Кіріспе
Дезинфекциялау және антисептика
Хлоргексидин – молекулалық формуласы C22H30Cl2N10 болатын дезинфекциялау және антисептикалық зат, ол хирургиялық операция алдында теріні дезинфекциялауға және хирургиялық құралдарды стерильдеуге қолданылады. Сондай-ақ, ол жараларды тазалауға, тіс эмаліндегі қабыршақтың алдын алуға, ауыздағы зеке инфекцияларын емдеуге және несеп катетерлерінің бітелуіне жол бермеуге қолданылады, сондай-ақ ацетат түрінде де қолданылуы мүмкін. Қосымша әсерлерге терінің тітіркенуі, тістердің түсінің өзгеруі және аллергиялық реакциялар жатады, бірақ түсінің өзгеруінен басқа, қауіп деңгейі повидон-йодқа ұқсас. Хлоргексидинмен шаю кезінде металл дәм сезілуі мүмкін. Сумен шаю ұсынылмайды, себебі ол дәмнің ащылығын күшейтеді. Көзбен тікелей жанасқан жағдайда көзге зиян келтіруі мүмкін. Жүктілік кезінде қолдану қауіпсіз деп есептеледі. Хлоргексидин спирт, су немесе беттік белсенді заттар ерітіндісінде болуы мүмкін. Хлоргексидин АҚШ-та рецептсіз сатылады. 2021 жылы ол АҚШ-та ең көп тағайындалған 247-ші дәрі болды, оның рецепттері 1 миллионнан асты.
Қолданылуы
Хлоргексидин дезинфекциялық құралдарда (тері мен қолды дезинфекциялау), косметикада (кремдерге, тіс пастасына, дезодоранттарға және антиперспиранттарға қосымша), фармацевтикалық өнімдерде (көз тамшыларында сақтаушы, жараларды емдеуге арналған белсенді зат, антисептикалық ауыз шаю құралдарында) қолданылады. 2019 жылғы Кохрейн шолуында, өте төмен дәлелділікке сүйене отырып, аса ауыр науқастарда "хлоргексидинмен жуу аурухана ішінде жұқтырылған инфекцияларды, өлім-жітімді немесе жансақтау бөлімінде (ЖСБ) жату мерзімін қысқарта ма, әлде хлоргексидин қолдану тері реакцияларын күшейте ма, бұл әлі анық емес" деген қорытынды жасалды. Эндодонтикада хлоргексидин тамыр каналдарын шаю үшін және канал ішіне қойылатын дәрі ретінде қолданылған. Дегенмен, дамыған елдердің көп бөлігінде оның орнына натрий гипохлоритінен жасалған ағартқыш қолданылады.
Антисептик
Хлоргексидин грам-оң және грам-теріс организмдерге, факультативті анаэробтарға, аэробиктерге және ашытқыларға қарсы әсер етеді. Хлоргексидиннің таза хирургияда повидон йодтан тиімдірек екенін көрсететін нақты дәлелдер бар. Дәлелдер жоғарғы аяқ-қол хирургиясында тиімді антисептик екенін көрсетеді, сонымен қатар жаңадан пайда болатын резистенттік туралы алаңдаушылықты сейілтеді.
Тіс дәрігерлік қызметі
Хлоргексидин негізіндегі ауыз шаю құралын қалыпты тіс күтімімен бірге қолдану тіс тақтасының жиналуын азайтуға және жеңіл гингивиттің жақсаруына көмектеседі. Орташа және ауыр гингивитке қатысты әсерін анықтауға жеткілікті мәліметтер жоқ. Хлоргексидин – тіс пастасының аниондық құраушыларымен, мысалы, натрий лаурил сульфаты және натрий монофторфосфатымен әрекеттесетін катион, олардың нәтижесінде аз ерігіштігі бар және антибактериялық активтілігі төмен тұздар пайда болады. Сондықтан, хлоргексидиннің тіс тақтасына қарсы әсерін күшейту үшін "тіс тазалау мен CHX [хлоргексидин] шаю аралығында 30 минуттан артық, ал тазалаудан кейін сақтықпен екі сағатқа жуық уақыт болуы тиімді".
Тақырыптық
Хлоргексидин глюконат хирургиялық скрабтар үшін тері тазалағыш ретінде, тері жараларын тазалау үшін, операция алдындағы теріні дайындау үшін және микробқа қарсы қол шаю үшін қолданылады. Хлоргексидин – өте тиімді антисептик, және оның қолданылуы әлемде кеңейіп келеді, әсіресе жаңа туған баланың кіндігін өңдеуде. 2015 жылғы Кохрейн шолуының нәтижесінде, амбулаториялық жағдайда хлоргексидинмен теріге немесе кіндікке күтім жасау омфалит (кіндік қабынуы) ауруының көрінісін 50%-ға және нәрестелер өлімін 12%-ға төмендетуге болатынына жоғары сапалы дәлелдер келтірілді.
Әрекет ету механизмі
Физиологиялық pH деңгейінде хлоргексидин тұздары диссоциацияланып, оң зарядталған хлоргексидин катионын бөліп шығарады. Бактерицидтік әсері – осы катиондық молекуланың теріс зарядталған бактерия жасуша қабырғаларымен байланысуының нәтижесі. Хлоргексидиннің төмен концентрациясында бактериостатикалық әсер байқалады, ал жоғары концентрациясында мембрананың бұзылуы жасушалардың өліміне алып келеді.
Химия
Ол катионды (бисбигуанид).
Ақырғылау
Хлоргексидин аниондық қосылыстармен еритін емес тұздар түзілу арқылы белсенділігін жояды, оның ішінде тіс пасталары мен ауыз шаюлардың құрамындағы жуғыш заттар ретінде қолданылатын аниондық беттік белсенді заттар, карбомер сияқты аниондық қоюлағыштар және акрилаттар/C10-30 алкил акрилат сияқты аниондық эмульгаторлар бар. Осы себепті, хлоргексидинмен ауызды шаюды басқа тіс гигиеналық өнімдерді қолданғаннан кем дегенде 30 минут кейін пайдалану керек.
Синтез
Құрылымы гексаметилдиамин аралық бөлігімен байланысқан екі прогуанил молекуласына негізделген.
Брендтер
Хлоргексидин жергілікті қолданысқа арналған түрде Бетасепт, Биопач, Калгон Веста, ХлораПреп One Step, Дайна Хекс, Хибикленс, Гибистат сүлгілері, Скруб Кер Эксидин, Спектр 4 және тағы да басқа атаулармен сатылады. Хлоргексидин глюконатынан жасалған ауыз шаю дәрісі Dentohexin, Paroex, Peridex, PerioChip, Corsodyl және Periogard сияқты басқа да препараттармен сатылады.
Ветеринариялық медицина
Жануарларда хлоргексидин жараларды жергілікті түрде дезинфекциялауға және тері инфекцияларын басқаруға қолданылады. Хлоргексидин негізіндегі дезинфекциялық заттар сүт өндірісі саласында пайдаланылады. Мысықтарда хлоргексидин препараттарын қолданғаннан кейін хирургиялық араласудан кейінгі тыныс алу проблемалары байқалған.