Кіріспе

"Роза" – қайта жаңғыртылған британдық ғылыми-фантастикалық телесериал Doctor Who-ның бірінші сериясының бірінші бөлімі. Эпизодты Кит Боак түсірді, ал сценарийін Рассел Т. Дэвис жазды, ол сонымен қатар үш атқарушы продюсердің бірі болды. Алғаш рет Ұлыбританияда BBC One арнасында 2005 жылдың 26 наурызында көрсетілді. "Роза" 1996 жылғы Doctor Who телефильмінен кейін эфирге шыққан Doctor Who-ның алғашқы эпизоды болды. Эпизодта лондондық дүкен қызметкері Роза Тайлер (Билли Пайпер) Доктордың (Кристофер Экклстон) – шетелдік уақыт саяхатшысының Жерге Нестендік сананың (Николас Бриггстің дауысы) және Автондардың шабуылдауына жол бермеу жоспарының ортасында қалады, бұл Доктор Розаның жұмыс орнын жойғаннан кейін орын алады. Эпизод Экклстонның Доктор рөлінде алғашқы рет пайда болуын, бұрынғы актерлердің рөлді ойнауын және Пайпердің Доктордың серігі Роза рөліндегі дебютін белгіледі. Розамен байланысты екі қайта оралатын кейіпкер таныстырылды: оның анасы Джеки Тайлер рөлінде Камил Кодури және оның сол кездегі жігіті Микки Смит рөлінде Ноэл Кларк. Бұған қоса, шоудың классикалық дәуірінен шыққан қарсыласы – Автондар (соңғы рет 1971 жылғы "Автондардың терроры" сериалында пайда болған) қайтадан енгізілді. Көрермендер Доктордың бұрынғы түрінен жаңа түріне өзгеруін көрмеді, бұл жаңа актерге кейіпкерді сомдауға мүмкіндік беретін сюжеттік амал. Рассел Т. Дэвис бұрынғы актердің өзгеруін көрсетуден гөрі жаңа актермен сериалды бастау көрерменге түсініктірек болады деп ойлады. Түсірілімдер негізінен 2004 жылдың шілде және тамыз айларында Кардиффтегі BBC Wales штаб-пәтерінде, ал кейбір көріністер шілде айында Лондонда түсірілді. Студиялық жұмыс негізінен тамыз және қыркүйек айларында Ньюпорттағы Q2 қоймасында жүргізілді. Модельдер жұмысы қыркүйек айында Лондондағы BBC модельдер бөлімінде жазылды, ал қосымша түсірілімдер қазан және қараша айларында Кардиффте түсірілді. "Розаны" Ұлыбританияда 10,81 миллион көрермен тамашалады, бұл 1979 жылғы "Құдықтан шыққан жанұя" эпизодынан бері ең көп көрілген Doctor Who эпизоды болды, және сыншылардың оң пікірлерін алды, бірақ оның юмор қолданылуына қатысты кейбір сын айтылды.

