Кіріспе
Филолог, журналист, тарихшы және этнограф Крсте Петков Мисирков (18 қараша 1874 – 26 шілде 1926) – Македония аймағынан шыққан филолог, журналист, тарихшы және этнограф. 1903-1905 жылдар аралығында ол бір кітап және ғылыми журнал жариялады, онда ол басқа Балқан елдерінен өзгеше македониялық ұлттық сананың бар екенін айтты және орталық батыс македониялық диалекттерге негізделген стандартты македония тілін жасауға тырысты. Солтүстік Македония Республикасында (бұрынғы Македония Республикасы) жүргізілген сауалнамада Мисирков «20 ғасырдағы ең маңызды македониялық» деп танылды. Македония тілінің стандартталуына қосқан үлесі үшін ол «қазіргі македония әдеби тілінің негізін қалаушысы» саналады. Екінші жағынан, ол 1900 жылы Санкт-Петербургте құрылған, болгарларға жақын «Құпия македониялық Адрианополь одағының» негізін қалаушыларының бірі болды. 1905 жылы ол IMARO-ға байланысты баспасөз беттерінде, көбінесе болгар ұлтшылдығы тұрғысынан жазылған мақалалар жариялай бастады. Балқан соғыстары кезінде жазған күнделігінде болгарлық көзқарастарды қолдады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бессарабиядағы жергілікті парламентке болгар азшылығының өкілі ретінде сайланды. 1920 жылдары македониялық славяндарды болгар ұлттық санасын қабылдауға шақырды. Мисирков 1914 жылы, сондай-ақ 1924 және 1925 жылдары македониялық ұлтшылдыққа қайта оралды. Мисирков 1926 жылы қайтыс болды және Білім министрлігінің қаржылық қолдауымен, құрметті болгар педагогы ретінде София орталық зиратына жерленді. Мисирков өмірінің әртүрлі кезеңдерінде македониялық славяндардың ұлттық санасы туралы қайшы пікірлер білдіргендіктен, оның ұлттық жақындығы мен мұрасы Болгария мен Солтүстік Македония арасында дау тудырып отыр. Мисирковтың еңбектері мен тұлғасы әлі де күрделі және даулы мәселе болып табылады, бірақ халықаралық ғалымдар оның қарама-қайшы мәлімдемелерін келісуге тырысады. Тарихшы Иво Банацтың сөзіне сүйенсек, Мисирков өзін де, Македония славяндарын да болгарлар деп есептеді және Балқан аймағында жалпы болгарлық патриотизмді қолдады. Алайда, үлкен болгар бірлігі/ұлты аясында Мисирков басқа болгарлардан мәдени және ұлттық ерекшеленуді іздеді және өзін де, Македония славяндарын да македониялықтар деп атады.
Krste Petkov Misirkov (, ; ; ; 18 November 1874 – 26 July 1926) was a philologist, journalist, historian and ethnographer from the region of Macedonia. In the period between 1903 and 1905, he published a book and a scientific magazine in which he affirmed the existence of a Macedonian national identity separate from other Balkan nations, and attempted to codify a standard Macedonian language based on the central Western Macedonian dialects. A survey conducted in the Republic of Macedonia (now North Macedonia) found Misirkov to be "the most significant Macedonian of the 20th century". For his efforts to codify a standard Macedonian language, he is often considered "the founder of the modern Macedonian literary language". On the other hand, he was one of the founders of the pro Bulgarian Secret Macedonian Adrianople Circle established in 1900 in St. Petersburg. In 1905 he began publishing predominantly articles, written from a Bulgarian nationalist perspective in the IMARO affiliated press. In his diary written during the Balkan Wars, he espoused pro Bulgarian views. During the First World War, he became a member of the local parliament in Bessarabia as a representative of the Bulgarian minority there. During the 1920s he encouraged the Macedonian Slavs to adopt a Bulgarian national identity. Misirkov returned to Macedonian nationalism for a period in 1914 and again in 1924 and 1925. Misirkov died in 1926 and was buried in the Sofia Central Cemetery with the financial support from the Ministry of Education, as an honoured Bulgarian educator. Because Misirkov expressed conflicting views about the national identity of the Macedonian Slavs at different points in his life, his national affiliation and legacy remain a matter of dispute between Bulgaria and North Macedonia. While Misirkov's work and personality remain highly controversial and disputed, there have been attempts among international scholars to reconcile the conflicting and self contradictory statements made by Misirkov. According to historian Ivo Banac, Misirkov viewed both himself and the Slavs of Macedonia as Bulgarians, and espoused pan Bulgarian patriotism in a larger Balkan context. However, in the context of the larger Bulgarian unit/nation, Misirkov sought both cultural and national differentiation from the other Bulgarians and called both himself and the Slavs of Macedonia, Macedonians.
