Ағаш кесу, өңдеу және тасымалдау процесі

Кіріспе

Ағаш кесу, өңдеу және жылжыту процесі. Ағаш кесу – ағаштарды кесу, өңдеу және тасымалдау үшін белгілі бір жерге жылжыту процесі. Оған ағаштарды сүйреу, оларды орнында өңдеу, сондай-ақ ағаштарды немесе бөліктерін жүк көліктеріне немесе вагондарға тиеу кіруі мүмкін. Орман шаруашылығында «ағаш кесу» термині кейде ағаш сабағынан орманнан тысқары жерге, әдетте, ағаш өңдеу зауытына немесе ағаш сату алаңына ағаш тасымалдау логистикасын ғана сипаттау үшін қолданылады. Дегенмен, жалпы қолданыста бұл термин орман шаруашылығының және орман өсірудің кең ауқымын қамти алады. Ағаш кесу – көптеген өнімдерді жасау үшін шикізатты қамтамасыз ететін жеткізу тізбегінің бастауы. Әлемдік қоғамдар осы шикізатты тұрғын үй салуға, құрылысқа, энергия өндіруге және тұтыну қағазын жасауға пайдаланады. Орманды басқару, орман өртінің қаупін азайту және экожүйе функцияларын қалпына келтіру үшін де ағаш кесу жүйелері қолданылады, бірақ осы мақсаттарға олардың тиімділігі күмәнді. Ағаш кесу көбінесе теріс әсерлерге алып келеді. Ағаш жинау процедурасының өзі заңсыз болуы мүмкін, соның ішінде орманға қол жеткізу үшін сыбайлас жемқорлықты пайдалану, рұқсатсыз немесе қорғалатын аумақтан ағаш өндіру, қорғалатын түрлерді кесу немесе келісілген лимиттен артық ағаш өндіру сияқты жағдайлар кездеседі. Мұндай жағдайларда «ағаш мафиясы» деп аталатын ұйымдардың қатысы болуы мүмкін. Ағаш кесудің шектен тыс болуы экожүйелерге өтелмейтін зиян келтіруі мүмкін, мысалы, орманның жойылуына және биологиялық әртүрліліктің азаюына. Ағаш кесуге байланысты инфрақұрылым да қоршаған ортаның нашарлауына себеп болуы мүмкін. Бұл теріс экологиялық әсерлер экологиялық қақтығыстарға әкелуі мүмкін. Ағаш кесу әдетте жер үстіндегі орман кесуді білдіреді. Суға батқан ормандар су қоймаларын құру үшін бөгеттер салу нәтижесінде пайда болады. Су тасқыны немесе бөгет құрылысы салдарынан су астында қалған ормандардан ағаш жинау су астындағы ағаш кесу деп аталады, бұл ағаштарды қайта өңдеудің бір түрі.

Таза кесу

Клеарфлинг, немесе жаппай кесу – белгілі бір аумақтағы тік тұрған ағаштардың барлығын алып тастау арқылы жүзеге асырылатын орман шаруашылығының бір әдісі. Басқару мақсаттарына қарай, жаппай кесу кезінде регенерациядан өзге мақсаттарға жету үшін резервтік ағаштар қалдырылуы немесе қалдырылмауы мүмкін. Бұл техника аумақтан қоректік заттар мен топырақ жамылғысын алып тастайды, сондықтан ешқандай қосымша шара қолданылмаса, аймақтың ұзақ мерзімді саулығына зиян келтіруі мүмкін. Алайда, түрлеріне байланысты, көптеген бұтақтар тасымалдау кезінде сындырылып жатады, сондықтан нәтиже ағаш ұзындығымен кесуден күткендей айқын емес болуы мүмкін.

