Гудбрансдален: Норвегияның тарихи және географиялық аймағы

Кіріспе

Гудбрансдален – Норвегияның Иннланд графтығындағы (бұрынғы Оппланд) аңғар және дәстүрлі аудан. Аңғар Лиллехаммер мен Мьёса көлінен солтүстік-батысқа қарай бағытталған, Ромсдален аңғарына қарай созылады. Гудбрансдальслоген (Лёген) өзені аңғар арқылы ағып өтеді, Лесьясковсватнет көлінен басталып, Мьёса көліне құяды. Отта өзені Отта аңғары арқылы ағып, Лёген өзенінің маңызды саласы болып табылады. Отта және Гауса (Гаусдал) сияқты сала өзендерінің аңғарлары әдетте Гудбрансдаленнің бір бөлігі деп есептеледі. Аңғардың жалпы ауданы оған жақын муниципалитеттердің аудандары бойынша есептеледі. Гудбрансдален – кішірек аңғарлардың желісіндегі негізгі аңғар. Батысында (оң жағында) ұзынға созылған аңғарлар орналасқан: Оттадан бастау алатын Оттадален, Лиллехаммерден бастау алатын Гаусдал және Шьоадан бастау алатын Хайдал. Гудбрансдален ауданы бұрынғы Оппланд графтығының шамамен 60% құрайды. Ибсен 1862 жылы осы аңғар арқылы саяхаттап, жергілікті әңгімелерді, аңыздарды және өлеңдерді жинады. Ибсен саяхатынан "Гудбрансдалендегі Элстад" сияқты суреттер де салған. Дейл Гудбранд Хундорпқа қоныстанған. Хафдан Қараның заманында "Гудбрансдаленнің солтүстігінде Гудбранд басшысы" (Gudbrand herse nord i Dalom) болған. Кейіннен Эрик Қанды Оське Дейл Гудбранд қарсылас болған. Санаулы деректер бойынша, Олаф II Норвегиялық 1021 жылы соңғы Дейл Гудбранд деп есептелетін Дейл Гудбрандты кездестірген. Тарихшылар викингтер дәуірінде Хундорпта аймақтық орталық болғанын және Гудбранд есімінің билеуші ұрпақтар бойына қолданылғанын айтады. Хундорптағы обалар (тумулустар) ықпалды адамдардың онда жерленгенін көрсетеді. Аңғар батыстағы (Йотунхеймен қоса), солтүстікте және шығыстағы таулардың көлеңкесінде орналасқан. Лёген өзенінің деңгейі қалыпты деңгейден жоғары көтеріліп, аңғардың көп бөлігін су басып кеткен. Бірнеше шаруалар зақымданған шаруашылықтарын тастап, Тромс графтығының Мелселв ауылына қоныстанды. Екінші ірі су тасқыны 1995 жылдың жазында болды, нәтижесінде аңғардың түбі қайтадан сумен жабылды. Строфсеннен кейін Сел шіркеуінен жоғарыдағы аңғардың түбі тас пен қиыршық тас Лёген өзенінің ағысын өзгерткендіктен, батпақтар мен сайып келген көлдерге айналды. 1910 жылдан бастап суды құрғату жұмыстары Сель батпақтары деп аталатын құрғақ жерлерді қалдырды. Бұл батпақтар құрғатылғанға дейін уытты цикута вироза өсіп-өніп, норвег тілінде selsnepe (сөзбе-сөз – Сель түбі) деп аталды. Лесьядағы аңғардың түбі (Домбас пен Лора арасында) бастапқыда сайып келген көлмен жабылған. 1860 жылдан бастап суды құрғату жұмыстары көлді жойды және егістік жерлерді қалдырды. Бұл аңғар Оңтүстік Норвегияның ежелгі палеон рельефінің бір бөлігі ретінде бұрыннан бар болған, бірақ сол кездегі еңістері тегіс болған көптеген аңғарлардың бірі. Гудбрансдален бастапқыда өзендік аңғар ретінде қалыптасып, дамыды. Тек миллиондаған жылдар өткен соң, төртінші кезеңдегі мұздықтар осы аңғарды қайта қалыптастырды.

