Кіріспе

Эдвард Дмитріктің 1954 жылғы соғыс драмалық фильмі «Кейн көтерілісі» – 1954 жылы Эдвард Дмитрік режиссерлік еткен, Стэнли Крамер продюсерлік еткен және Хамфри Богарт, Хосе Феррер, Ван Джонсон, Роберт Фрэнсис және Фред МакМюррей бас рөлдерде ойнаған американдық әскери сот фильмі. Ол Герман Вуктың 1951 жылғы сол аттас, Пулитцер сыйлығына ие болған романы негізінде түсірілген. Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхиты аймағындағы оқиғаларды бейнелейтін фильмде, АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қарасты ойдан шығарылған мина тазартатын эсминецтегі оқиғалар мен оның аға офицерінің бүлік жасады деген айыппен сотталуы көрсетіледі. Фильм сыншылар тарапынан жақсы қабылданды және 1954 жылы АҚШ-тағы ең табысты екінші фильм болды.

Сюжет

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жаңадан тағайындалған мічман Уиллис Сьюард "Уилли" Кит, лейтенант-командир Уильям Де Врисс басқаратын USS Caine мина тазартатын кемесіне келеді, сондай-ақ кеменің штаб-офицері (XO), лейтенант Стивен Марик және байланыс офицері лейтенант Томас Кифермен танысады. Де Врисс теңізшілер арасында танымал, бірақ Кит оны ұнатпайды, оның орнына лейтенант-командир Квиг келеді. Кит колледжді және офицерлік дайындық мектебін жаңа ғана бітірген, ал анасы бейімдемейтін Мэй Уиннмен қарым-қатынас құрып жүр. Марик – карьералық офицер, ал Кифер – болашақ жазушы. Квиг Caine кемесінің тәртіпсіз экипажына қатаң тәртіп орнатуға тырысады, бұл оны офицерлер мен теңізшілер арасында ұнатпайтын етеді. Бір күні артиллериялық нысананы буксирлегеннен кейін Квиг Перл-Харборға қайтуға бұрылуға бұйрық береді, бірақ экипаж мүшесінің сыртқы түріне байланысты Кит пен Киферді сөккеніне алаңдайды. Кеме бастығының бірнеше рет ескертулеріне көңіл бөлмей, Квиг Caine кемесін толық айналып, буксирлік арқанды кесіп, нысананы жалқы етеді. Квиг оқиғаны жасыруға тырысады. Құрлыққа демалысқа шыққанда Мэй Киттен өзінің анасы мен оның арасынан таңдау жасауын сұрап, олардың қарым-қатынасын үзді, ал ол дұрыс шешім қабылдамайды. Кит келесі тапсырманы орындау үшін кемеге оралады. Тынық мұхитындағы шағын аралға шабуыл кезінде десанттық қайықтар тобын сүйемелдеуге тағайындалған Квиг, белгіленген шығу нүктесіне жетпей-ақ миссиясын тастап кетеді, оның орнына сары түсті маркерді тастап, десанттық қайықтарды өз күштерімен қалдырады. Квиг офицерлерінен қолдау сұрайды, бірақ олар үнсіздік сақтайды және оны "Сары дақ" деп атайды, бұл оның қорқақтығын білдіреді. Кифер Квигтің параноид екеніне сеніп, Марикке Әскери-теңіз ережелерінің 184-бабына сәйкес психикалық жағдайына байланысты Квигті қызметтен босатуды ұсынады. Марик ашуланып, бұл мүмкіндікті жоққа шығарса да, капитанның мінез-құлқын тіркеп отыратын медициналық журналды жүргізе бастайды. Офицерлер асханасынан шәйқурай жоғалғанда Квиг кінәліні анықтау үшін күрделі тергеу жүргізеді. Тергеу кемеде тінтіруді және барлық экипаж мүшелерін жолақтап қарауды қамтиды. Квигтің тұрақсыздығына көз жеткізген Марик Кифер мен Киттен адмирал Холсиге осы мәселе бойынша бірге баруын сұрайды. Холсидің флагманына келген Кифер шегініп, олар кемеге оралады. "Кобра" тайфунының шыңында Марик капитанды желге қарсы бағытты өзгертуге және балластты қабылдауға шақырады, бірақ Квиг бас тартады және көпірде тоңғандай болып қалады. Марик пен Киттің қолдауымен Квиг 184-бап бойынша қызметтен босатылады. Caine Сан-Францискоға оралады, онда Марик пен Кит бүлік жасады деген айыппен әскери сотқа тартылады. Лейтенант Барни Гринвальд, уақытша әскери-теңіз авиаторы және теңіз күштеріне келмес бұрын адвокат болған, Марикке қорғаушы болады. Әскери сотта Кифер Квигте ешқандай психикалық ауру байқамағанын және қызметтен босатылғанда "таң қалғанын" айтады. Гринвальдтың қатал сұрақтарына жауап беру кезінде Квиг куәгерлер алдында ерекше мінез-құлық көрсетеді, ал Марик ақталады. Ақтаудан кейін Caine офицерлері кеш өткізеді, онда Кифер Марик тарапынан салқын қабылданады. Мас Гринвальд келіп, Квигтің ұзақ жылғы қызметін бағаламағаны үшін және оған қажетті қолдауды көрсетпегені үшін барлық офицерлерді сөкпейді, оның орнына оны жарамсыз деп мазақтайды. Барни олардың Квигке жасаған жаман қарым-қатынасы, ол бұрынғы шайқаста "жауынгерлік шаршаудан" зардап шеккендіктен, капитанның тайфун кезінде шешім қабылдауын қиындатқанын айтады. Ол Киферді бүліктің нағыз "авторы" деп айыптап, Кифердің бетіне "сары шарап" шампан әйнегін лақтырады. Қалған офицерлер шығып кетеді, Кифер бөлмеде жалғыз қалады. Кит, қазір Мэй Уиннге үйленген, кіші лейтенант болып жоғарылатылып, енді командир Де Врисс басқаратын жаңа Sumner классындағы эсминецке тағайындалады, ол Caine кемесіндегі оның бірінші капитаны болған.

