылығы эмаль мөлшеріне әсер етпейді, бірақ оның сыртқы түрін өзгертеді. Зақымдалған эмаль тістің қалған бөлігімен салыстырғанда әртүрлі мөлдірлікке ие болады. Эмальдің шекараланған тұмандылығы мөлдірліктің төмендеуімен анық шекаралары бар және ақ, қаймақты, сары немесе қоңыр түспен көрінеді. Бұлардың барлығы тамақтану факторлары, экзантематоздық аурулар (қызылша, туа біткен сифилис), диагнозы қойылмаған және емделмеген целиакия, гипокальциемия, тіс флюорозы, туған кездегі жарақат, мерзімінен бұрын туу, инфекция немесе сүт тісінен болған жарақаттан туындауы мүмкін. Тернер гипоплазиясы – тұрақты тісте эмальдің жоғалған немесе азайған бөлігі, көбінесе жақын орналасқан сүт тісінің бұрынғы инфекциясынан пайда болады. Гипоплазия антинеопластикалық терапия нәтижесінде де пайда болуы мүмкін.
Дамудан кейінгі жою
Тіс кариесінен басқа процестерден тіс тоқымаларының зақымдануы қалыпты физиологиялық процесс саналады, бірақ ауыр болған жағдайда патологиялық жағдайға айналуы мүмкін. Атриция – қарсы тістердің механикалық күштерінен тіс тоқымаларының тозуы. Атриция бастапқыда тіс эмаліне әсер етеді, егер тоқтатылмаса, тіс дентиніне дейін жетеді. Абразия – сыртқы фактордың механикалық күштерінен тіс тоқымаларының тозуы. Егер бұл күш цемент-эмаль шекарасында басталатын болса, тіс тоқымаларының тозуы жылдамдауы мүмкін, себебі тістің бұл бөлігіндегі эмаль өте жұқа. Мұндай тозудың жиі кездесетін себебі – тіс щеткасын қолданғанда артық күш салу. Эрозия – бактериялық емес қышқылдардың химиялық әсерінен тіс тоқымаларының тозуы. Эрозиядан туындаған тіс зақымдануының белгілері булимиямен ауыратын адамдардың ауыздарында жиі кездеседі, себебі құсу тістерді асқазан қышқылына ұшыратады. Эрозияға себеп болатын маңызды факторлардың бірі – лимон шырынын жиі сору. Абфракция – иілгіш күштерден тіс тоқымаларының тозуы. Тіс қысымға ұшырағанда, тістердің жағдайы, яғни окклюзия, тістің бір жағында кернеу, екінші жағында қысым тудырады. Осының салдарынан кернеуге ұшыраған жағында V пішіндес, ал қысымға ұшыраған жағында C пішіндес ойыстар пайда болады деп есептеледі. Тіс тамырында тіс тоқымаларының зақымдануы ішкі резорбция (тіс қабыршағының жасушаларынан туындаса) немесе сыртқы резорбция (тіс периодонттық байланысының жасушаларынан туындаса) деп аталады.
Түстің өзгеруі
Тіс түсінің өзгеруіне бактериялардың, темекі, шай, кофе, хлорофиллге толы тағамдар, тісті қалпына келтіретін материалдар және дәрі-дәрмектер себеп болуы мүмкін. Бактериялардан пайда болатын дақтар жасылдан қараға дейін, тіпті қызғылт сары түске дейін өзгеруі мүмкін. Хлорофилл бар тағамдар немесе мыс пен никельдің артық мөлшерде болуы да жасыл дақтардың пайда болуына себеп болады. Амалғама – кең таралған тісті қалпына келтіретін материал, ол тістің жанындағы аймақтарды қара немесе сұр түске бояуы мүмкін. Хлоргексидин тамысуының ұзақ мерзімді қолданылуы тіс жегіде сыртқы дақтардың пайда болуына ықпал етуі мүмкін, оларды гигиенист оңай алып тастай алады. Жүйелік аурулар да тіс түсінің өзгеруіне себеп болуы мүмкін. Туа пайда болған эритропоэтикалық порфирия тістерде порфириндердің жиналуына алып келіп, қызыл қоңыр түске бояуы мүмкін. Алкаптонурия кезінде және сирек Паркинсон ауруында көк түс пайда болуы мүмкін. Эритробластоз феталис және өт атризиясы – биливердиннің жинақталуынан тістердің жасыл түске боялуына себеп болатын аурулар. Сонымен қатар, жарақат тіс түсін қызғылт, сары немесе қою сұр түске өзгертуі мүмкін. Қызғылт және қызыл түсті өзгерістер лепроматоздық мәйіспен ауыратын науқастарда да кездеседі. Тетрациклин сияқты кейбір дәрі-дәрмектер тіс тінінің құрамына еніп, ішкі бояуға себеп болуы мүмкін.
