Кіріспе

Алан Джеймс Болл (12 мамыр 1945 – 25 сәуір 2007) – ағылшын футболшысы және жаттықтырушы. Ол Англияның 1966 жылғы әлем чемпионатында жеңіс однысқан құрамасының ең жас ойыншысы болды және 22 жылдық мансабында әртүрлі клубтарда жартылай қорғаушы ретінде ойнап, 180-нен астам лигалық гол соқты. Оның ойыншылық карьерасында 1971 жылдың соңында «Эвертоннан» «Арсеналға» жасаған £220,000 сомасындағы трансфер сол кездегі ұлттық рекордты құрады. Ойыншылық жолын аяқтағаннан кейін, ол 15 жыл бойы жаттықтырушылық қызмет атқарды, оның ішінде «Портсмут», «Саутгемптон» және «Манчестер Сити» клубтарында Англия футболының жоғары лигасында жұмыс істеді.

Блэкпулда туған және ерте өмір сүрген

Болл Ланкаширдің Фарнворт қаласында, бұрынғы кәсіби футболшы және менеджер, кейіннен паб иесі болған (Джеймс) Алан Болл мен оның әйелі Вайолеттің (қыз есімі - Дакуорт) ұлы болып дүниеге келді. Болл мектеп оқушысы кезінде футбол карьерасын бастады, әкесі басқарған «Аштон Юнайтед» командасында ойнады, Ланкашир комбинациясының қатыгез бәсекесінде өнер көрсетті. Ол «Фарнворт грамматикалық мектебі» командасының ойындарын қатыстырмағандықтан мектеп директорымен келіспей қалды, себебі ол «Вулверхэмптон Уондерерс» командасына қол қойған және олар үшін ойнаған еді. Болл «Фарнворт грамматикалық мектебін» ешқандай біліктіліксіз бітірді. Оқуын аяқтағаннан кейін «Вулверхэмптон» Боллды қабылдаудан бас тартты. Содан кейін жартылай қорғаушы «Болтон Уондерерс» командасымен жаттығуға кірісті, бірақ олар да оған кәсіби келісім бермеді, себебі менеджер Билл Риддинг оның тым кішкентай екенін айтты. «Блэкпул» Боллдың әкесі жаттықтырушыға, ол ойнаған ескі досынан көмек сұрағаннан кейін онымен келісім жасады. Болл 1961 жылдың қыркүйегінде сынақтан өтті және бірден шәкірт ретінде тіркелді. 1962 жылдың мамырында кәсіпқой болып, 18 тамызда «Энфилдте» «Ливерпульге» қарсы өткен матчта 2:1 есебімен жеңіске жетіп, Футбол лигасының тұңғыш ойынын өткізді. 17 жас 98 күндік шақта ол «Блэкпулдің» ең жас лигалық дебютанты атанды. «Эвертон» командасында Болл өзінің буынының ең жақсы «Эвертон» орталық шегінің үштігіне енді, Колин Харви мен Говард Кендаллмен бірге (олар әлі күнге дейін «Киелі Үштік» деп аталады). «Эвертон» 1968 жылғы Англия кубогының финалына жетті, бірақ «Вест Бромвич Альбионнан» жеңіліп, келесі жылы жартылай финалда «Манчестер Ситиден» ұтылды. Болл команданың бұрынғыдан да маңызды ойыншысы болды, «Эвертон» 1970 жылы Футбол лигасының Чемпионатын жеңіп алды, «Лидс Юнайтедтің» соңғы қарсылығын жеңді. Клуб деңгейінде «Эвертон» 1971 жылы Англия кубогының жартылай финалында қайтадан сүрінді, Боллдың алғашқы голы «Мерсисайдтық» қарсыластары «Ливерпульдің» екі голымен теңестірілді, олар финалда «дабл» қуалайтын «Арсеналдан» жеңіліп қалды. Болл «Тоффилер» үшін барлығы 79 гол соғып, 259 рет ойнады. Алайда, «Арсенал» 1971–72 жылдары Лига титулын қорғай алмады, сонымен қатар «Лидс Юнайтед» Вемблидегі жүз жылдық финалда 1:0 есебімен жеңілгенде Англия кубогынан айырылды. Болл осы уақытқа дейін «Арсенал» үшін ойнады, бастапқыда бірінші команданың тұрақты мүшесі болды, оның ішінде 1972–73 жылдары 50 матч өткізді. Алайда, «Арсеналдың» «Дабл» жеңімпаз командасы көп ұзамай таратылды және олардың орнына келгендер жеткіліксіз болды; Болл «Арсенал» командасындағы сапалы ойыншылардың бірі болды және 1974 жылы клуб капитаны болды.