Бейімделу

Герман Вук өзінің романын "Кейн көтерілісі сотының әскери іс-шарасы" атты сахналық пьеса ретінде бейімдеді, ол 1954 жылдың қаңтарында Бродвейде премьера болып, бір жылдан астам уақыт бойы көрсетілді. Пьесаны Чарльз Лаутон қойды және ол сыншылар тарапынан мақталып, коммерциялық сәттілікке де қол жеткізді. Алғашқыда сценарийді жазуға Вук таңдалған, бірақ режиссер Дмитрик оның жұмысы жеткіліксіз деп санады. Ол романда жазушының орнына тәжірибелі сценарист Стэнли Робертсты шақырды. Кейін Робертс фильмді екі сағатқа сығымдау үшін сценарийді қысқарту туралы тапсырма алғаннан кейін жобадан бас тартты. 50 беттік қысқартуды Майкл Бланкфорт жасады, ол "қосымша диалог" авторы ретінде көрсетілді. Тәуелсіз продюсер Стэнли Крамер осы құқықтарды шамамен 60 000 – 70 000 долларға сатып алды. Әскери-теңіз күштерінің ынтымақтастық көрсетуден бас тартуы өндіріске дейінгі кезеңнің тым ұзаққа солуына себеп болды.

Әскери-теңіз флотының қатысуы

Теңіз күштері бастапқыда психикалық тұрақтылығы бұзылған адамды өз кемелерінің бірінің капитаны ретінде көрсетуге және фильм атауындағы "мойынсұнбау" сөзіне наразылық білдірді. Стэнли Робертстің түсірілім сценарийі аяқталып, 15 айлық келіссөздерден кейін Теңіз күштері бекіткеннен соң, департамент Columbia Pictures компаниясымен ынтымақтастыққа келісіп, фильм түсіру үшін өз кемелеріне, ұшақтарына, шайқас қайықтарына, Перл-Харборға, Сан-Франциско портына және Treasure Island теңіз базасына қол жеткізуге рұқсат берді. Дмитрік өз естеліктерінде Теңіз күштерінің "көңіл көтеріп" наразылықтары басылғаннан кейін фильм түсіріліміне толыққанды көмек көрсетілгенін айтты. Бастапқы титрлерден кейін экранда мына жазу пайда болады: "Америка Құрама Штаттарының Теңіз күштерінің кемесінде ешқашан мойынсұнбау болған емес. Осы фильмдегі шындық оқиғаларда емес, бірнеше адамның өмірлік қиындықтарға қалай қарсы тұрғанында жатыр".