Ұзындығына қарай кесу

Ағаштарды ұзындығына қарай кесу – ағаштарды түбірден кесу, қабығын сызу, бөліктерге бөлу және сұрыптау (қағаз жасауға арналған ағаш, тік ағаш және т.б.) процесі, бұтақтары мен жоғарғы бөліктерін орманда қалдыру. Механикалық ағаш өңдеу машиналары ағашты кесіп, қабығын сызып, бөліктерге бөліп, содан кейін алынған бөліктерді жерге тасымалдау үшін скиддер немесе форвардермен тасымалданатын жинақтағыштарға орналастырады. Бұл әдіс диаметрі белгілі бір шамаға дейінгі ағаштар үшін қолданылады.

Ағаштарды тасымалдау

Кесілген ағаштар әдетте ағаш кесу үшін ағаш өңдеу зауытына, қағаз жасау үшін қағаз фабрикасына немесе басқа да мақсаттарға, мысалы, қоршау бағаналары ретінде тасымалданады. Ағаштарды кесу орнынан теміржолға немесе тікелей ағаш өңдеу немесе қағаз фабрикасына жеткізу үшін көптеген әдістер қолданылған. Ең арзан және тарихи тұрғыдан кең таралған әдіс – өзен ағысын пайдаланып, ағаш діңдерін ағысқа қарай жүздіру, яғни ағаштарды итеру немесе салап жүргізу. (Кейбір ағаштар жоғары шайырлылығынан суға батып кетеді, олар "өлген ағаштар" деп аталады.) 1800-жылдардың соңы мен 1900-жылдардың бірінші жартысында ең көп қолданылған әдіс – биік дөңгелекті жүк тиегіш болды. Ол он футтан астам биіктіктегі дөңгелектер жиынтығынан тұратын, астына ағаш немесе ағаштар байланатын құрал. Бастапқыда биік дөңгелекті жүк тиегіштерде өгіздер пайдаланылды, бірақ 1930 жылдары оларды тракторлар алмастырды. 1960 жылы Калифорнияда пайдалану үшін ең үлкен биік дөңгелекті жүк тиегіш құрылды. "Буян Бугги" деп аталған бұл машинаның өзі жылжымалы болды, дөңгелектері 7 метр биіктікте, ал алдыңғы бульдозер пышағы 9 метр ені мен 2 метр биіктікте болды. Ағаштарды тасымалдау қиын және қымбат болуы мүмкін, себебі ағаштар көбінесе жолдардан немесе су арналарынан алыс орналасқан. Ұлттық орман шаруашылығында немесе басқа да жабайы жерлерде жол салу мен күтіп ұстау шектелуі мүмкін, өйткені бұл өзен жағалауындағы аймақтарда тозуға әкелуі мүмкін. Егер кесілген ағаштар жолдың жанында болса, ауыр техникалар оларды тікелей жүк көліктеріне тиеуі мүмкін. Көбінесе арнайы ауыр техникалар ағаштарды жинап, жолға жақын апарып, жүк көліктеріне тиеу үшін қолданылады. Жолдан алыс жатқан кесілген ағаштарды тасымалдаудың көптеген әдістері бар. Кабельдік тасымалдау – ағаштарды жермен бірге жүк көлігі күтіп тұрған алаңға тартатын құралды пайдалануды қамтиды. Егер жер тегіс болмаса, ағаштарды жерде тарту мүмкін болмайды. Онда тікұшақ сияқты, ағаштарды тік көтеріп алатын кабельдік жүйе қолданылады. Қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін болғандықтан немесе жолдардың болмауына байланысты кабельдік тасымалдауға рұқсат берілмеген жағдайларда, ауыр тікұшақтарды пайдаланып ағаштарды орманнан шығаруға болатын тікұшақтық тасымалдау қолданылады. Бұл әдіс белгілі бір жерде ағаш кесу үшін қажетті инфрақұрылым мөлшерін азайтады және ағаш кесудің қоршаған ортаға тигізетін әсерін төмендетеді. Ағаш тасымалдаудың кеңінен таралмаған немесе қазіргі уақытта қолданылмайтын әдістеріне аттармен, өгіздермен немесе ауа шарларымен тасымалдау жатады.

