Жылқы тістерінің анатомиясы

Кіріспе

Жылқы анатомиясының бір қыры

Жылқы тістері – жылқы және есек сияқты жылқы тұқымдастарының тіс құрылысын білдіреді. Жылқылар гетеродонтты және дифиодонтты болып табылады, яғни олардың тістері әртүрлі пішінде болады (бір аттың аузында тістердің бес түрі кездеседі) және тістердің екі жиынтығы болады: сүт тістері ("бала тістері") және тұрақты тістер. Жайылыммен қоректенетін жануарлар үшін жақсы тіс күйі – өмірге өте қажетті жағдай. Үнемі жайылымдау тіс бетінде ерекше тозу үлгілерін қалыптастырады, оларды тістердің шығу кезеңдерімен бірге аттың жасын анықтау үшін пайдалануға болады.

Тіс түрлері

Бес жасқа толған толық жетілген жылқының 36-44 тісі болады. Барлық жылқылар гетеродонтты, яғни олардың әртүрлі мақсаттарға арналған әртүрлі пішінді тістері бар. Барлық жылқының аузының алдыңғы бөлігінде он екі қиыршық тісі болады, олар көбінесе шөпті, әсіресе жайылымда шөпті шабу үшін қолданылады. Олар жылқының шабуылдауы немесе жыртқыштардан қорғануының бір бөлігі ретінде, сондай-ақ үйір ішінде әлеуметтік иерархияны орнату үшін де пайдаланылады. Алдыңғы қиыршық тістердің артында тіс аралық кеңістік орналасқан, онда тіс етінен тіс өспейді. Егер қолданылса, ат мінгізілген кезде осы жерге тіс салындысы (біт) орналастырылады. Тіс аралық кеңістіктің артында барлық жылқыларда он екі премоляр және он екі моляр болады, олар беттік тістер немесе жақ тістері деп те аталады. 13-32% жылқыларда, еркек және әйелдер арасында тең бөлінеді, қасқыр тістері де болады, олар иттің тістерімен байланысты емес, бірақ алғашқы премолярлардың қалдықтары. Қасқыр тістері көбінесе жоғарғы жақта кездеседі және жұмыс істеп жүрген ат үшін мәселе тудыруы мүмкін, себебі олар тіс салындысына (біт) кедергі келтіруі мүмкін. Олар сондай-ақ жылқы тіс дәрігерлігі кезінде екінші премолярды кесуді қиындатады және көбінесе алынып тасталады. Жылқының тістері жоғары немесе төменгі жақтағы тістерге қарсы тозу үшін эволюцияланды, осылайша тістердің артық өсуіне жол бермейді. Жоғарғы жақ төменгі жақтан кеңірек. Кейбір жағдайларда жоғарғы молярлардың сыртқы жағында және төменгі молярлардың ішкі жағында өткір жиектер пайда болуы мүмкін, себебі олар қарсы майдалағыш бетпен үйлеспейді. Бұл өткір жиектер тістердің шайнау тиімділігін төмендетуі мүмкін, жақ қозғалысына кедергі келтіруі және ең нашар жағдайларда тілді немесе жақын кесіп, тамақ ішу мен атпен жүруді қыңыртуы мүмкін. Жайлы жердегі табиғи азықтар тістердің тегіс тозуына мүмкіндік берген болуы мүмкін. Көптеген қазіргі заманғы жылқылар өз ата-бабаларына қарағанда асыл, жұмсақ шөппен жайылады, сондай-ақ көбінесе астық немесе басқа концентратталған жеммен қоректендіріледі, сондықтан үй жануарларында табиғи тозу азаюы мүмкін. Екінші жағынан, жабайыдағы осы тегіс емес тозу кейде қысқа өмір сүруге әкелуі мүмкін. Қазіргі заманғы жабайы жылқылар шамамен 20 жылға дейін өмір сүреді, ал үйретілген жылқылар тұқымы мен күтіміне байланысты көбінесе 25-30 жыл өмір сүреді. Сондықтан үй жануарлары ұзақ өмір сүретіндіктен, олардың тістерінде бұрынғы жабайы жылқылар кездеспеген тістік мәселелер пайда болуына көбірек мүмкіндік бар.