Қасты және режиссер

Стэнли Крамер мен «Колумбия Пикчерс» Хамфри Богартты Филип Квиг рөліне бекітуді жоспарлаған. «Колумбия Пикчерс» президенті Гарри Кон Богарттың осы рөлге өте қызығуын білген және осы мүмкіндікті пайдаланып, оны әдеттегі 200 000 доллардан әлдеқайда төмен жалақыға келісуге мәжбүр етті. «Куперге, Грантке немесе Гейблге мұндай жағдай ешқашан болмайды, бірақ маған ғана болады», - деп арызданды Богарт әйелі Лорен Баколлға. Ван Джонсон «MGM» компаниясынан «Колумбияға» қарызға алынды, ол олармен келісімшартта болған. Марик рөліне ие болу актер үшін үлкен қадам болды, өйткені ол жеңіл рөлдерге бекітілуден шаршаған еді. Оаху аралынан тыс жерде түсірілген сахнада Марик толық киініп, арқанды алып қайту үшін жүзіп келе жатқанда, оған суда акулалар бар екені ескертіледі; бұл акулалар кадрға түспейді, бірақ актердің өмірін нағыз теңізші атып жіберген акуладан құтқарылды. Ли Марвин актерлік шеберлігімен қатар, теңіздегі кемелер туралы білімі үшін де теңізшілердің бірі ретінде таңдалды. Марвин АҚШ Теңіз жаяу әскерінде Екінші дүниежүзілік соғысқа Американың қатысуынан бастап 1944 жылғы Сайпан шайқасына дейін қызмет етті, онда ол жараланды. Осының нәтижесінде ол фильмнің ресми емес техникалық кеңесшісі атанды.

Түсірілім

Негізгі түсірілім 1953 жылдың 3 маусымы мен 24 тамызы аралығында «Билік және көтеріліс» атты алғашқы жұмыс атауымен өтті. Пёрл-Харбор және Сан-Франциско шығанағындағы түсірілім алаңдарында, оның ішінде «Кейн» кемесі Голден-Гейт көпірінің астынан бірнеше рет өтіп-түсті, ал романтикалық желіде Йосемити ұлттық паркінде түсірілген көріністер бар. «Родман» миночисткасы, фильмде USS «Кейн» кемесін бейнелеу үшін таңдалған кемелердің бірі болды. «Родман» Уук қызмет еткен кемелерге қарағанда бір түтіні аз, ал зениттік қарулары көп болды. 1941 жылы құрастырылған ол, 1918 жылы жасалған «Клемсон» классының миночисткаларынан әлдеқайда заманауи кеме болды. Романның тақырыбына сай, Уук қызметіндегі нақты миночисткалар – «Зейн» және «Саутард» фильм түсірілген кезде ескірген кемелер еді. «Зейн» соғыстан кейін көп ұзамай қызметтен шығарылды, ал «Саутард» 1945 жылдың қазан айында Окинавада қарап қалғаннан кейін суға батырылды, сол кезде Уук кеменің аға басқарушысы болып қызмет еткен. Кітап пен фильмге шабыт берген негізгі факторлардың бірі – 1945 жылдың қыркүйек айында «Айда» тайфуны салдарынан Окинавада қарап қалған «Саутард» кемесінің екінші командирі болған Уук өмірлік тәжірибесі болды. «Колумбия» студиясы фильмде 977 футқа дейін созылған, үздіксіз сот залының ең ұзақ сахнасы бар екенін мәлімдеді, бұл көрсеткіш «Эмиль Золаның өмірі» фильміндегі сахнадан асып түсті.

Музыка

Бұл композитор Макс Штайнердің, көбінесе Warner Bros үшін, бірнеше Богарт фильмдеріне музыка жазған соңғы туындысы болды. Басты тақырып – "The Caine Mutiny March" – RCA Victor компаниясының классикалық Богарт фильмдері музыкасының жинағына енгізілген, оны Чарльз Герхардт пен Ұлттық филармония оркестрі орындаған. "Yellowstain Blues" әнінің мәтіні, Квигтің қону кезіндегі қауырсынын қынжырлап көрсеткен, Герман Вуктың, фильмнің негізі болған "Кейн бүлігі" романынан алынған.

Саундтрек

"Кейн бунты" фильмінің түпнұсқа саундтрегі 2017 жылға дейін ресми түрде жарық көрмеген, ал одан бұрын жасалған саундтректердің көшірмелері өте сирек. Шамамен ондай ғана көшірме сақталған болуы мүмкін. RCA Victor бірінші жағында музыкалық үзінділермен, ал екінші жағында сот отырысының шешуші көрінісінің толық диалогымен LP шығаруды жоспарлаған, бірақ Герман Вук бұл көріністі қосу оның жақында ғана Бродвейде қойылған, сот отырысына арналған пьесасын бұзушылық деп есептеді. Ол "Колумбия Пикчерс" компаниясына өзінің туындыларын бейімдеуден бас тартуға мәжбүрлеуі мүмкін екенін ескертті. Вук айтуынша, "Колумбияның басшысы Гарри Кон мәселені зерттеп, маған қоңырау шалып, қатал, қарлы дауысымен: «Заң бойынша мен сені жеңіп шықтым, бірақ жазбаны тыңдап көрдім, ол ешқандай жақсылыққа жарамайды, сондықтан оны қайтарып аламын» деді". Макс Штайнердің музыкасы ақыры 2017 жылы Intrada Records компаниясымен ISC 382 арнайы жинағы ретінде жарық көрді.