Felled logs are then generally transported to a sawmill to be cut into lumber, to a paper mill for paper pulp, or for other uses, for example, as fence posts. Many methods have been used to move logs from where they were cut to a rail line or directly to a sawmill or paper mill. The cheapest and historically most common method is making use of a river's current to float floating tree trunks downstream, by either log driving or timber rafting. (Some logs sink because of high resin content; these are called deadheads.) In the late 1800s and the first half of the 1900s, the most common method was the high wheel loader, which was a set of wheels over ten feet tall that the log or logs were strapped beneath. Oxen were at first used with the high wheel loaders,but in the 1930s tractors replaced the oxen. In 1960 the largest high wheel loader was built for service in California. Called the Bunyan Buggie, the unit was self propelled and had wheels 24 feet (7 m) high and a front dozer blade that was 30 feet (9 m) across and 6 feet (2 m) high. Log transportation can be challenging and costly since trees are often far from roads or watercourses. Road building and maintenance may be restricted in National Forests or other wilderness areas since it can cause erosion in riparian zones. When felled logs sit adjacent to a road, heavy machinery may simply lift logs onto trucks. Most often, special heavy equipment is used to gather the logs from the site and move them close to the road to be lifted on trucks. Many methods exist to transport felled logs lying away from roads. Cable logging involves a yarder, which pulls one or several logs along the ground to a platform where a truck is waiting. When the terrain is too uneven to pull logs on the ground, a skyline can lift logs off the ground vertically, similar to a ski lift. Heli logging, which uses heavy lift helicopters to remove cut trees from forests by lifting them on cables attached to a helicopter, may be used when cable logging is not allowed for environmental reasons or when roads are lacking. It reduces the level of infrastructure required to log in a specific location, reducing the environmental impact of logging. Less mainstream or now for the most part superseded forms of log transport include horse logging and the use of oxen, or balloon logging.

Қауіпсіздік мәселелері

Ағаш кесу – қауіпті кәсіп. АҚШ-та ол үнемі ең қауіпті салалардың бірі болып келді және Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау институты (NIOSH) оны Ұлттық еңбек зерттеулер күнтізбісінде (NORA) еңбек ортасындағы қауіпсіздік және денсаулық мәселелеріне қатысты араласу стратегияларын анықтау және ұсыну үшін басымдық беретін сала ретінде мойындады. Орман шаруашылығымен/ағаш кесумен байланысты жарақаттар (өлімге әкелетін және әкелмейтін) ресми есеп беру жүйелері арқылы қадағалау қиын. Сондықтан, кейбір бағдарламалар жарақаттарды жаңалықтар сияқты қолжетімді дереккөздер арқылы бақылауды бастады. Ағаш кесу саласында 100 000 толық жұмыс күніне шаққанда 23,2 адам қаза табады, ал 100 жұмыс күніне 8,5 жарақат оқиғасы тіркеледі. Жұмыс орындарында ең көп кездесетін жарақаттар мен аурулар – бұлшық-скелеттік бұзылыстар (MSD), оларға бұлшық еттерге, сіңірлерге, буындарға, шеткі жүйкелерге және қан тамырларына әсер ететін қабыну және дегенеративтік жағдайлардың кең тізімі кіреді. Ағаш кесушілер ауыр, жылжымалы жүктермен жұмыс істейді және тізбекті аралар мен ауыр техника сияқты құралдарды тегіс емес, кейде тік немесе тұрақсыз жерде пайдаланады. Ағаш кесушілер сонымен қатар қолайсыз ауа-райы, ыстық немесе суық сияқты ауыр қоршаған орта жағдайларына да тап болады. Жарақат алған ағаш кесуші көбінесе кәсіби медициналық көмекке жедел қол жеткізе алмайды. Дәстүр бойынша, "Ағаш!" деп айқай салу, ағаш кесіліп жатыр деген ескерту ретінде пайдаланылды, бұл жұмыскерлердің соққыдан сақтану үшін сақ болуын қамтамасыз етеді. Ағашқа байланысты "жесір жасайтын" термині, әдетте ағаштан үзілген, бірақ әлі де шатырда қалған, басқа тармақтарға ілінген немесе керемет түрде басқа тармақта тепе-теңдікте тұрған тармақ немесе бұтақ, қауіпсіздік принципі ретінде жағдайды бағалаудың маңыздылығын көрсетеді. Канаданың Британдық Колумбиясында BC Forest Safety Council 2004 жылдың қыркүйегінде орман секторында қауіпсіздікті арттыруға бағытталған коммерциялық емес ұйым ретінде құрылды. Ол жұмыс берушілермен, жұмысшылармен, мердігерлермен және мемлекеттік органдармен орман шаруашылығында өмір сүруді қауіпсіз ету үшін қажетті негізгі өзгерістерді енгізу үшін жұмыс істейді. Ағаш кесу операцияларындағы тәуекелдерді, жағдайларға мүмкіндік болған жағдайда, механикалық ағаш жинау машиналарын, скиддерлерді және форвардтарды пайдалану арқылы азайтуға болады.