A fully developed horse of around five years of age will have between 36 and 44 teeth. All equines are heterodontous, which means that they have different shaped teeth for different purposes. All horses have twelve incisors at the front of the mouth, used primarily for cutting food, most often grass, whilst grazing. They are also used as part of a horse's attack or defence against predators, or as part of establishing social hierarchy within the herd. Immediately behind the front incisors is the interdental space, where no teeth grow from the gums. This is where the bit is placed, if used, when horses are ridden. Behind the interdental space, all horses also have twelve premolars and twelve molars, also known as cheek teeth or jaw teeth. Between 13 and 32% of horses, split equally between male and female, also have wolf teeth, which are not related to canine teeth, but are vestigial first premolars. Wolf teeth are more common on the upper jaw, and can present a problem for horses in work, as they can interfere with the bit. They may also make it difficult during equine dentistry work to rasp the second premolar, and are frequently removed. Equine teeth have evolved to wear against the tooth above or below as the horse chews, thus preventing excess growth. The upper jaw is wider than the lower one. In some cases, sharp edges can occur on the outside of the upper molars and the inside of the lower molars, as they are unopposed by an opposite grinding surface. These sharp edges can reduce chewing efficiency of the teeth, interfere with jaw motion, and in extreme cases can cut the tongue or cheek, making eating and riding painful. In the wild, natural foodstuffs may have allowed teeth to wear more evenly. Because many modern horses often graze on lusher, softer forage than their ancestors, and are also frequently fed grain or other concentrated feed, it is possible some natural wear may be reduced in the domestic horse. On the other hand, this same uneven wear in the wild may have at times contributed to a shorter lifespan. Modern wild horses live an estimated 20 years at most, while a domesticated horse, depending on breed and management, quite often lives 25 to 30 years. Thus, because domesticated animals also live longer, they may simply have more time to develop dental issues that their wild forebears never faced.

Тұрақты жарылу және жоғалу

Жылқының кескіш, алдырғы және жалпақ тістері толық дамығаннан кейін, шайнау кезінде тіс беті тозығына байланысты, олардың өсуі жалғаса береді. Жас ересек жылқының тістері әдетте 4,5–5 дюймға жетеді, бірақ тіс жемінің көп бөлігі қызыл иек астындағы тіс ойығында қалады. Тістің қалған бөлігі жылқының жасы ұлғайған сайын, жыл сайын шамамен 1/8 дюймға жақтан бірте-бірте шығады. Жануар қарт жасқа жеткенде, тістердің жемі қысқарады және тістер мүлдем түсіп қалуы мүмкін. Егер ескі жылқының жалпақ тістері болмаса, оған қоректік заттардың жеткілікті деңгейін сақтау үшін жұмсақ жем беру қажет болуы мүмкін. Ересек жылқылардың төменгі жақтары жіңішке және беткей көрінуі мүмкін, себебі тістерінің тамырлары жоғала бастайды. Жастардың жақтарында тұрақты тістердің болуынан дөңгелектер пайда болуы мүмкін.

Тіс пен тіс

Егер атқа жетекпен бірге біт орнатылса, біттың металл таяғы әдетте кескіш тістерінің (немесе қасқыр тістерінің, егер болса) және алдыңғы тісқабыршақ тістері арасындағы тіс аралық кеңістікте орналасады. Егер жетек дұрыс реттелмесе, біт тым төмен немесе тым жоғары орналасып, тістерге қысым жасап, ыңғайсыздық тудыруы мүмкін. Кейде бірінші алдыңғы тісқабыршақ тісіне "біт орны" жасалады, онда тіс беті дөңгелектеніп, жақ еті тістің өткір жиегіне батпайды, бұл атқа мінуді ыңғайлырақ етеді, бірақ бұл практика әртүрлі пікір тудырады.

Тіс аурулары

Барлық сүтқоректілер сияқты, жылқыларда да түрлі тіс проблемалары дамуы мүмкін, оларды жою үшін түрлі тіс қызметтері қолжетімді. Жылқының тіс емдерін ветеринар немесе жылқы тіс техникасы сияқты білікті маман жасай алады, ал кейбір жағдайларда иелері немесе жаттықтырушылар сияқты маманы жоқ адамдар да орындайды. Жұмыс істейтін жылқының тіс тізуіне қатысты проблемалар нашар өнімділікке немесе мінез-құлқының бұзылуына әкелуі мүмкін, сондықтан жылқының жағымсыз мінез-құлқының себебі ретінде оларды жоққа шығару қажет. Көптеген мамандар кәсіби маманның жүйелі тексерулерін ұсынады, әдетте алты ай сайын немесе жыл сайын.