Саутгемптон

Боллдың Саутгемптонға ауысуы симметриялы болды, себебі ол 1966, 1971 және 1976 жылдары Эвертон, Арсенал және Саутгемптон клубтарына келгенде, олардың әрқайсысы ФА кубогының иегері болған. Ол 1978 жылы Саутгемптонның Бірінші дивизионға қайта оралуына көмектесті және 1979 жылы Нотингем Форесттан 3:2 есебімен жеңілгеннен кейін Лига кубогының күміс жүлдесін жеңіп алды.

Солтүстік Америкаға көшіп бару

Содан кейін Болл он жылдық Солтүстік Америка футбол лигасына ойнауға кетті, 1978 жылдың мамыр айында "Филадельфия Фьюри" клубына ойыншы ретінде қосылды. "Ньюкасл Юнайтед" клубының бұрынғы бапкері Ричард Динис маусым айында жұмыстан босатылғаннан кейін ол ойыншы-бапкер болып тағайындалды. Бір маусым өткен соң, енді бапкерлік қызмет атқармағаннан кейін, 1979 жылдың маусымында "Ванкувер Уайткэпс" клубына сатылды. Ол дереу "Уайткэпс" командасына үлкен әсер етті және қыркүйек айында оларды NASL Soccer Bowl титулына жетеледі. Сондай-ақ ол 1979 жылғы плей-оффтың ең құнды ойыншысы болып танылды, тоғыз ойында жеті гол соқты.

Блэкпулге қайта оралу

1980 жылы ақпанда ол Ванкувермен жасасқан келісімінің қалған бөлігін орындағаннан кейін, өзінің алғашқы кәсіби клубы – «Блэкпулдің» ойыншы-бапкері ретінде Ұлыбританияға оралды. Ал оның орнына «Блэкпулдің» бас менеджері Фредди Скотт уақытша тағайындалды. 1980–81 маусымы да ұқсас жағдаймен басталды, «Блэкпул» турнир кестесінің төменгі жағында күресіп жатты. Маусым басындағы үміт команданың ойын көрсеткіші Боллдың уәделерін орындамағандықтан ашуға айналды. Боллдың финалдағы ойыны – «Блэкпул» ойыншысының Англия құрамасына шақырылған соңғы жағдайы болды.

1970 жылғы әлем чемпионаты

Сол кезде Балл Рамзидің Англия құрамасына ену үшін алғашқы ойылған ойыншылардың бірі болды және ол 1970 жылғы әлем чемпионатына қорғаудағы чемпион ретінде Мексикаға барған құрамаға шақырылды. Балл Англияның Бразилияға 1:0 есебімен жеңілген топтық ойынының бірінде әйгілі түрде қалқаға тиді. Англия топтағы өзге ойындарын ұтып, ширек финалда Батыс Германиямен тағы бір кездесуге жолдама алды, бірақ ыстық Баллдың бойындағы еңбекқорлығын әлсіретті. Англия 2:0 есебімен алда болған басымдығынан айырылып, әлем чемпионы атағынан 3:2 есебімен бас тартыды.

1974 жылғы әлем чемпионаты

1973 жылғы 6 маусымда Чорзоу қаласында Польшаға қарсы 1974 жылғы әлем чемпионатына іріктеу ойынында Болл толыққанды халықаралық матчта қызыл карточка алған екінші ағылшын футболшысы болды. Ол Леслав Ћмикевичті мойнынан ұстап, шакасына тиген соққысынан алаңдағы қақтығыс кезінде алаңнан қуылды. Осының салдарынан ол Уэмбли стадионындағы жауапты матчты өткізіп алды, ол ағылшын футболы тарихындағы ең әйгілі матчтардың біріне айналды және 1–1 есебімен тең аяқталды. Англия жеңіске жетпегендіктен әлем чемпионатына қатыса алмады.