Алғашқы жылдар
Крсте Петков Мисирков 1874 жылғы 18 қарашада Осман империясының Салоника вилайетіне (қазіргі Грекияның Пела қаласы) қарасты Постол ауылында дүниеге келген. Ол бастауыш білімін жергілікті грек мектебінде алды, онда алтыншы сыныпқа дейін оқыды, бірақ отбасының қиын қаржылық жағдайы оның оқуын жалғастыруына мүмкіндік бермеді, сондықтан ол мектепті тастады. Сол кезде Сербия үкіметі сербтік македондық ұлтшылдығын қолдауға және жастарды "сербтендіру" мақсатымен тартуға тырысты. Біраз уақыттан соң Мисирков сербтік "Қасиетті Сава қоғамы" қауымдастығынан стипендия алды.
Сербия мен Болгариядағы Мисирков
Бір кезде Мисирков Сербияда оқыды. Ұзақ өтпей ол, Санкт-Сава қоғамы берген білімнің басты мақсаты – сербтің жақтас идеялары мен насихаттау екенін түсінді. Осының салдарынан мектеп бағдарламаларын тоқтатты және студенттер Сербияның түкпір-түкпіріне таратылды. Мисирков Шабацқа жіберілді, онда төртінші орта білім курсын аяқтады, бірақ бұл жолы жергілікті гимназияда, ол оның соңғы курсы болды.
Мисирков Ресей империясында
Белградта алған білімі Ресейде мойындалмады. Мисирков Полтава семинариясында бастан бастап оқуға мәжбүр болды. 1897 жылы Санкт-Петербург императорлық университетіне түсті. Мұнда ол алдымен Болгар студенттер қауымдастығына және құпия Македондық Адрианополь үйірмесіне қосылды. Мисирков өмірінің осы кезеңі туралы "Мектеп және социализм" мақаласында былай деп жазды: "1897 жылы мен Петроград университетіне барып, бес жыл бойы болгар студенттерінің арасында болдым, болгар және Болгар студенттер қоғамының мүшесі ретінде". Мисирков осы жерде Балқан түбегінің этнографиясы және тарихы бойынша алғашқы ғылыми лекциясын Ресей Императорлық Географиялық қоғамының мүшелері алдында оқыды. 1900 жылдың 15 қарашасында Мисирков, сол кездегі Тарих және философия факультетінің үшінші курс студенті, Ресейдегі басқа студенттермен бірге Санкт-Петербургте студенттер үйірмесін құрды. Үйірменің басты мақсаты – IMRO жариялаған және үлкен державалар іске асырып, кепілдік берген Македония мен Фракияның саяси автономиясы болды. Сол жылдың 28 қарашасында Жоғарғы Македониялық Адрианополь комитетінің төрағасына жіберілген хатта үйірменің негізін қалаушылар: "Отанымыздың осы бөлігінің жағдайы мен тағдырына қызығушылық танытпайтын болгар жоқ, ол тиранның езгісінде қиын жағдайда қиналып жатыр", – деді. Сол кезде Мисирков Македония мен Фракиядағы славян халықтарын болгарлар деп есептеді. Ол 1902 жылы бітірді. Мисирков, басқалармен бірге, Ішкі Македониялық революциялық ұйымын (IMRO) болгар жасауы ретінде сынады. Осының салдарынан ол IMRO тарапынан қуғынға түсті және оның мүшелері оның кітабының көптеген даналарын жойды деп есептеледі.