Сюжет

Роза Тайлер, жасөспірім дүкен қызметкері, жұмыс істейтін «Генрик» универмагының жертөлесіне түсіп қалғаннан кейін тірі манекендерден қашып жүреді. Оны Тоғызыншы Доктор құтқарады және ғимараттың шатырын бомбамен жарып тастайды. Ертесі күні Доктор Розаның үйіне келеді, онда ол бұрын өзі жұлып алған пластикалық манекеннің қолынан шабуылға ұшырайды, бірақ Роза екеуі оны жеңіп шығады. Роза Докторды өзінің жігіті Микки Смитқа тиесілі компьютер арқылы зерттейді және тарих бойы Доктордың пайда болуын қадағалап жүрген Клайвпен танысады. Клайв Розаға Доктордың қауіпті екенін және ол болса, жаман нәрсе болады деп ескертеді. Роза Клайвпен сөйлесіп тұрғанда, Миккині қоқыс контейнері жұтып қояды, ал оның орнына пластиктен жасалған көшірмесі келеді. Жалған Микки Розаны кешке шақырып, Доктор туралы сұрақтар қоюға тырысады, бірақ Доктор пайда болып, көшірменің басын кесіп тастайды. Доктор өзінің уақыт арқылы саяхаттайтын шетелдік екенін және жалған Миккидің Нестендік сананың сигналымен басқарылатын Автон екенін айтады. Көшірменің кесілген басын сигналды табу үшін пайдаланып, Доктор мен Роза ТАРДИС-те Лондон көзіне барады. Доктор Розаға қажет болған жағдайда Нестендік сананы жоюға болатын антипластик құтысы бар екенін түсіндіреді. Жатқыштың Лондон көзі екенін түсінген Роза мен Доктор оның астына түсіп, Нестендік сананы тоқтатуға тырысады. Олар нағыз Миккиді байлап тауып алады, ал Доктор Нестендік санамен сөйлеседі. Ол онымен келіссөздер жүргізуге тырысады, бірақ сана Докторды өз планетасының жойылғаны үшін кінәлайды. Нестендік сана сауда орталығындағы барлық Автондарды белсендіреді, нәтижесінде бірнеше сатып алушы, соның ішінде Клайв та атып өлтіріледі. Докторды да екі Автон ұстап тұрады, бірақ Роза оны құтқарады және антипластик Нестендік сана орналасқан ыдысқа құйылып, оны өлтіреді. Нестендік сана өлгеннен кейін Автондар құлайды. Доктор ТАРДИС-ті Микки мен Розаны үйлеріне апару үшін пайдаланады, содан кейін Розаны ТАРДИС-те өзінің жаңа серігі болуға көндіреді.

Жалғастығы

Аутондар да, Нестендік сана да алғаш рет "Көңілдіктен келген найза" (1970) сериалында пайда болды, кейін "Автондардың терроры" (1971) фильмінде қайтадан экранға шықты.

Бастапқы және актерлік құрам

Doctor Who алғаш рет 1963 жылдан 1989 жылға дейін көрсетілді, содан кейін жиырма алтыншы маусымынан кейін жабылды. Телевизия продюсері Рассел Т. Дэвис 1990-шы жылдардың соңынан бастап шоуды қайта жаңғырту үшін BBC-ге лобби жасады және 2002 жылы талқылау кезеңіне жетті. 2003 жылдың қыркүйегінде Doctor Who қайта оралатыны және BBC Wales арқылы өндірілетіні BBC баспасөз хабарламасы арқылы жарияланды. Бағдарлама форматы 45 минуттық эпизодтарға өзгертілді, бұл қарқынын жеңілдетті. Дэвис америкалық сериалдар, мысалы, Buffy the Vampire Slayer және Smallville-ден шабыттанды, әсіресе "үлкен жаман" (Big Bad) қарсыласы төңірегіндегі маусымдық сюжеттік желілерді пайдалану арқылы. 2004 жылдың наурыз айында Кристофер Экклстон Доктор рөлін ойнайтыны хабарланды. Экклстон бұрын Дэвистің "The Second Coming" жобасында жұмыс істеген және оған осы рөлге өтініш беруін сұраған. Экклстон бұл рөлге өзін тек қана мәнсіз актер ретінде таныстырудың бір жолы ретінде қызығушылық танытты. 1966 жылы енгізілген регенерация арқасында жаңа актерлер рөлді өздеріне алуға мүмкіндік алады, онда Доктор кейіпкері денесі мен сәйкестенуін өзгертеді. Рассел Т. Дэвис регенерацияны көрсетудің орнына жаңа Доктормен қайта жаңғырылған сериалды бастауды шешті, өйткені ол көрермендермен байланыс орнатуға үлкермей тұрып, біреумен бастап, оны өзгертуді "ессіздік" деп санады. Дэвис бастапқыда қайта жаңғыруды "жаңа бағдарлама" ретінде ұсынуды жоспарлаған. Экклстонның тозығы жеткен былғары күртешесі Дэвистің бастапқы ұсынысында болған, бірақ бұл киім Экклстонның шоуда киімге көп көңіл бөлмеуіне де сәйкес келді. Тоғызыншы Доктордың киімдері оған басымдық тартпайды, керісінше, қарапайым силуэт пен "әрекетке дайын адам" (action man) имиджін жасайды. Бас продюсер Джули Гарднердің сөзіне сүйенсек, бұрынғы поп-жұлдыз Пайпер "Кристофер Экклстон үшін бірегей және сергекті серіктес" ретінде "өте жақсы сай келеді". Камиль Кодури мен Ноэль Кларк Розаның анасы мен жігіті, тиісінше Джуди мен Маггси рөлдерін ойнауға шақырылды; Розаның отбасы да жұмысшы табына жатады, бұл шоуда сирек кездесетін жағдай.