Капитандық және зейнеткерлік

Рамзи жұмыстан босатылды, ал Джо Мерсер уақытша басқарушы ретінде команданы қабылдады, бірақ Болл жарақаттарына байланысты оның басшылығымен ешқашан ойынға түспеді. Дегенмен, Боллдың ұлттық құрамамен арақатынасы жақсарды, бірақ Дон Реви Рамзидің орнына тұрақты жаттықтырушы болып тағайындалғаннан кейін бұзылды. Эмлин Хьюз командадан шығарылғаннан кейін Болл капитандыққа ие болды және алты ойын бойы осы қызметін сақтап, Англия осы матчтардың ешқайсысында жеңілмеді. Олардың арасында 1975 жылғы наурызда әлем чемпиондары Батыс Германияны 2:0 есебімен жеңуі және 1975 жылғы мамырда Шотландияны 5:1 есебімен ұтуы болды. «Арсеналдың» «Крю Александра» стадионындағы маусым алдындағы жолдас сайысында жарақат алғаннан кейін, Болл Швейцарияға қарсы ойынға Реви құрамын жариялағанда Англия құрамасына шақырылмады, тіпті капитан ретінде де сақталмады. Болл бұл туралы әйеліне журналистен қоңырау келгенде ғана білді, ол оның пікірін білуді сұрады. 30 жасында Боллдың халықаралық карьерасы 72 ойында 8 гол соққаннан кейін күтпеген және ашулы жағдайда аяқталды. Дегенмен, ол 1966 жылғы әлем чемпионатының жеңімпаздарынан халықаралық сахнаны соңғы болып тастаған ойыншы болды (бірақ құрамдағы соңғы емес, өйткені Иан Каллаган 1977 жылы Рон Гринвудпен күтпеген жерден шақырылды).

Портсмут

1984 жылғы мамыр айында Болл «Портсмут» клубымен бас бапкерлік карьерасын қайта бастады және үлкен табысқа қол жеткізді. Олар алғашқы екі маусымында Бірінші дивизионға өтуге жақын болды, ал 1987 жылы оларды ең жоғары лигаға жеткізді. Дегенмен, элиталық лигаға оралғаннан кейін бір маусым өткен соң құлап кетті, ал 1989 жылғы қаңтарда Болл жарысқа тиімді үміткер бола алмағаны және «Портсмуттың» сол кездегі төрағасы Джим Грегоримен жеке даудың тууы себепті қызметтен босатылды. Алайда, Миллс екі аптадан кейін жұмысынан алынды, ал Болл бас бапкер болып тағайындалды. Ол мұрагерлік еткен құрамының жеткіліксіз екенін түсінді, соның салдарынан Крис Камара, Дейв Бамбер, Ли Пейлин, Карл Сондерс, Гэри Хэкетт және Никки Морган клубтан кетті.

Саутгемптон

1994 жылдың қаңтар айында Болл «Эксетерден» кетіп, «Саутгемптонды» басқаруға кірісті, бұрынғы жағымсыз ойыншы Иэн Бранфутты алмастырды. Оның тағайындалған сәтінде «Саутгемптон» маусымның басынан бері көбінесе төмендеу аймағында болғандықтан, құлдырауға ұшырауы мүмкін болды. Боллдың бас бапкер ретіндегі алғашқы міндеті – Мэтью Ле Тиссиердің командадағы рөлін қайта орнату және басқа ойыншыларға оның клубтың ең бағалы ойыншысы екенін түсіндіру болды. Ле Тиссиер Боллдың басқаруымен өткен алғашқы 4 ойында 6 гол соқты, оның ішінде 1994 жылдың 14 ақпанында «Ливерпульді» 4:2 есебімен жеңген кездегі хет-трик те бар. 1993–94 маусымының екінші жартысында Ле Тиссиер Боллдың басшылығымен 16 ойын ойнап, 15 гол соқты. Пасхалық демалыс күндерінде 3 жеңіліске ұшырағаннан кейін «Святые» (Сантиз) төмендеу аймағында қалды. Маусымның соңғы 6 ойынында «Святые» 15 гол (оның 8-і Ле Тиссиердің голы) соқты және 10 ұпай жинады, бұл маусымның соңғы күнінде қауіпсіздікті қамтамасыз етуге жеткілікті болды. Келесі маусымның басында, 1994–95 жылдары, Болл қақпашы Брюс Гроббелармен келісімшарт жасасты, бірақ одан да маңыздысы, Ле Тиссиермен жаңа 3 жылдық келісімшартқа қол қойды. Алғашқы 4 ойында жеңіске жете алмаса да (оның ішінде «Ньюкаслдан» 5:1 есебімен жеңілген ойын да болды), Ронни Экелундтың 3 голының көмегімен «Святые» қыркүйек айында 5 ойынның 4-інде жеңіске жетіп, турнир кестесінде 7-орынға көтерілді. Содан кейін олар кері қарай жылжып, наурыздың ортасына дейін тағы 2 ғана ойында жеңіске жетіп, қайтадан төмендеу аймағына түсті. 1995 жылдың 22 наурызында «Святые» өз алаңында «Ньюкаслға» қарсы ойнады және ойын аяқталуға 4 минут қалғанда 1:0 есебімен ұтылып тұрды, бірақ команда 3 гол соқты, оның 2-сі қосымша уақытта, керемет және құнды жеңіске жетті. Бұл нәтиже «Святыеға» күш берді, олар қалған 10 ойынның 5-інде жеңіске жетіп, маусымды 10-шы орында аяқтады.

