Кіріспе

Лисианский аралы (Гавай: Papa‘āpoho) – Солтүстік-Батыс Гавай аралдарының бірі, жер аумағы және теңіз деңгейінен ең жоғары биіктігі 40 фут (12 м). Бұл Гавайидің Гонолулу қаласынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан төмен, жазық құм және коралл арал. Гавайи штатында орналасқан. Алайда, Гавай аралдарының ұлттық жануарлар қорығының бөлігі ретінде, оны АҚШ Балық және жануарлар дүниесі қызметі басқарады. Аралда тұрғын халық жоқ.

Геология және топография

Лисианский аралы 20 миллион жыл бұрын белсенді болған, сөнген қалқандық жанартаудың су астындағы төбесін жауып тұрған әк тастан құралған. Лисианский аралы эрозия процесіне ұшырап, екі биік құм төбесінің арасындағы ойысқа ие, бұл ойыс бұрынғыда жақын орналасқан Лейсан аралындағы лагуна сияқты болған деп саналады. Сондықтан аралға таңдалған гавайилік атауы – Папа‘апохо, ол "ойысы бар арал" деген мағынаны білдіреді. Гавайиде ұялайтын бонин қаздарының үштен екі бөлігі осы аралда ұялайды. Аралда жақында табылған қазба қалдықтары, бұрын лайсан қаздары осы аралда мекендегенін, мүмкін бұрынғы лагунада өмір сүргенін көрсетеді.

Тарих

Лисянский аралы Ресей империясының зерттеушісі және Ресей империясының әскери-теңіз флотының офицері Юрий Лисянскийдің есімімен аталған. Лисянский 1805 жылы аралға тіреліп, әлемді айналып шығудың алғашқы ресейлік экспедициясының бір бөлігі ретінде барлау миссиясында болған «Нева» сауда кемесінің командирі болды. Лисянский аралдың аса қызығушылық тудырмайтынын, тек оның айналасындағы рифтер мен саздар өтетін кемелерге қауіп төндіретінін хабарлады. Король Камехамеха IV 10 мамыр 1857 жылы аралды Гавай Корольдігінің иелігіне алды. 1890 жылы Солтүстік Тынық мұхиты фосфат және тыңайтқыш компаниясы Гавай Корольдігінен аралды жиырма жылға жалға алды. 1893 жылы Гавай монархиясы құлатылғаннан кейін, 1894 жылы Лисянский аралы Гавай Республикасының құрамына кірді. 1898 жылдың 12 тамызында АҚШ Гавайиді, оның ішінде Лисянский аралын қосып алды, ал Лисянский аралы 1900 жылдың 30 сәуірінде құрылған Гавай территориясының құрамына енді. 1909 жылы Лисянский аралы жаңа Гавай аралдарының құс сақтағышының бөлігі болды, кейіннен ол Гавай аралдарының Ұлттық жануарлар сақтағышы болып қайта құрылды, бұл АҚШ президенті Теодор Рузвельт тарапынан құрылды. Осыған дейін аралдағы құстардың браконьерлікпен аулануына қатысты алаңдаушылық болған еді. 1959 жылдың тамызында Гавайи АҚШ штаты болғаннан кейін, Лисянский аралы жаңа Гавай штатының құрамына кірді. 2006 жылдың 15 маусымында ол Папаханаумокуакеа теңіз ұлттық ескерткішіне қосылды.

Нева шолы

Нева шолдары – Лисианский аралының оңтүстік-шығысында орналасқан, Оаху аралының жартысынан астам аумақты қамтитын, тереңдігі аз риф. Лизианский өзінің кемесі «Нева» атымен осы шолға ат қойған. Рифтің тереңдігі аз болғандықтан аралға қол жеткізу қиын. Су астында жүзушілер бұл рифті әртүрлі коралл түрлерінің көптігіне байланысты «коралл бақшасы» деп сипаттайды. Лисианскийді қоршаған рифтерде 24 түрлі коралл анықталған. Риф балықтары көп, оның ішінде жыртқыштар да бар.