Жарылыс өзгеруі
Тіс шығуына кейбір қоршаған орта факторлары әсер етуі мүмкін. Егер тіс шығуы ерте тоқтаса, тіс тоқталған (немесе қалып қойған) деп айтылады. Тіс тоқталуының ең көп кездесетін себебі – тіс үшін ауызда жеткіліксіз орын болуы. Басқа себептерге ісіктер, кисталар, жарақаттар және сүйек немесе жұмсақ тіндердің қалыңдауы жатуы мүмкін. Тіс анкилозы тіс ауызға шыққаннан кейін пайда болады, бірақ цемент немесе дентин тісқұбырлық сүйекпен бірігіп өседі. Бұл адамның алғашқы тісін сақтап қалуына, оны тұрақты тіс алмастырмауына себеп болуы мүмкін. Орфодонттар тістердің белгілі бірлерін шығуын кешіктіру немесе жеделдету үшін, орынды сақтау мақсатында немесе тіс қатарының тығыздығын немесе аралықтарын болдырмау үшін, тіс шығудың табиғи барысын өзгерту әдісін қолданады. Егер алғашқы тіс, оның орнын басатын тұрақты тістің тамыры жалпы ұзындығының ⅓ бөлігіне жетпес бұрын алынса, тұрақты тіс шығуы кешіктіріледі. Керісінше, егер тұрақты тістің тамыры ⅔ бөлігінен асатын болса, тұрақты тіс шығуы жеделдетіледі. ⅓ және ⅔ аралығында тіс шығу жылдамдығына не болатыны әлі белгісіз.
Саны бойынша аномалия
Анодонтия – тістердің дамуының толық жоқтығы. Гипердонтия – қалыптыдан артық тістердің болуы. Гиподонтия – бір немесе бірнеше тістің даму жоқтығы. Олигодонтия – 6 немесе одан көп тістің жоқтығын сипаттау үшін қолданылады. Гипердонтияға алып келуі мүмкін кейбір жүйелік ауруларға Аперт синдромы, клидокраниалдық дистоз, Крузон синдромы, Элерс-Данлос синдромы, Гарднер синдромы және Стердж-Вебер синдромы жатады. Гиподонтияға алып келуі мүмкін кейбір жүйелік ауруларға Крузон синдромы, эктодермалық дисплазия, Элерс-Данлос синдромы және Горлин синдромы жатады.
Үлкендігі аномальды
Микродонтия – тістердің қалыпты өлшемнен кіші болу жағдайы. Макродонтия – тістердің қалыпты өлшемнен үлкен болу жағдайы. Жеке тістің микродонтиясы көбінесе жоғарғы жақтын бүйірлік кескіш тісінде кездеседі. Микродонтияға ең көп ұшырайтын екінші тіс – үшінші молярлар. Барлық тістердің макродонтиясы гипофиз гигантизмі және эпифиз гиперплазиясында кездеседі. Бұл жағдай гемифациалдық гиперплазия кезінде беттің бір жағында да пайда болуы мүмкін.