Gudbrandsdalen (; ) is a valley and traditional district in the Norwegian county of Innlandet (formerly Oppland). The valley is oriented in a north westerly direction from Lillehammer and the lake of Mjøsa, extending toward the Romsdalen valley. The river Gudbrandsdalslågen (Lågen) flows through the valley, starting from the lake Lesjaskogsvatnet and ending at the lake Mjøsa. The Otta river which flows through Otta valley is a major tributary to the main river Lågen. The valleys of the tributary rivers such as Otta and Gausa (Gausdal) are usually regarded as part of Gudbrandsdalen. The total area of the valley is calculated from the areas of the related municipalities. Gudbrandsdalen is the main valley in a web of smaller valleys. On the western (right hand) side there are long adjacent valleys: Ottadalen stretches from Otta village, Gausdal some from Lillehammer and Heidal some from Sjoa. The Gudbrandsdalen district covers about 60% of the former Oppland county. Ibsen travelled through the valley in 1862 and collected local stories, legends and poems. Ibsen also made drawings from his trip, including "Elstad in Gudbrandsdalen". Dale Gudbrand settled in Hundorp, Sør Fron. At the time of Halfdan the Black there was a "chief Gudbrand north in Gubrandsdalen" (Gudbrand herse nord i Dalom). Later Eric Bloodaxe had an opponent called Dale Gudbrand. According to the sage Olaf II of Norway met one Dale Gudbrand, supposedly the last Dale Gudbrand, in 1021. Historians believe there was a regional centre at Hundorp during the Viking era and that the name Gudbrand was used for many generations by the ruling family. Burial mounds (tumulus) at Hundorp suggest that powerful men are buried there. The valley sits in the rain shadow of the mountains west (including Jotunheimen), north, and east of the valley. Lågen rose up to above its normal level and covered most of the valley floor. A number of farmers abandoned their damaged farms and settled in Målselv, Troms county. The second largest flood occurred in the summer of 1995 and again the valley floor was largely covered by water. After Storofsen the valley floor upstream from Sel Church changed into bogs and shallow lakes because stone and gravel changed the flow of Lågen. From around 1910 drainage efforts left some of dry farmland on what is still known as the Sel bogs. The toxic cicuta virosa thrived on those bogs before they were drained and are known in Norwegian as selsnepe (literally Sel turnip). The valley floor in Lesja (between Dombås and Lora) were originally covered by a shallow lake. Drainage efforts from 1860 abolished the lake and left some of farmland. The valley is one of several valleys of southern Norway that existed already as part of the ancient Paleic relief but had at the time gentler slopes. Gudbrandsdalen formed and developed originally as a valley of fluvial origin. Only millions of year later was the valley re shaped by glaciers during the Quaternary period.

Тарих

Аңғар соңғы мұз дәуірі мен Йотунхеймен және Довредегі қазіргі мұздық аймақтардан ағып жатқан өзендердің әсерінен қалыптасқан. Осы аңғарда сол кезде осы аймақта өмір сүрген мамонттар мен мүскі өгіздерінің сүйектері мен тістері табылды. Аңғарда (және оның төңірегіндегі таулы аймақтарда) тас дәуіріндегі аңшылардың іздері кездеседі. Лиллехаммердің солтүстік бөлігінде тасқа қашалған бұғы суреті бар. Гудбрансдален әрдайым Тронхейм мен орталық шығыс жазықтары арасындағы басты жол болып келген. Ежелгі норвеж тілінде «þjóðvegr» (тйодвей) деп аталған, яғни «халық жолы» немесе «баршаның жолы». Лиллехаммер 1973 жылы «Лиллехаммер оқиғасы» болған жер. Онда Израильдің «Моссад» арнайы қызметінің агенттері Мюнхен қырғынына қатысқан деп қате ойлаған Али Хасан Саламе емес, марокколық официантты атып өлтірді. 1994 жылы Лиллехаммерде қысқы Олимпиада ойындары өткізілді. 2016 жылғы жастар Олимпиадасы да Лиллехаммерде өтті.