Манчестер Сити

Осы жетістіктерге қарамастан, 1995 жылдың шілдесінде Болл Англияның бұрынғы командаласы Фрэнсис Лидің басшылығымен «Манчестер Ситидің» бас жаттықтырылушысы болды. «Деллден» кетуі өте кескілесе болды және бірнеше жылдан кейін Боллдың «Деллге» қайта оралуы «Сантиз» жанкүйерлерінің бір бөлігі тарапынан наразылықпен қарсы алынды. Боллдың «Мэн Роудтағы» жұмысы даулы болды, себебі көптеген сарапшылар мен жанкүйерлер оның жаттықтырушылық біліміне емес, төрағамен болған достығы мен танымал атына байланысты тағайындалғанын айтты (олар Лидің алдыңғысы Питер Суэлстің тағайындаған бұрынғы бас жаттықтырылушысы Брайан Хортонның ешқандай қателік жасаған жоқ екенін дәлелдеді). Бұл пікірге қарсылық бар, өйткені «Сити» Хортонның алдыңғы бас жаттықтырылушысы Питер Рид басқарған кезде бес, бес, содан кейін тоғызыншы орынды алғаннан кейін 16-шы және 17-ші орындарда қалды. Ол 1994–95 жылдары «Сити» үшін 15 гол соққан Пол Уолшті және 1995–96 жылдары «Сити» үшін 4 гол соққан Джерри Криниге алмасу үшін «Портсмутқа» ақша берді. Бірақ 1995–96 маусымының жаман басталуы «Ситиді» сегіз жеңіліске ұшыратып, алғашқы 11 ойында жеңіске жете алмады. Қараша айында «Сити» 12-ші әрекетте лига ойынын жеңіп, тең түсіп, екі ойында жеңіске жетіп, айды құлдырау аймағынан тыс аяқтады және Болл 1995 жылдың қараша айындағы Премьер-лиганың ең үздік жаттықтырушысы деп танылды. «Ситидің» көрсеткіштері содан кейін төмендеді және команда маусымның соңғы күні «Ливерпульмен» 2:2 есебімен тең түсті. Төмендеу қаупіндегі басқа командалар жақсы өнер көрсетті және «Сити» жеті маусымдық үздік лигадан кейін гол айырмасымен құлдырады. Басқарма Боллға сенім артты, бірақ ол келесі маусымның Бірінші дивизионындағы үш ойыннан кейін отставкаға кетті. Ол «Ситидің» қаржылық қиындықтарына байланысты ең жақсы ойыншыларын сатуға мәжбүр болғанын сезінді. Болл өзінің кішкентай бойы, қызыл шашы және жоғары дауысының арқасында әрқашан ерекше тұлға болды. Ол 1967 жылы «От шары» атты автобиографиясын жазды, 1978 жылы «Барлығы бір доп туралы» деп жаңартты. Оның үшінші автобиографиясы «Playing Extra Time» (2004) футбол әлеміндегі жоғары және төмен жағдайларын көрсете отырып, сыншылардың жоғары бағасын алды. 2004 жылдың сәуірінде Болл Саутгемптонның жанындағы Тотон қаласындағы БАТ алаңында өткен Роджер Фрапвеллдің естелік матчында «Тестоуд баптистік шіркеуінен» 1966 жылғы әлем чемпионатындағы жеңіске жеткендей 7 нөмірлі футболкамен өнер көрсетті. Сол командада бұрынғы «Сантиз» бас жаттықтырушысы Дейв Меррингтон және бұрынғы «Сантиз» қорғаушысы Фрэнсис Бенали де болды. Ойыннан түскен түсім жергілікті қайырымдылық ұйымына берілді. Отбасылық адам ретінде Болл әйелі және кейіннен кіші қызы ауыр науқасқа шалдыққаннан кейін жеке өмірінде қиындықтармен күресті. Лесли 1967 жылдың 21 мамырында Ланкаширдің Керсли қаласындағы Сент-Стефан шіркеуінде үйленді. Ол 2004 жылдың 16 мамырында 57 жасында, жұмыртқа безінің қатерлі ісігімен үш жыл күрескеннен кейін қайтыс болды. Алан мен Лесли некеге тұрудан бұрын бес жыл бірге болған, олардың үш баласы болды: Мэнди, Кили және Джимми. Олардың үш немересі де болды. Ол Варшадағы отбасылық үйінде тұрды және 2005 жылдың ортасынан бастап Болл балалық шақтағы досы Валери Бичпен қарым-қатынаста болды, ол бұрынғы «Болтон» ойыншысы Гарри Бичтің әйелі болған. 2005 жылдың мамыр айында Болл өзінің әлем чемпионатының жеңімпазының медалін және естелік турнирлік шапкесін аукционға қойып, отбасына ақша жинады, «Бұлар орын алатын әдемі заттар ғана, мен оларға жылдар бойы қараған жоқ деп ойлаймын. Мен үшін әлем чемпионаты туралы естеліктерім одан да маңызды, ал менің отбасым одан да маңызды» деді. Бұл заттар 140 000 фунт стерлингке сатылды. Болл – кәсіби футболшылар Джон МакАти мен Джеймс МакАтидің үлкен ағасы.