Ресей империясына оралу
1905 жылы Санкт-Петербургтен Бердянскіге көшіп келді. Сол жерде ол «Вардар» журналын қайта жандандырып, гимназияда мұғалімнің көмекшісі болып жұмыс істеді. Бұл мінез-құлқына қарсы болған көптеген қорқытулардың салдары болуы мүмкін, олар оны Македонияның Болгариядан бөлінуі үшін күресуді тоқтатуға шақырған. 1909 жылдың 1 қазанында Санкт-Петербургтегі болгар дипломаттары мен шенеуніктер басып шығарған «Болгар жинағы» журналында «Сербия-Болгария жақындасуының негізі» деген мақаласын жариялады. Осы кезеңде 1910 жылы Софияда славян фестивалі өтті, Мисирковқа оған құрметті қонақ ретінде қатысуға шақырылды. 1910-1911 жылдары болгар географы, профессор Атанас Иширковтың «Болгария» кітабын болгар тілінен орыс тіліне аударды. Бірінші Балқан соғысы басталғанда Мисирков Македонияға ресейлік соғыс тілшісі ретінде барды. Македонияда ол болгар армиясының әскери операцияларын бақылай алды. Мисирков орыс баспасөзінде Османлы империясын Македониядан қууды талап ететін бірнеше мақала жариялады. 1913 жылы Екінші Балқан соғысы басталғаннан кейін Мисирков Ресейге қайтып, Одессадағы болгар тіліндегі мектептерде мұғалім болып жұмыс істеді. «Болгар елінің, әсіресе Македонияның тағдыры туралы ғылыми зерттеулер қажет болса, болгар ретінде Болгарияға қайта оралуға дайынмын». София университетінің тағы бір профессоры Василь Златарскиге де ұқсас мазмұндағы қысқа хат жіберілді, онда жаңа құрылған Македония тарихы және Батыс Болгария жерлері кафедрасына таңдалып алу үшін өтініш жасалды. Сол кезде Мисирков орыс тілінде «Македонский глас» (Македония дауысы) журналын шығара бастаған Македония ғылыми-әдеби қоғамымен байланыс орнатты. Мисирков осы журналда «К. Пелский» деген псевдониммен бірнеше уақыт бойы жарияланды. Осы кезеңде Мисирков македондықтардың болгар ұлтынан екенін де жақтады. Ол журналистік қызметін де қайта бастады және болгар баспасөзінде Македония мәселесі туралы көптеген мақалалар жариялады, олардың кейбіреулерінде македондық ұлттық идеялар көтерілді. Мисирков 1926 жылы қайтыс болды және білім беру министрлігінің 5000 лев қаржылық көмегімен Софиядағы зиратқа құрметті педагог ретінде жерленді.
Шығармалары
Өмірінде Мисирков бір кітап, бір күнделік, бір журнал нөмірін шығарды және отыздан астам мақала жазды. Оның "Македония мәселелері туралы" кітабы 1903 жылы Софияда жарық көрді. Журнал "Вардар" деп аталды және 1905 жылы Ресей империясының Одесса қаласында басылды. Мисирков жазған мақалалар түрлі газеттерде жарияланып, әртүрлі тақырыптарды қамтыды. Кітап, журнал және оның көптеген мақалалары қазіргі македония тілінің негізінде жатқан орталық македония диалектілерінде жазылған.
