Кіріспе

Орман шаруашылығында/ағаш кесуде қолданылатын практика, онда белгілі бір аумақтағы ағаштардың көпшілігі немесе барлығы біркелкі кесіледі. Ағаш кесу, жартастық және тұқымдық ағаштарды жинау сияқты, орманшылар оны белгілі бір орман экожүйелерін құру және көп мөлшерде күн сәулесіне мұқтаж немесе жасы тең, ірі топтарда өсетін белгілі бір түрлерді дамыту үшін пайдаланады. Сондай-ақ, ол климаттың өзгеруіне әсер етеді. Экологтар, дәстүрлі жер иелері, жергілікті тұрғындар және басқалар ағаш кесуге қарсы үнемі науқан жүргізіп келеді, оның ішінде кедергілер мен бейбітшілік әрекеттері арқылы. Ағаш кесу – ең көп таралған және экономикалық тиімді әдіс. Дегенмен, ол топырақ қабатының жоғалуы сияқты зиянды салдарларды да тудыруы мүмкін, оның құны экономикалық, экологиялық және басқа да мүдделердің арасында қызу талқылауға түседі. Ағаш жинау мақсатынан басқа, ағаш кесу жерді егіс үшін пайдалануға да мүмкіндік береді. Ақырында, ағаш кесудің жерге тигізетін әсері орманды қаншалықты тиімді басқаруға және ағаш кесуден кейін оны орман емес жерге айналдыруға байланысты болады. Соңғы жылдары ағаш кесу арқылы қоныстанған және тропикалық ормандардың жоғалуына көп назар аударылса, әлемдегі басқа да ірі ормандар, мысалы тайга, сондай-ақ боралдық ормандар да қарқынды даму қаупіне тап болып отыр. Ресей, Солтүстік Америка және Скандинавияда қорғалатын аумақтарды құру және ағаштарды күту және жаңарту үшін ұзақ мерзімді келісімдер жасау – болашақ өнімді барынша арттыруға мүмкіндік береді, – ағаш кесудің зиянды әсерін азайтуға бағытталған шаралардың бірі. Малайзиядағы Пасох жаңбырлы орманды зерттеу сияқты, ағаш кесілген ормандарды ұзақ мерзімді зерттеулер бүкіл әлемдегі орман ресурстарын сақтау туралы білім беруде маңызды рөл атқарады.

Қоршаған ортаға әсері

Экологиялық ұйымдар таза кесуді суға, топыраққа, жануарлар дүниесіне және атмосфераға зиянды деп сынға алады және тұрақты баламаларды пайдалануға ұсынады. Таза кесу су айналымына әсер етеді. Ағаштар суды және жоғарғы қабатты топырақты ұстап тұрады. Орманды таза кесу ағаштарды алып тастайды, олар әдетте үлкен көлемде суды буландырады, сонымен қатар орманның төменгі қабатында өсетін шөптерді, мүктерді, лишайларды және папоротниктерді физикалық түрде зақымдайды. Флора мен фаунаны жою немесе зақымдау жергілікті жердің суды сақтап қалу қабілетін азайтады, бұл су тасқынын күшейтеді және топырақтан қоректік заттардың шаюын күшейтеді. Қоректік заттардың максималды жоғалуы кесілгеннен кейін екінші жылы болады және төртінші жылға қарай кесу алдындағы деңгейге оралады. Өзен жағалауларын қоршап тұрған ағаштарды алып тастау судың көлеңкеленуіне кедерес келтіреді, бұл өзен жағалаулары мен өзендердің температурасын көтереді. Ағаштар топырақты ұстап тұрмағандықтан, өзен жағалаулары эрозияға ұшырайды, шөгінді суға түсіп, артық қоректік заттар пайда болады, бұл өзендегі өзгерістерді күшейтеді және теңізде, шақырымдар қашықтықта проблемалар тудырады.

Теріс әсерлер

Ағаш кесудің адамдар мен жергілікті флора мен фаунаға теріс әсері болуы мүмкін. Орегон университетінің зерттеуі бойынша, белгілі бір аймақтарда ағаш кесілген жерлердегі топырақ эрозиясы, жер көшкіндері салдарынан, шамамен үш есе артық байқалды. Ағаш кесуге қажетті жолдарды ескергенде, жер көшкінінің белсенділігі жақын орманды аумақтармен салыстырғанда 5 есеге жуық артқандығы анықталды. Ағаш кесу үшін салынған жолдар нормалды жер жабынына қарағанда су өткізбеуі себепті, жер бетінің қалыпты дренажын бұзады. Жолдар сондай-ақ топырақ пен тау жыныстарының қайта бөлінуіне байланысты жер асты суларының қозғалысын өзгертеді. Ағаш кесу дауыл кезінде өзендердің су деңгейінің артуына, тіршілік ортасы мен түрлердің биологиялық әртүрлілігінің жоғалуына, инвазивті және зиянды өсімдіктердің таралуына мүмкіндік тудыруы мүмкін, сондай-ақ, аймақпен жақсы таныс адамдардың орманды жерлердің жойылған қалдықтарына наразылық білдіруіне және мүлік құнының төмендеуіне, демалыс, аң ауру және балық аулау мүмкіндіктерінің азаюына әкелуі мүмкін. Ағаш кесу орман өрттері және табиғи құлау сияқты табиғи бұзылыстардың жиілігін азайтады. Ұзақ уақыт өткен соң, бұл жергілікті тұқымдық қорын азайтуы мүмкін. Температты және боралдық климатта ағаш кесу қардың тереңдігіне әсер етуі мүмкін, себебі ағаш кесілген жерлерде қар ұсталып қалу және булану аз болады, сондықтан қар қалыңдығы орманға қарағанда артық болады. Бұл топырақтың қатуын азайтады, ал тікелей күн сәулесінің көп болуымен бірге қардың ертерек еруіне және көктемде судың көп ағып кетуіне себеп болады. Қазіргі орманды жою қарқынымен әлемдегі жаңбырлы ормандар жүз жыл ішінде толығымен жойылуы мүмкін. 2000 жылдың маусымынан 2008 жылдың маусымына дейін Бразилиялық Амазониядағы жаңбырлы ормандардың үлкен бөлігі кесілді. Ормандардың үлкен аумақтарының жойылғанына куә болдық. Мысалы, Оңтүстік Америкадағы Атлантика орманының қазіргі уақытта тек 8-14 пайызы ғана қалды. Орманды жою қарқыны 2004 жылдан бері азайғанмен, орманды жоғалту болашақта да жалғасады деп күтілуде. Шаруалар жыл сайын жайылымдық және егістік жерлерді құру үшін ормандардың үлкен участаларын кесіп, өртейді, бірақ ормандардың қоректік заттарға кедей топырағы көбінесе осы жерді ауыл шаруашылығына жарамсыз етеді, сондықтан шаруалар бір-екі жыл ішінде басқа жерге көшіп кетеді.