Өлім

61 жастағы Болл 2007 жылғы 25 сәуірде таңертең Хьюк, Фархэм, Гэмпширдегі үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол бақшасындағы өртті сөндіруге тырысқан кезде осылай болды. Өрт бақша қалдықтарын өртеп жатқан оттың қайта тұтанғаннан кейін жақын жердегі қоршауға тарады. Оның жаназасы 2007 жылғы 3 мамырда Винчестер соборында өтті. Көптеген бұрынғы футболшы әріптестері қатысты, ал оның жиі киетін капелюшісі табынына қойылды. Алан Боллты еске алу кубогы – "Англияға қарсы әлем" деген ұранмен өткен, екі халықаралық құрама командасы арасындағы қайырымдылық матчы 2007 жылғы 29 шілдеде Боби Мурдің қатерлі ісіктерді зерттеу қорына және Уорвикшир мен Нортгемптоншир әуе медициналық құтқару қызметіне аударылды.

Бұйрықтар мен кірістірулер

2000 жылы Болл және әлем чемпионатында жеңіс одны алған команданың төрт мүшесі футболға қосқан үлесі үшін МБЭ орденімен марапатталды. Болл, Роджер Хант, Нобби Стайлз, Рей Уилсон және Джордж Коэн өз жетістіктерінің ресми түрде мойындалуын күтуге үш он жылдан астам уақыт жұмсады. 2003 жылы Болл Англия футбол Даңқы залына енгізілді. 2011 жылы Канада футбол Даңқы залы 1979 жылғы NASL чемпионы «Ванкувер Уайткапс» командасын қабылдады. Болл осы құрамның маңызды ойыншысы болды. Сондай-ақ ол сол маусымда NASL All-Star (Үздік XI) екінші командасының құрамына және 1979 жылғы NASL плей-оффтың ең құнды ойыншысы (MVP) атанды. Болл 2006 жылдың сәуір айында бұрынғы «Блэкпул» ойыншысы Джимми Армфилд ресми түрде ашқан «Блумфилд Роуд» стадионындағы Даңқ залына енгізілді. «Блэкпул» жанкүйерлер қауымдастығының ұйымдастыруымен, әлемнің түкпір-түкпіріндегі «Блэкпул» жанкүйерлері өздерінің барлық уақыттағы қаһармандарына дауыс берді. Әр онжылдықтан бес ойыншы енгізіледі; Болл 1960 жылдардың тізімінде. Болл 2001 жылы «Эвертон Гиганттары» Даңқ залына енгізілді, ал 2003–04 маусымының басында клубтың 125 жылдығын тойлау аясында жанкүйерлер оны ең ұлы команданың құрамына сайлап алды.