Македония мәселесі туралы
Мисирковтың ең маңызды еңбектерінің бірі – 1903 жылы Софияда жарық көрген «Македониялық мәселелер туралы» (Original: За македонските работи) атты македон кітабы, онда ол қазіргі македония тілінің негіздерін қалады. Бұл кітап Прилеп пен Битола аралығындағы аймақтағы македониялық диалекттерде жазылған. Ол ұлттық жекеленуді, Осман империясы шегінде автономиялық ұлттық институттар құруды және ерекше македониялық тілді қалыпқа келтіруді қолдады. Мисирков Македониядағы болгар мүдделерінің агенттері ретінде Болгария экзархатына және Ішкі Македониялық-Адрианополь революциялық ұйымына (ИМАРО) қарсы шықты. Осы кітапта және Мисирковтың өзінің айтуынша, македониялық әдеби тіл Македонияның орталық бөлігіндегі диалекттерге негізделуі керек, және кітаптың өзінде осы диалекттер қолданылған. Сонымен қатар, Мисирков Осман билігінен жеке македония ұлтын мойындауды сұрады. Мисирков македония ұлтының қазірде жоқ екенін мойындады, бірақ қажетті тарихи жағдайлар туғанда оны құру керек деп сақты.
" Вардар " журналы
Мисирков – македон тіліндегі алғашқы ғылыми журналдың авторы және редакторы. "Вардар" журналы 1905 жылы Ресей империясының Одесса қаласында басылып шықты. Мисирков сол кездегі қаржылық қиындықтарына байланысты журнал бір рет қана жарық көрді. Ол македониялықтардың ұлттық ерекшелігі туралы ойларын жеткізді. Журналдың мазмұнында негізінен Македонияға қатысты әртүрлі ғылыми салалар болуы жоспарланған еді.
Мақалалар
Өмірі бойы Мисирков түрлі газеттер мен журналдарға көптеген мақала жариялады. Мақалалардың тақырыбы – бір жағынан Македония, македон мәдениеті, этнология, саясат және ұлт, екінші жағынан болгар ұлты, саясат және этнографиясы. Мисирков мақалаларын македон, орыс және болгар тілдерінде жариялады, оларды Ресейде немесе Болгарияда бастырды. Көптеген мақалалар оның туған атымен қол қойылған, бірақ К. Пелски псевдонимімен жазылған мақалалары да бар.
Күнделік
2006 жылы Мисирковтың 1913 жылы Ресейде болғанда жазған қолмен жазылған күнделігі табылды. Болгар және македондық сарапшылар оның шынайы екенін растады және 2008 жылы жарияланды. Күнделіктің мазмұны Мисирковтың сол кезде өзін македондық болгар деп санағанын және болгарларға қатысты айқын қолдау білдіргенін нақты көрсетеді. Бұл Мисирковтың болгар және македондық этникалық мәселелердегі ұстанымы туралы жаңа қоғамдық пікірталас тудырды. Академик Алексис Гераклидтің сөзіне сәйкес, Мисирковтың ұстанымы толыққанды анық емес, кейде ол македониялық сияқты да көрінеді. Қолжазбада орыс тілінде жазылған 381 бет бар. Мисирков оны Котовск маңындағы Климентав ауылында, сол кезде тұрып жұмыс істеген жерінде жазды. Онда сол кездегі орыс баспасөзінен алынған мақалалар мен үзінділер де кездеседі.
Диалектология және этнография
Бірнеше басылымда Мисирков серб-хорват және болгар тілдерінің шекарасын анықтауға тырысты, соның ішінде болгар диалектілер аймағында, Торлак және македон диалектілерінің көбісін қамтыды. Мисирков Поморавьедегі халықтың түпкілікті және болгар текті екенін, Осман билігі кезінде Болгариядан болған кейінгі көші-қондарды есепке алмай, көрсетті. Крсте Мисирков пікірінше, Сербиядағы Крали Марко жырларындағы "Бугарштичи" деп аталатын әндер серб халық музыкасына болгар музыкасының ықпалының нәтижесі болып табылады.