Жазу және түсіру

Жазу кезінде Дэвис Миккиді қалай ұстау керектігін ойлап табуда қиындыққа тап болды. Роузды көлікте күтіп тұрған кезде, оны пластикалық дөңгелекті қоқыс жәшігімен алдауға болатынын түсінді. Ол, "Доктор Ху" сериалдарын ерекше ететіні – әдеттегі нәрселердің қорқынышты болуы екенін айтты. Автондардың түсірілімі қиын болды, себебі костюмдер актерлерге ыңғайсыз болды, сондықтан түсіруден жиі үзіліс жасау қажет болды. Дэвис Эдгар Райтқа эпизодты режиссерлік ету мүмкіндігін ұсынды, бірақ Райт әлі де "Зомбилердің Шон" фильмімен жұмыс істеп жатқандықтан, бас тартуға мәжбүр болды. Оның орнына эпизодты Кит Боак режиссерлік етті. "Роза" эпизодының түсірілімі 2004 жылдың 20 шілдесінде Кардиффте басталды, төртінші және бесінші эпизодтармен бірге бірінші өндіріс блогының бөлігі ретінде. Хауэллз 20 шілдеде түсірілім кезінде Хенриктің ішкі көрінісіне дублер болды. Автондардың шабуылының кульминациялық бөлігі 20-22 шілдеде Кардиффтегі Working Street көшесінде түсірілді. 21 шілдеде Кардиффте түсірілген басқа көріністерде Лондон автобусы мен Лондонның "Evening Standard" газетінің фургоны Лондонның көрінісін жасау үшін өтті. DVD-нің түсіндірмесінде түсірілімнің алғашқы бес күні Лондонда өткені айтылса да, 26 шілдеде өндіріс тобына London Eye-ға қосымша жарық қоюға рұқсат берілді. 2-3 тамыз аралығында Кардиффтегі аурухананың жертөлесіндегі қызметтік туннельдер Розаға Автондардың қауіп төндірген Хенриктің жертөлесі үшін пайдаланылды. Өндіріс тобына минималді декорация қажет ететін, бірақ бір күнге жабылуға дайын мейрамхананы табуға біраз уақыт кетті. Доктор мен Роза Нестендік санамен бетпе-бет келген жері, Лондон көзінің астындағы аймақ, Кардиффтегі Грангетаундағы қолданылмайтын қағаз фабрикасында түсірілді. Ол денсаулық және қауіпсіздік талаптарына байланысты бумен тазартылды. Оларға үш күн ғана түсіруге рұқсат берілді, бұл кейбір сахналарды кесуді талап етті: бастапқыда тағы бір Автон Микки қатысуы жоспарланған. 26 тамызда түсірілді. Лифт қозғалысы 11 қыркүйекте Кардиффтегі Broadcasting House-та жазылды. Арнайы эффекттер продюсері Майк Такер, Нестендік бекінісінің жарылысын оқығанда "Алтын қаруы бар адам" атты Джеймс Бонд фильмін еске түсірді және оны маңызды эффект ретінде көрсетуге тырысты. Өндіріс тобы жарылыстар түсірілген қағаз фабрикасының 1/6 масштабтағы моделін жасады. Такер Хенриктің де жарылысын модельдеуді жасады, бірақ бұл тек шатыр үшін болды; қалғаны CGI арқылы жасалды. Өндіріс тобы жарылысты іс жүзінде жасауды қарастырды, бірақ бұл тым қымбат болар еді.