Тозуға байланысты проблемалар

Егер тістердің тозуы тегіс болмаса, онда проблемалар туындауы мүмкін, әсіресе, тіс тістерінің сыртқы шетінде, премолярлардың ішкі шетінде және төменгі жақ сүйегіндегі соңғы тіс тістерінің артқы шетінде өткір нүктелер пайда болып. Тозуға байланысты басқа да ерекше жағдайларға "басқаша ауыз" жатады, онда бір моляр немесе премоляр сол жақтағы басқаларына қарағанда ұзағырақ өседі, әдетте қарсы жақтағы сәйкес тіс болмағандықтан немесе сынғандықтан, ол қарсы тісті тоздыра алмайды. Тағы бір жағдай – "толқынды ауыз", онда кем дегенде екі моляр немесе премоляр басқаларынан жоғары болады, соның салдарынан бүйірден қарағанда, тіс беттері тік сызық емес, толқын тәрізді үлгі құрайды, бұл периодонтит ауруына және кейбір тістердің шамадан тыс тозуына алып келеді. "Қырылысқан ауыз" деген жағдай да бар, онда молярлардың немесе премолярлардың тіс беттері әрбір тісте күрт еңіспен (соның салдарынан тістердің ішкі жағы сыртқы жағынан әлдеқайда жоғары немесе төмен) болады, бұл жағу процесіне күйзеліс туғызады. Жылқыларда тіс шығарудың артық болуы / брахигнатизм (тұмсық ауыз) немесе тіс шығарудың жетіспеуі / прогнатизм (доңыз аузы, маймыл аузы) да кездесуі мүмкін. Бұл тіс қиыршықтарының тозуына әсер етуі мүмкін. Ауыр жағдайларда жылқының жайылымға шығу қабілеті бұзылуы мүмкін. Жылқыларда жоғарғы және төменгі жақшалардың арасындағы дұрыс емес орналасудан туындайтын жақ бұзылысы да кездеседі. Тіс қиыршықтарының қисықтығы да қалыпты, тік тістеуден өзгеше болуы мүмкін. Бұл қисықтық тіс қиыршықтарының бұзылуынан туындауы мүмкін (мысалы, вентральды қисықтық – тіс шығарудың артық болуы, дорсальды қисықтық – тіс шығарудың жетіспеуі). Қисықтық диагональды болуы мүмкін, бұл тозу үлгісінен, қисайған тістерден немесе жақ тістеріндегі ауырсынудан (қиыршық тістерден гөрі) туындайды, бұл жылқының бір бағытта екіншісінен көп шайнауына себеп болады.

Басқа да тіс аурулары

Басқа жиі кездесетін проблемаларға іріңді, бос, жұққан немесе жарылған тістер, түсіп қалған сүт тістері және тіс тасы жатады. Қасқыр тістері де проблема тудыруы мүмкін, көбінесе оларды алып тастайды, сондай-ақ түсіп қалған қақпақтарды да.

Тіс ауруларының алдын алу

Тіс ауруларының алдын алу үшін жылқының тістерін әр 6 айда бір рет ветеринар немесе жылқы тіс дәрігері тексеру ұсынылады. Дегенмен, жеке жануарларды жиірек тексеру қажет болуы мүмкін, әсіресе егер жылқы өте жас немесе өте қарт болса. Сонымен қатар, егер аттың өнімділігінде елеулі мәселелер туындаса немесе жоғарыда аталған тіс ауруының белгілері байқалса, тістерін тексеру қажет. Көптеген жылқылар тістерін 12 айда бір рет түзетуді (немесе шауып отыруды) қажет етеді, бірақ бұл да өзгермелі және жеке жылқыға байланысты. Жылқының алғашқы 4-5 жылында өсумен байланысты көптеген өзгерістер болады, сондықтан жиі тексерулер проблемалардың дамуына жол бермейді. Жылқының тістері жасы ұлғайған сайын қатты болады және ересек шағында тез өзгермейді, бірақ жылқылар қартайған сайын, әсіресе жасөспірімдік шарының соңында, кескіш тістердің бұрышы мен басқа молярлық өсу үлгілеріндегі қосымша өзгерістер жиі күтімді қажет етеді. Жылқының жасы жиырмадан асқанда немесе отыздан асқанда молярлық тістердің жоғалуы алаңдаушылық тудырады. Тістерді түзету ветеринардың тістердің бетін тегістеуін қамтиды, әдетте өткір ұштарды жою немесе ауызды теңестіру үшін. Алайда, ветеринар тістің бетін тым көп алып тастамауға тиіс, әйтпесе тамақты дұрыс жырту үшін жеткілікті емес тегіс беткей қалдырылуы мүмкін. Сонымен қатар, тіспен тым көп жұмыс істеу термиялық зақымдануға (соның салдарынан тісті алу қажет болуы мүмкін) немесе тістің сезімтал ішкі бөлігін (майын) ашуы мүмкін. Бұл қызметті атқаратын, ветеринарлық білімі жоқ адамды жылқы тісін түзетуші немесе жылқы тіс техникасы деп атайды.

Танымал мәдениетте

"Бұйырған жылқының аузына қарама" деген халық мақалы, жылқы сыйлаудың кең таралған дәуірден бастау алады. Жылқының тістері оның жасын көрсетудің сенімді жолы болғандықтан, сыйға алған жылқының тістерін тексеру, сатып алатын жылқыны тексергендей, әдепсіздік саналған. Бұл мақал, сыйға алған нәрсеге наразылық білдіруші адамдар туралы айтылады.