Оң перспективалар

Жарық интенсивтілігі жоғары ағаш түрлерінің өсуін және көбеюін ынталандыру үшін толық кесу жүзеге асырылуы мүмкін. Әдетте, жақын орман ағаштарының биіктігінен екі еседен астам аумақты кескен кезде, орманның микроклиматқа тигізетін әсері тоқтатылады. Осылайша, кесу аумағының ені қай түрдің басым болатынын анықтайды. Айқын температура өзгеріштеріне, топырақтың ылғалдылығына төзілділігі бар және жануарлардың жеуіне төзімді түрлер, әсіресе екіншілік сукцессияның пионерлік түрлері орналасады. Орман шаруашылығы мамандары толық кесуді табиғи бұзылыстарды имитациялау және Солтүстік Америкадағы тополь (аспен), жалбыз және қара жидекті сияқты алғашқы сукцессия түрлерін көбейту әдісі ретінде пайдаланады. Толық кесу жануарлардың мекендеу ортасын және жайылымдық аймақтарды құруда тиімді болып табылады, бұл аймақтар орман өрттері, үлкен жел құлауы немесе қар көшкіндері сияқты табиғи жаңару бұзылыстары болмаған жағдайда пайда болмас еді. Толық кесу ескі орман жағдайында бәсекелесе алмайтын түрлерді жаңартуға көмектеседі. Олардың ішінде аспен, қарағай және нашар топырақты аймақтарда емен – ойыншы және ойыншы емес жануарлар үшін маңызды түрлер болып табылады. Толық кесу аймақтағы қантамырлы өсімдіктердің әртүрлілігін де арттыруы мүмкін. Бұл толық кесуден кейінгі бірнеше жылдарда және шөптерге бай ормандарда, шынайылық жасалған жерлерде ең айқын байқалады. Соңғы кезде орман шаруашылығын басқарушылар еменді кесудің нашар топырақты аймақтарда еменді орманды жаңартуға көмектесетінін анықтады. Еменді ормандардағы ағаштардың қанаты көбінесе жерге көлеңке түсіріп, жаңа өскен емендердің өсуіне кедергі келтіреді. Ересек ағаштар алынған кезде, жас өсімдіктер орманға қайта оралу мүмкіндігіне ие болады.

Жабайы табиғаттағы жануарларға әсері

Ағаш кесудің негізгі зияны – олардың мекендеріне тиеді, осы арқылы болашақта жәндіктер, аурулар, қышқыл жаңбырлар мен желдің келтіретін зиянға оларды осал етеді. Бір аумақтан барлық ағаштарды алып тастау көптеген жануарлар түрлерінің тіршілік ортасын жояды. Сонымен қатар, ағаш кесу орманға тәуелді экожүйелер үшін, мысалы, олардың арасынан өтетін өзендер мен салалар үшін де мәселе тудыруы мүмкін. Канадада қара құйрықты бұғылардың саны ағаш кесуден кейін одан да қауіпке ұшырайды. Бұғылар қасқырлар мен пумалардың, сондай-ақ жергілікті халық пен басқа да аңшылардың тамақ көзі болып табылады. Бұғылар қалалар мен ауылдық жерлерде қауіпсіз, себебі оларды көшелерде жүгіріп, шаруа қожалықтарында жеміс-жидек жеп жүргенін көруге болады, бірақ биік таулы аймақтарда оларға ормандық қорғаныс қажет.

Мэн штатында

Мэн штатында, Нәтижеге бағытталған орман шаруашылығы (OBF) деп аталатын жерді басқару нысаны, егер алынып тасталған ағаштардың мөлшері ағаштардың өсу қарқынынан аспаса, кең көлемде ағаш жинауға мүмкіндік береді. Бұл бағдарлама енгізілгеннен бері кең ауқымды кесулер мен бір түрлі ағаштарды отырғызуға алып келді. Мэн университетінің Тұрақтылық шешімдері бастамасының зерттеуі (негізінен солтүстік) Мэндегі сертификатталған орман жерлерінің көп бөлігінде ағаштардың шамадан тыс жиналып жатқанын көрсетті, бұл ағаш жинаудың ұзақ мерзімді тұрақтылығын төмендетіп, су алабындағы эрозия мен ластануды күшейтеді. Бұл тәжірибелер орманшылар мен жергілікті халықтың денсаулығы мен әл-ауқатына қатысты экологиялық әділдік туралы алаңдаушылықтарды тудырды.