Мұра
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында македондық жеке этникалық тобының идеясы таяуда ғана зиялылардың шағын топтары тарапынан қолға алынған болатын. Одан кейін Македониядағы славян халқының көп бөлігі өзін болгар деп есептеді, болгар Миллетинің бір бөлігі болды, ал македондық сепаратистік идеялар кеңінен халықтың қолдауын таба алмады. Мисирков өмірінің әртүрлі кезеңдерінде Македонияда тұратын славяндардың, соның ішінде өзінің де этникалық тегі туралы қайшы пікірлер білдірді. Иво Баначтың сөзіне сүйенсек, Мисирков өзін және Македония славяндарын болгарлар деп қарастырды және жалпы болгар патриотизмін жақтады, бірақ үлкен болгар ұлтының аясында Мисирков мәдени және ұлттық ерекшеленуді іздеп, македониялықтарды бөліп көрсетуге тырысты. Мисирковтың идеялары өз заманында аз ғана әсер етті және ол екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта жаңғырылды.
Болгариядағы Мисирковтың көрінісі
Болгарияда Мисирков болгар диалектологиясы мен этнографиясына ғылыми үлес қосқан, көзқарастары даулы педагог ретінде қарастырылады. Ол Белград университетін профессор Стоян Новаковичтің шәкірті ретінде бітірді және оның идеяларына ықпал етті. Сол кезде Новакович македониялықтар идеясын жақтаған көрнекті тұлға болды, осы арқылы Македония аймағында серб мүдделерін ілгерілетті. Кейін Мисирков онымен бірнеше рет кездесті, ал Новаковичтің Санкт-Петербургтегі дипломатиялық қызметі Македония ғылыми-әдеби қоғамын құруда маңызды рөл атқарды. Бірақ Мисирков кейін сербтерге деген қарсылық сезімін дамытты. Ол сондай-ақ Македонияның славян халқы "пішінсіз қамыр" емес, "жақсы пісірілген болгар наны" екенін айтты. Болгар тарихшыларының пікірінше, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Югославияның коммунистік режимі оның еңбектерін "македониялық ұлт" деген түсінікті, болгарлардан ерекшеленген ұлт ретінде қолдау үшін маңызды өзгертулер енгізді. Болгар сарапшыларының мәліметінше, Югославияның тарап кеткеннен кейін Македония Республикасында Мисирковтың кімдігі туралы да пікір қақтығыстары туды.
Солтүстік Македониядағы Мисирков қаласының көрінісі
Солтүстік Македонияда Мисирков ХХ ғасырдың басында стандартты македон тілінің қағидаларын қалыптастырған ең көрнекті македондық публицист, филолог және тіл білімі маманы саналады. Мисирков македон тіліндегі алғашқы ғылыми журналдың авторы болып табылады және македондық ұлттық іске қосқан үлесі үшін македондық қоғам оны 20 ғасырдың ең ұлы македониялық азаматы деп есептейді. Оның еңбектері мен идеялары Македония Ғылым және өнер академиясының ғалымдары зерттеген маңызды салаға айналды, олар оларды 19 ғасырда македондық ұлттық сананың болғанын дәлелдеу үшін пайдаланды. Оның құрметіне көптеген кітаптар мен ғылыми еңбектер жарық көрді және Македония тілі институты "Крсте Мисирков" деп оның атымен аталады. Солтүстік Македонияда Мисирковтың этникалық тегі туралы доктор Растислав Терзиоски көтерген мәселе талқыланып жатыр, ол Ресей мұрағаттарынан оның болгарларға жақындығын нақты көрсететін құжаттарды жариялады. Оның 1913 жылғы күнделігі, онда болгарлық көзқарасы айқын болды, Скопьеде үлкен дау тудырды. Алайда, Владо Поповскийдің пікірінше, Мисирковтың "македондық болгар" терминін қолдануы Балқан соғыстары мен Бухарест келісімінің салдарынан туындаған тактикалық қадам болды. 1914 жылы және одан кейін де ол македондық ұлттық еңбек туралы өз пікірлерін көп рет қайталаған.