Logging is a dangerous occupation. In the United States, it has consistently been one of the most hazardous industries and was recognized by the National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) as a priority industry sector in the National Occupational Research Agenda (NORA) to identify and provide intervention strategies regarding occupational health and safety issues. Forestry/logging related injuries (fatal and non fatal) are often difficult to track through formal reporting mechanisms. Thus, some programs have begun to monitor injuries through publicly available reports such as news media. The logging industry experiences the highest fatality rate of 23.2 per 100,000 full time equivalent (FTE) workers and a non fatal incident rate of 8.5 per 100 FTE workers. The most common type of injuries or illnesses at work include musculoskeletal disorders (MSDs), which include an extensive list of "inflammatory and degenerative conditions affecting the muscles, tendons, ligaments, joints, peripheral nerves, and supporting blood vessels." Loggers work with heavy, moving weights, and use tools such as chainsaws and heavy equipment on uneven and sometimes steep or unstable terrain. Loggers also deal with severe environmental conditions, such as inclement weather and severe heat or cold. An injured logger is often far from professional emergency treatment. Traditionally, the cry of "Timber!" developed as a warning alerting fellow workers in an area that a tree is being felled, so they should be alert to avoid being struck. The term "widowmaker" for timber, typically a limb or branch that is no longer attached to a tree, but is still in the canopy either wedged in a crotch, tangled in other limbs, or miraculously balanced on another limb demonstrates another emphasis on situational awareness as a safety principle. In British Columbia, Canada, the BC Forest Safety Council was created in September 2004 as a not for profit society dedicated to promoting safety in the forest sector. It works with employers, workers, contractors, and government agencies to implement fundamental changes necessary to make it safer to earn a living in forestry. The risks experienced in logging operations can be somewhat reduced, where conditions permit, by the use of mechanical tree harvesters, skidders, and forwarders.

Қоршаған ортаға әсері

Ағаш кесудің зияны айқын, себебі оның теріс әсері бүкіл экожүйеде көрінеді. Осы зиянның кейбір түрлері:

1. Орманды қырқу: Ағаш кесу көбінесе орманды қырқуға, яғни белгілі бір аумақтағы ағаштардың толық жойылуына алып келеді. Орман жамылғысының жоғалуы жергілікті экожүйенің бұзылуы және көміртегінің сіңірілуінің төмендеуі сияқты ауыр салдарға әкелуі мүмкін, бұл климаттың өзгеруіне ықпал етеді. 2. Мекендеу орындарының жоғалуы: Ағаштарды кесу көптеген өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің мекендеу орындарын жояды. Орман – әртүрлі жануарлар мен өсімдіктердің мекені, ал осы мекендеу орындары жойылғанда, түрлер құрып кетуге жақын қалуы мүмкін. 1. Орманды қайта жарату және ормандау: Орманды қайта жарату – ағаштар кесілген жерлерге қайта отырғызу арқылы орман жамылғысын қалпына келтіруге және экожүйелік қызметтерді сақтауға көмектеседі. Ормандау – бұрын орман болмаған жерлерге ағаш отырғызу. Бұл шаралар орманды қырқумен күресуге және көміртегінің сіңірілуін арттыруға көмектеседі.

Ұлттық ережелер

1. Орманды басқару жоспарлары: Көптеген елдер орман шаруашылығын жүргізу үшін кешенді орманды басқару жоспарларын жасауды және оған сәйкес болуды талап етеді. Бұл жоспарлар тұрақты ағаш өңдеу, орманды қайта өсіру және орта тұру ортасын қорғау жөніндегі нұсқауларды қамтиды.

Жұмыспен қамту

Жергілікті жұмыспен қамту: Орман шаруашылығы операциялары, соның ішінде ағаш кесу, өңдеу және тасымалдау, орманды аймақтардағы көптеген адамдарға тікелей жұмыспен қамту мүмкіндіктерін ұсынады. Бұған орман жұмыскерлері, машина операторлары және әкімшілік қызметкерлер кіреді. Кіріс көзі: Жергілікті және ұлттық үкіметтер көбінесе салықтар, рұқсаттар және роялтилер арқылы орман шаруашылығы қызметінен кіріс алады. Бұл қаражаттар жергілікті қауымдастықты дамыту және табиғатты қорғауға қайта инвестициялануы мүмкін. 5. Stora Enso: Stora Enso – Финляндияда штаб-квартирасы орналасқан әлемдік компания және әлемдегі ең ірі ағаш өнімдері мен қағаз өндірушілердің бірі. Олар бірнеше елде жұмыс істейді және тұрақтылыққа баса назар аударады. 6. Interfor Corporation: Interfor – Канада мен АҚШ-та қызмет ететін жетекші ағаш өндіруші компания. Олар тұрақты орман шаруашылығы практикасымен және заманауи ағаш кесу тізбектеріне инвестиция салуымен танымал.

Заңсыз ағаш кесу

Мәселе: Заңсыз ағаш кесу – рұқсатсыз ағаш шабу және сату, көбінесе ұлттық және халықаралық заңдарды бұзу арқылы жасалады. Бұл орман мен қоршаған ортаға елеулі қауіп төндіреді. Салдары: Заңсыз ағаш кесу орманды кезең-кезеңмен жоюға, мекендеу орындарын жоюға және биологиялық түрлердің алуандылығын қысқартуға әкеледі. Бұдан бөлек, ол үкіметтерді түсімдерден айырып, заңды және тұрақты ағаш өңдеу амалдарын әлсіретеді. Шешімдер: Әртүрлі елдер заңсыз ағаш кесумен күресу үшін қатаң тәртіп сақтау, бақылау және халықаралық келісімдер сияқты шаралар қолданды. Тұтынушылар заңды және тұрақты ағаш өнімдерін қолдау үшін FSC сияқты сертификатталған өнімдерді іздеуі мүмкін.

Конфликттік ағаш

Мәселе: Қақтығыс ағашы, кейде "қанды ағаш" деп аталады, қарулы қақтығыстар немесе адам құқықтары бұзылған аймақтардан алынады. Мұндай ағаштарды сату қақтығыстарды қаржыландырып, зорлық-зомбылықты күшейтеді. Әсері: Қақтығыс ағашын сату қақтығысқа ұшыраған аймақтардағы тұрақсыздықты одан әрі ушықтырады, адам құқықтары бұзылуына себеп болады және заңды үкіметтер мен олардың институттарын әлсіретеді. Шейін: Халықаралық күш-жігер, мысалы, шикі алмастар үшін Кимберли процесінің сертификаттау схемасы, қақтығыс ресурстарын саудалауды болдырмауға бағытталған, бірақ олардың тиімділігі күмәнді. Әсер ету және тұтынушылардың хабардар болуы осы мәселені шешуде маңызды рөл атқарады.

