Кіріспе

Шет елдік өркениеттердің қалдықтарының археологиясының гипотетикалық түрі

Жердегі шетелдік келушілердің болжамды археологиялық қалдықтары. Ксеноархеология – шетелдік мәдениеттерді зерттейтін ксенологияның бір саласы, негізінен ғылыми фантастика туындыларында кездесетін гипотетикалық археология түрі. Бұл сала шетелдік өркениеттердің өткен өмір салтын қайта құру және түсіндіру үшін материалдық қалдықтарды зерттеумен айналысады. Қазіргі уақытта ксеноархеологияны негізгі археологтар қолданбайды, себебі зерттеуге қажетті материалдың өзі жоқ.

Этимология

Бұл атау грекше xenos (ξένος) сөзінен шыққан, ол "бейтаныс, жат" деген мағынаны білдіреді, ал археология – "көне заманды зерттеу" дегенді білдіреді. Ксеноархеология кейде астроархеология немесе экзоархеология деп аталады, бірақ кейбіреулер экзо префиксінің ғарыш кеңістігіндегі адам қызметін зерттеуге дұрыс қолданылатынын айтады. Ксеноархеологияның басқа да атаулары немесе мамандану салалары: Зонд SETI (Жерден тыс интеллектіні іздеу), жерден тыс археология, ғарыш археологиясы, SETA (Жерден тыс артефактілерді іздеу), Дисониан SETI, Планеталық SETI, SETT (Жерден тыс технологияны іздеу), SETV (Жерден тыс келуді іздеу), жерден тыс антропология, ареоархеология және селеноархеология.

Негіздемесі

Жұлдыздар арасындағы зор қашықтықтарға байланысты, біз ашқан ғарыштық интеллекттің кез келген дәлелі – ол артефакт немесе электромагниттік сигнал болсын – ұзақ уақыттан бұрын жойылған өркениеттен келген болуы мүмкін. Осылайша, SETI жобасының барлығын археологияның бір түрі ретінде қарастыруға болады. Сонымен қатар, ғаламның тым ерте жасына байланысты, астробиологиялық зерттеулер шешілген ғарыштық өмірге дейін жойылған ғарыштық өмірдің дәлелін табуы мүмкін деген орынды күту бар. Шет елдік мәдениеттерді зерттеу бізге өзіміздің түріміздің өткен немесе болашақ дамуына үңілуге мүмкіндік береді. Вики Уолш "экзо-артефакттардың" бар екендігін ортақ принцип пен Дрейк теңдеуін пайдалана отырып дәлелдеді. Ол, ерекше талаптарды тексеру және планетамыздың шегінен тыс артефакттарды талдау қажет болатын кезде дайындалу үшін, археологияның теориялық және болжамдық саласын құруды ұсынды. "Егер жерде сыналып, жетілдіріліп, содан кейін планетамыздан тыс аймақтарда қолданыла алатын абстрактілі археологияны құру мүмкін болса, онда Ай мен Марстағы ғарыштық қалдықтар туралы талаптарды қалыптасқан археологиялық теория мен талдаулар тұрғысынан бағалауға болады". Бен МакГи де ұқсас пікір білдірді, астробиологияның күдікті артефакттарын анықтау ғана ксеноархеологияның әдістемесін құруды негіздеу үшін жеткілікті дей отырып, пәнаралық, белсенді ксеноархеологиялық нұсқаулар жиынтығын құруды ұсынды. Ол болашақтағы пікірқадастықтарды, қате сипаттамаларды және ақпаратты дұрыс басқаруды болдырмау үшін белсенді ксеноархеологиялық жұмыстың қажеттілігін атап өтті және осындай әдістеме немесе нұсқаулар жиынтығы пайдалы болатын үш сценарийді келтірді: "ксеноархеологиялық артефакттарды" қашықтан сезімдеу, "адамның зерттеуі" кезінде артефактқа кездесу және артефактты "жерде ұстап алу".

Тарих

Бұл саланың бастаулары Марстағы арналар деп қабылданған құрылымдарды байқауға негізделген, гипотетикалық Марс цивилизациясы туралы теорияларға дейін жетеді. Персиваль Лоуэлл осы теориялардың ең белгілі жақтаушысы болды, олар Джованни Шиапареллидің сөзінің дұрыс емес аудармасынан туындаған болуы мүмкін. 1997 жылғы Теориялық археология тобының конференциясында "археология және ғылыми фантастика" тақырыбында бір сессия өтті. 2004 жылы Америка антропологиялық қауымдастығының жылдық мәжілісінде "Антропология, археология және жұлдызаралық байланыс" тақырыбында бір сессия өткізілді.

Планеталық SETI

Планеталық SETI Күн жүйесіндегі денелердің бетіндегі сыртқы құрылымдарды іздеумен айналысады. Сыртқы артефактілердің болуына қатысты мәлімдемелерді үш топқа бөлуге болады: Ай, Марс және басқа планеталар мен олардың серіктері. 2006 жылы Иан Кроуфорд Айда сыртқы артефактілерді іздеуді ұсынды. Персиваль Лоуэллдің Марстағы каналдарды жаңылыс анықтауы – сыртқы мәдениетті оның болжамдалы физикалық қалдықтары арқылы анықтау және зерттеудің ерте сатысы болды. Соңғы кезде Марстағы «бет» деп аталатын құбылысқа қызығушылық артты, бұл парейдолияның психологиялық феноменінің мысалы. Планеталық SETI зерттеулер қоғамы – бұл осы салаға қызығушылық танытқан зерттеушілердің икемді ұйымы. Ұйым өз мүшелерінің нақты жерлер бойынша жасаған ешқандай қорытындыларын қолдамайды.

Дисониандық SETI

1960 жылғы мақаласында Фримен Дайсон жұлдызаралық қашықтықта іздеуге және зерттеуге болатын Дайсон сферасы деп аталатын, сыртқы әлемдегі артефакттың бір түрін ұсынды. Осы мақаладан кейін бірнеше іздеу жүргізілді. 2005 жылғы мақаласында Люк Арнольд олардың ерекше транзиттік жарық қисық сипаттамасы арқылы кішкентай болғанымен, әлі де мега масштабты артефакттарды анықтау тәсілін ұсынды. (Астроинженерлікке қараңыз).

Шекаралық теориялар

Ай мен Марстағы күдікті құрылымдарды зерттейтін әуесқойлардың субмәдениеті бар. Осы даулы "құрылымдар" (мысалы, Марстағы "бет") көптеген ғалымдар тарапынан табиғи нысандардан артық емес деп қарастырылады, бұл парейдолия құбылысының мысалы. Эрих фон Дэникен және басқалар тарапынан қолдау тапқан палеоконтакт немесе ежелгі астронавт теориялары – бұл шеткерлі теориялардың тағы бір мысалы. Олар Жерге тарихқа дейінгі заманда әртөкімдерден келген ғарыштық тіршілік иелерінің келгенін мәлімдейді.

Ғылыми фантастика

Ксеноархеологиялық тақырыптар ғылыми фантастикада кең таралған. Жұмбақ сырлы шетелдік артефактілерді зерттеу туралы туындылар әжуалық түрде "Ірі, мағынасыз нысан" (Big Dumb Object) деп аталатын жанрға жатқызылады. Ксеноархеологиялық фантастиканың ең танымал мысалдарының қатарында Артур Кларктың "Рамамен кездесу" романы, Х. Бим Пайпердің "Омнилингуал" повесі және Чарльз Шеффилдтің "Мұра ғаламы" сериясы бар.