Қабылдау

Фильмнің премьерасы 1954 жылғы 24 маусымда Нью-Йорк қаласында өтті, ал 28 шілдеде кең экранға шықты. 2 миллион долларлық бюджетпен түсірілген бұл фильм 1954 жылғы екінші ең табысты фильм болды, АҚШ театрларында 8,7 миллион долларлық табыс әкелді. Бұл Крамердің ең сәтті туындысы болды, оның бұрынғы фильмдерінің кейбіреулері шығынға ұшыраған еді, және оның барлық өндіріс компаниясын, сондай-ақ Columbia Pictures студиясын табысқа жеткізді. Фильмнің премьерасына үш апта қалғанда, Богарт Квиг рөлінде Time журналының 1954 жылғы 7 маусымдағы санының мұқабасында пайда болды, бұл фильмге үлкен қызығушылық тудырды. Журналдағы мақала ("Кино: Аман қалған") Богарттың Квигті сомдауын "теңізшінің күйіндегі, құпиялы, өршіл кейіпкер ретінде бейнелейді, ол капитан Квигтің ішкі жанындағы бос, қуатты, тирандық мінезін толық және жағымсыз жандандырады, бірақ көрермендермен эмпатия байланысын сақтап қалады. Ол Квигке қатаңдық пен шешімділікке толы офицердің манерасын және сыртқы келбетін береді, содан кейін оны ішінде айқайлап тұрған, ешқашан ешкімнің көзіне қарамайтын адам ретінде ашады. Сот залындағы сахнада Богарттың Квигі өзінің күшейіп бара жатқан гистериясын сезбегендей көрінеді. Содан кейін ол бірден жеңіліске ұшырағанын түсінеді; ол тоқтап, үрейленген күйде сотқа қарайды, секунд сайын үнсіздік үрейлі және айыптаушы болады." Режиссер Эдвард Дмитрік "Кейн көтерілісі" одан да жақсы болуы мүмкін деп ойлады және барлық кейіпкерлерді және күрделі оқиғаны толық көрсету үшін үш жарым-төрт сағатқа созылуы керек еді, бірақ Columbia Pictures студиясының Коны екі сағаттық лимитте тұруды талап етті.

Мұра

Тарихшы Томас С. Хишак "Американдық әдебиет сахна мен кино" кітабында Дмитріктің әрекет сахналарын да, кейіпкерлерді сомдауын да ұсынып бергенін атап көрсетеді және Квигтің сот барысындағы күйзелісін "кино тарихындағы аңызға айналған оқиға" деп сипаттайды.

Мәдениеттің әсері

Майкл Кейн, тумысымен Морис Миклвайт, алғаш рет актер болғанда «Майкл Уайт» сахналық есімін қабылдады. Кейін агенті оған басқа бір актердің сол есімді қолданып жүргенін және дереу жаңа есім ойлап табу қажеттігін айтты. Лондонның Лестер скверіндегі телефон кабинасынан агентімен сөйлесіп тұрғанда, ол шабыт алу үшін айналасына қарады. Богарттың жанкүйері болғандықтан, «Кейн көтерілісі» фильмі Одеон кинотеатрында көрсетіліп жатқанын көріп, фильм атауынан жаңа есім алды. Кейн әдетте сұхбаттарында әзілдеп, егер басқа жаққа қараса, «Майкл жүз бір далматин» болып қалар еді дейді. Винс Гиллиган 2012 жылы көрсетілген «Breaking Bad» сериалының «Мадригал» атты эпизодында осы фильмнен кадрлар қолданды және «Кейн көтерілісі» бала кезіндегі сүйікті фильмдерінің бірі болғанын айтты. «Breaking Bad» сериалының спин-оффы – «Better Call Saul» сериалының «Chicanery» эпизодының соңғы көрінісі фильмнің сот залындағы шешуші көрінісіне құрмет көрсету болып табылады. «Терминатор: Сара Коннор жылнамаларында» адамдардың қарсылық күштерінің мүшелері USS Jimmy Carter суасты кемесінде қызмет етеді, оның пилоты – қайта бағдарламаланған Терминатор, ал экипаж оны «Квиг» деп атаған. «Жұлдызды жол» сериалының «Қиямет машинасы» эпизодында Уильям Уиндом сомдаған, шектен шыққан коммодор Мэтт Деккер екі футуристикалық магниттік лентамен айналысып, капитан Квиг екі подшипник шарларын бір-біріне ысқаптайды. Уиндом Деккердің мінез-құлқы Квигтің мінез-құлқына негізделгенін ашық мойындады.