Алдын ала хабарландырудағы ақау

2005 жылғы 8 наурызда Reuters агенттігі эпизодтың көшірмесі Интернетке тарап, BitTorrent файл алмасу протоколы арқылы кеңінен таратылып жатыр дегенді хабарлады. Таратылған эпизодта Мюррей Голд жасаған тақырып әуенінің жаңа аранжировкасы болмады. Ақпараттың таралуының себебі Канададағы үшінші тарап компаниясы екені анықталды, олардың заңды түрде алдын ала қарауға арналған көшірмесі болған. Компания кінәлі қызметкерді жұмыстан шығарды, ал BBC одан әрі заңдық шаралар қолдануды қарастырды.

Эфирлер мен рейтингтер

"Роза" алғаш рет Ұлыбританияда 2005 жылғы 26 наурызда BBC One арнасында көрсетілді және 1996 жылғы Doctor Who телефильмінен кейін Doctor Who эпизодтарының алғашқысы болды. Телерадио хабарларын таратушылардың аудиторияны зерттеу жөніндегі кеңесінен алынған бейресми түнгі көру көрсеткіштері, эпизодтың кешке орта есеппен 9,9 миллион көрерменді тартқанын көрсетті – қол жетімді телеарна көрермендерінің 43,2 пайызы. Ең жоғары көрсеткіш 10,5 миллион көрерменді құрады, бұл 44,3 пайыздық үлес. Кейбір аймақтарда 26 наурыздағы BBC-дің алғашқы эфирінде "Strictly Dance Fever" бағдарламасын жүргізіп отырған Грэм Нортонның дауысының бірнеше секундтық араласуынан бұзылыс болды. Халықаралық деңгейде "Роза" алғаш рет 2005 жылғы 5 сәуірде Канаданың CBC телеарнасында көрсетілді, дебюттік көрсетілім 986 000 көрерменнің жоғары рейтингісін көрсетті. Австралияда ол 2005 жылғы 21 мамырда ABC арнасында 1,11 миллион көрерменге көрсетілді. "Роза" алғаш рет АҚШ-та 2006 жылғы 17 наурызда Sci Fi арнасында көрсетілді. Ол келесі "Әлемнің соңы" эпизодымен бірге көрсетілді; Дэвис бастапқыда алғашқы екі эпизодты Ұлыбританияда бірге көрсетуді қалаған, бірақ сұраныс BBC-ге кесте өзгертілуі үшін эфирге түсуге тым ерте берілген. АҚШ-тағы премьераны 1,58 миллион көрермен тамашалады. 30 наурызда, эпизодтың алғаш рет Ұлыбританияда көрсетілуінен кейін төрт күн өткен соң, BBC тағы бір толық серияға тапсырыс берілгенін жариялады. Сол күні BBC Эклстонның рөлден кетуі туралы мәлімдеме жасады. Кейіннен BBC бұл Эклстонның ресми мәлімдемесі емес екенін, олар оқиға жарияланғаннан кейін баспасөз сұрақтарына жауап беру алдында онымен байланысқа түспегенін мәлімдеді. Эклстон 2010 жылғы сұхбатында: "Олар бұл мәселені нашар шешті, бірақ олар кешірім сұрады және мен оны ұмыттым" деді. Эклстонның қызметтен кетуі туралы хабарланғаннан кейін BBC Дэвид Теннантпен рөлді алу туралы келіссөздер жүргізіп жатқанын айтты, ол букмекерлердің сүйіктісіне айналды, ставкалар 1/10 болды және Уильям Хилл жаңа Доктор ретінде кім таңдалатынына қатысты кез келген ставканы қабылдаудан бас тартты. Digital Spy-дың Дек Хоган классикалық сериямен салыстырғанда өндіріс деңгейінің жоғарылағанын айтты және Экклстон, Пайпер және Кларктың актерлік шеберлігін және олардың кейіпкерлерін жоғары бағалады. Алайда, ол Миккиді жеп болғаннан кейін дөңгелекті қоқыс жәшігінің құрлы-құрлы дыбыстауы сияқты кейбір юмордың ересектерге қызықты болмағанын сезінді. "Сидней Морнинг Геральд" газетінің рецензенты Робин Оливер Дэвистің "телевизиондағы ең танымал кейіпкерлердің біріне ересек көзқараспен қарағаны" және "өткендегі қаржылық қиындықтарды жеңіп, жаңа Докторды жоғары технологиялық нарықта бәсекеге қабілетті ету үшін" мақтады. The Seattle Times газетінің Кей МакФадден жаңғыртуды "керемет" және "ақылды және жақсы жасалған" деп сипаттады. Алайда, The Guardian газетінің Стивен Брук бұл "біздің ең жас көрермендерімізге арналған" деді және эпизодтың "күлкіге толы" екенін сезінді. Ретроспективті шолулар да оң пікірлерді білдірді. Патрик Мулкерн 2013 жылы "Розаға" бес жұлдыздың төртеуін берді, әсіресе Розаның толыққанды өмірін және жаңа көрермендерді қалай қарсы алғанын жоғары бағалады. Ол "ұсақ шағын наразылықтарды" атап өтіп, Автондардың жойылғанын азайтылғанын сезінді, бірақ режиссураны және актерлік шеберлікті мақтап, оны "көзді ашып тастайтын жетістік" деп атады. The A. V. Club рецензенты Аласдейр Уилкинс эпизодқа "B" бағасын берді, сонымен қатар Розаның әлемі бірінші болып көрсетілуінің маңыздылығын атап өтті. Ол кейбір эффектілердің 2013 жылы ескіргендей көрінгенін және Джеки мен Миккидің бір өлшемді болғанын сезінді, бірақ эпизод, әсіресе Роза мен Доктордың қарым-қатынасын дамытуда және Doctor Who қауіпті екенін көрсетуде сәтті болды. 2013 жылы The Daily Telegraph газетінің Бен Лоуренс "Розаны" қазіргі заманға дейінгі ең үздік он Doctor Who оқиғасының бірі деп атады.