Наразылық және белсенділік

Мәселе: Қоршаған ортаға немесе жергілікті қауымдастықтарға зиян келтіретін деп саналатын нақты ағаш кесу операцияларына жауап ретінде наразылықтар мен белсенділік жиі туындайды. Белсенділер осы операцияларды тоқтату немесе өзгерту үшін азаматтық мойынсұнбаушылыққа немесе заңдық шараларға баруы мүмкін. Әсері: Наразылықтар ағаш кесумен байланысты мәселелерге назар аударуға, заңдық шағымдарға және кейде корпоративтік және үкіметтік саясатқа әсер етуге мүмкіндік береді. Дегенмен, олар қақтығыстар мен сот дауларына да әкелуі мүмкін. Шаралар: Көптеген наразылықтар ағаш кесу тәжірибелерінде өзгерістерге, ағаш кесу компанияларының уағдалыстарына және операцияларды қатаң бақылауға алып келді. Кейбір компаниялар халықтың қысымына жауап ретінде тұрақты дамуды қолдайтын тәжірибелерді қабылдады.

Ашық дау

Мәселе: Белгілі бір аумақтағы барлық ағаштарды түгелдей кесіп тастау – ағаш өңдеудің бір түрі, ол қоршаған ортаға тигізетін зияны үшін көп сынға ұшырайды. Бұл жануарлар мен өсімдіктердің мекендеу орындарының жойылуына, топырақ эрозиясына және орманның кемуіне алып келуі мүмкін. Зияны: Ағаштарды түгелдей кесу экологиялық зиян келтіріп, экожүйелерді бұзуы мүмкін. Көбінесе бұл шара халықтың наразылығына және мемлекеттік бақылауға түседі. Шешімдер: Осы мәселені шешу үшін кейбір ағаш өңдеу компаниялары ағаштарды таңдап кесу және тұрақты ағаш өңдеу тәсілдерін қабылдады, ал үкіметтер шектеулер қойып, орманды қайта жаңарту жұмыстарын жүргізуді міндеттеді.

Түпкүлгіліктердің құқықтары мен жер даулары

Мәселе: Орман шаруашылығы қызметі жер иелену құқықтарына қатысты дауларға және жергілікті халықтармен қақтығыстарға алып келуі мүмкін. Көптеген жергілікті топтар орман шаруашылығын өздерінің дәстүрлі жерлері мен тіршілік салтына қауіп деп санайды. Салдары: Жергілікті халықтардың жер құқықтары жиі бұзылады, бұл оларды қоныс аударуға және мәдениетін жоғалтуға әкеледі. Орман өндіруші компаниялар, үкіметтер және жергілікті халықтар арасындағы қақтығыстар ушығуы мүмкін. Шешімдер: Заңнамалық базалар мен халықаралық келісімдер, мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Жергілікті халықтардың құқықтары туралы декларациясы, жергілікті халықтардың құқықтарын қорғауға бағытталған. Осы дауларды шешу үшін жергілікті халықтармен ынтымақтастық және кеңесу маңызды болып табылады. Бұл даулар осы индустрияның күрделі және көп қырлы екенін көрсетеді. Экономикалық мүдделерді, қоршаған ортаны қорғауды және әлеуметтік жауапкершілікті теңестіру – жаһандық деңгейдегі қиындық болып қалады, сондықтан орман шаруашылығы саласында үнемі диалог, ынтымақтастық және этикалық қағидаларды сақтау қажет.