Кіріспе

Лео Делибес жазған комикалық балет «Коппелия» (кейде субтитр: La Fille aux Yeux d'Émail (Эмаль көзді қыз)) – 1870 жылы шыққан комикалық балет. Бастапқыда Лео Делибес музыкасына Артур Сент-Леон хореографиялаған, либреттосы Чарльз Луи Этьен Нуиттерге тиесілі. Нуиттердің либреттосы мен сахналық қойылымы Э.Т.А. Хоффманның «Құм адам» атты әңгімесіне негізделген. Грек тілінде κοπέλα (немесе κοπελιά кейбір диалекттерде) жас қызды білдіреді. «Коппелияның» премьерасы 1870 жылдың 25 мамырында Императорлық опера театрында өтті, онда 16 жасар Джузеппина Боззаки Свангильданың басты рөлін, ал балерина Эвгения Фьокре Франц рөлін травестиде орындады. Киімдерді Пол Лормиер мен Альфред Альберт, декорацияларды Чарльз Антуан Камбон (I акт, 1-ші сахна; II акт, 1-ші сахна) және Эдуард Десплешин мен Жан Батист Лавастр (I акт, 2-ші сахна) жасады. Балеттің алғашқы табысы Франко-прусс соғысы мен Париждің қоршалуына (соның салдарынан Джузеппина Боззаки 17 жасқа толған күні ерте қайтыс болды) тосқауыл қойды, бірақ ол ақырында Операда ең көп қойылатын балетке айналды. Қазіргі заманғы қойылымдар дәстүрлі түрде XIX ғасырдың соңында Санкт-Петербург Императорлық балеті үшін Мариус Петипа жасаған қайта жаңғыртуларға негізделген. Петипаның хореографиясы ХХ ғасырдың басында хореографиялық нотацияның Степанов әдісімен тіркелген. Бұл нотациялар кейіннен Санкт-Петербургтік нұсқаны Вик Уэллс балеті (қазіргі Корольдік балеттің алдағысы) сияқты труппалар үшін қоюға пайдаланылды.

Табысы мен тарихы

Доктор Коппелиус Хоффманның "Ақшамұрт" романындағы зұлым герр Дроссельмейеріне немесе Оффенбахтың "Хоффманның аңыздары" операсындағы осындай есімді, масқара Свенгалиге ұқсас, көшпенді сиқыршыға едәуір ұқсайды. Францтың рөлін Евгения Фиокре ер адам ретінде биледі, бұл Париждің Жокей клубының еркек мүшелеріне ұнады және екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Парижде сақталды. III актідегі ауыл алаңындағы мерекелік тойға арналған дивертисменттер қазіргі би қойылымдарында көбінесе жойылады. Бұл оқиғаға 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында механикалық қуыршақтарды көрсеткен көшпенді шоулардың әсері тиді. Бұл ойын-сауық саласы жеткіліксіз зерттелген, бірақ Том Стандейдждің "Механикалық түрік" (2002) кітабында осы саладағы жаңа зерттеулер қамтылған.

Опералық нұсқа

Коппелия оқиғасының бір түрі Жак Оффенбахтың "Хоффманның әңгімелері" операсында кездеседі – бұл Коппелияға шабыттандырған оқиғаның авторы Хоффман туралы ойдан туған шығарма. Опера прологтан, Хоффман қатысқан үш фантастикалық әңгімеден және эпилогтан тұрады. Бірінші әңгіме, "Құм адамға" (Der Sandmann) негізделген, Хоффман механикалық қуыршақ Олимпиаға ғашық болады, бірақ бұл жолы оқиғаға көңіл көтеріңкі емес, қайғылы түс берілген, себебі қуыршақты доктор Коппелиус жойды. Ол Коппелияны тірілткісі келген Коппелиуспен аты бір, Спаланзаниден Олимпианың көзі үшін алған чегін алмағандықтан осылай істеді.

Сан-Франциско балеті

1939 жылы Сан-Франциско балеті Уилам Кристенсен қойған «Коппелия» балетінің нұсқасын сахнаға қойды, бұл балеттің алғашқы толық американдық нұсқасы еді. Басты рөлдерде Виллам Кристенсен (Франц), Эрл Риггинс (доктор Коппелиус) және Джанет Рид (Суанхильда) ойнады, және ол бірден үлкен сәттілікке ие болды.

Баланчин

1974 жылы Джордж Баланчин Нью-Йорк Сити Балеті үшін «Коппелия» балетін қойды. Оған би өмірінде басты рөлді көп рет орындаған Александра Данилова көмектесті.

Монте-Карло балетінің компаниясы - Coppel-I-A

2019 жылы Жан Кристоф Майло Монте-Карло балеттері үшін «Коппелияның» жаңартылған нұсқасын жасап, оны «Coppél i A» деп атады. Онда Коппелия – жасанды интеллектіге ие андроид. Алғашқы музыканы Майлоның інісі Бертран Майло антиутопиялық тақырыпқа сай келу үшін қайта жазды.

Коппелия - көркем фильм

2021 жылы Джефф Тюдор, Стивен Де Бьюл және Бен Тессердің режиссерлік және сценарийлік жұмысымен шыққан «Коппелия» атты отбасылық көркем фильмі жарық көрді. Фильмде диалог жоқ, оның орнына тікелей би өнері анимациямен үйлесім тапқан. Ол хореограф Тед Брэндсеннің 2008 жылы Голландия ұлттық балеті үшін жасаған қойылымынан шабыттанды. Брэндсеннің қойылымында да, фильмде де доктор Коппелиус ойыншық жасаушыдан косметикалық хирургке айналдырылса, Коппелия робот ретінде бейнеленген. Фильм әлеуметтік желілердің қысымы, сыртқы сұлулыққа құмарлық және өзіңнің кім екеніңді қабылдаудың маңыздылығы сияқты мәселелерді қамтиды. Фильмде балерина, жазушы және қоғамдық белсенді Михаэла ДеПринс, Дэниел Камарго, Вито Маццео, Дарси Бусселл, Ирек Мухамедов, Саша Мухамедов, Ян Койман, Игон де Йонг және Голландия ұлттық балетінің артистері ойнады. Композитор Маурицио Малагнини фильмге арналған түпнұсқа музыканы жазды. Фильм 2021 жылғы Аннеси фестивалінде тұңғыш рет көрсетілді және 40-шы Кембридж кинофестивалінде «Үздік көркем фильм» номинациясы бойынша «Алтын ұпай» жүлдесін жеңіп алды.