Мұра

2020 жылдың 26 наурызында, эпизодтың он бесінші жылдығына орай, Twitter желісінде жанкүйерлердің ұжымдық «Бірге тамашалау» акциясы өтті. Алдын-ала түсірілген материал «Доктор Ху және Уақыт соғысы» деп аталды, бұл Doctor Who журналы үшін жазылған, бірақ «The Day of the Doctor» эпизодымен қайшы болғандықтан жарияланбаған оқиға. Оқиға Сегізінші Доктордың Уақыт соғысынан кейін Тоғызыншы Докторға айналуына арналған. «Nestene Revenge» атты жалғасы Big Finish сериясымен ұқсас, аудио форматта шықты, романнан бастап оқиғаны жалғастырады және эпизодтан кейін бір Аутонның тірі қалғанын көрсетеді. Кітапта бастапқы эпизодтан айырмашылықтар бар, мысалы, көлемді сахналар, жаңа сюжеттік бұрылыстар және көптеген кейіпкерлер. Клайв Роузға өзінің өлместігін көрсету үшін Тоғызыншы Доктордың суреттерін көрсеткен сахнада, ол оның бұрынғы және болашақ инкарнацияларын – он бірінші және он екінші Докторларды, сондай-ақ серияда пайда болмаған Докторларды да көрсетті.

Санаткерлік талдау

Джон Арнольд жазған сериал туралы кітаптай зерттеу 2016 жылы Obverse Books баспасынан шыққан The Black Archive сериясының бір бөлігі ретінде жарияланды. Сериал «Доктор Кто: Толық тарих» кітаптар сериясының 48-ші нөмірінде талданды, онда Эндрю Пикслидің «Doctor Who Magazine» журналынан және «Doctor Who Magazine» арнайы басылымдарынан алынған архивтік материалдары, сондай-ақ кітап үшін жаңадан жазылған мақалалар жарияланды.