Сызылған ерін мен ауыз қуысы және олардың тіс аномалияларымен байланысы
Тілдің аномалиялары тіс-жарық және тіс-көктем ауытқулары (CLP) бар пациенттерде жиі кездеседі. Тіс қатарларының екі жиыны да зақымдануы мүмкін, бірақ көбінесе зақымдалған жақта байқалады. Көбінесе тіс жетіспеушілігі, артық немесе түсі өзгерген тістер кездеседі; алайда, эмаль дисплазиясы, түссіздік және тамырдың қалыпты дамуының кешігуі де жиі болады. Ерін-жарық және тіс-көктем ауытқулары бар балаларда альвеолалық жарық аймағындағы бүйірлік кескіш тіс даму аномалияларының таралуы ең жоғары; бұл жағдай тіс қатарының тығыздығына себеп болуы мүмкін. Функционалдық және эстетикалық аспектілерді ескере отырып, емдеуді дұрыс жоспарлау үшін бұл маңызды. Емдеуді дұрыс үйлестіру арқасында инвазивті емдеу шараларының алдын алуға болады, нәтижесінде сәтті және консервативті емдеуге қол жеткізіледі. CLP пациенттеріндегі тіс аномалияларының таралуын анықтау үшін көптеген зерттеулер жүргізілді, бірақ әртүрлі нәтижелер алынды. Бразилиялық жарық ауруы бар пациенттердегі тіс аномалияларын бағалау бойынша жүргізілген зерттеуде ерлерде CLP, агенезия және артық тістердің көрінісі әйелдерге қарағанда жоғары болды. Толық CLP жағдайында ең көп жоғалған тіс сол жақ жоғарғы жақ кескіш тісі болды. Артық тістер көбінесе жарықтан дистальды орналасқан. Иорданиялық пациенттерді зерттеуде тіс аномалиясының таралуы CLP пациенттерінде нормальды пациенттерге қарағанда жоғары болды. Пациенттердің 66,7%-ында тіс жоғалуы байқалды, ең көп зардап шеккен тіс – жоғарғы жақ кескіш тісі. 16,7% пациентте артық тістер байқалды; басқа да анықталғандар: микродонтия (37%), тауродонтизм (70,5%), транспозиция немесе эктопиялық тістер (30,8%), дилацерациялар (19,2%) және гипоплазия (30,8%). Микродонтия, дилацерация және гипоплазия екі жақты CLP пациенттерінде бір жақты CLP пациенттеріне қарағанда айтарлықтай жоғары болды және аномалиялардың ешқайсысы жыныстық диморфизмді көрсетпеді. Сондықтан, ерін-жарық және тіс-көктем ауытқулары бар пациенттерде тіс аномалияларының әртүрлі түрлері кездесуі мүмкін екені анық. Кез келген тіс проблемаларын дұрыс емдеу және олардың прогрессін болдырмау үшін пациентті клиникалық және радиографиялық тұрғыдан бағалау маңызды. Сондай-ақ, ерін-жарық және тіс-көктем ауытқулары бар пациенттер IOTN (ортодонтиялық қажеттілік индексі) бойынша автоматты түрде 5 ұпай алатынын және, демек, ортодонтиялық ем алуға құқылы екенін атап өту қажет. Ортодонтпен байланыс орнастыру және емдеуді сәтті жоспарлау үшін өте маңызды.
Құрылымының аномалиясы
Амелогенез имперфекта - эмальдің дұрыс немесе толыққанды қалыптаспайтын жағдайы. Дентиногенез имперфекта - дентиннің дұрыс қалыптаспайтын және кейде остеогенез имперфектамен байланысты болатын жағдайы. Дентин дисплазиясы - тістердің тамырлары мен тіс жолдарының зақымдануы мүмкін болатын бұзылыс. Аймақтық одонтодисплазия - эмальге, дентинге және тіс жолдарына әсер ететін бұзылыс, нәтижесінде тістер рентген суретінде "көлеңкелі" көрінеді. Диастема - жақ сүйегі мен тістердің өлшемі арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуынан екі тіс арасында пайда болатын кеңістік.