Кіріспе

Томас Ансти Гатридің 1882 жылғы романы. «Вице-верса: Әкелерге сабақ» – Томас Ансти Гатридің "F. Anstey" псевдонимімен жазған, алғаш рет 1882 жылы жарық көрген комедиялық роман. Атау латын тіліндегі "vice versa" фразасынан алынған, мағынасы – "керісінше". Оқиға Викториялық Лондон қаласында өрбітеді. Үндістаннан келген сиқырлы тас арқасында әке мен ұл бір-бірінің орнына ауысып, өмірін басынан кешіреді, соның нәтижесінде бір-бірін жақсырақ түсінеді, ал кейін қайтадан өз орнына оралады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Виктория дәуірінде өтетін бұл роман бизнесмен Пол Болтитуд пен оның ұлы Дик туралы. Дик үйден шығып, таяқпен тәртіп сақтайтын директор доктор Гримстоун басқаратын пансиондық мектепке қайта оралуға дайын. Ұлының мектепке қайта оралудан қорқатынын көріп, Болтитуд балалық шақ – өмірдің ең жақсы жылдары екенін айтады және өзінің орнына оның баруын тілейді. Осы сәтте, Индиядан әкелген туысының сыйлық тасының күшімен, тілек орындалып, әкесі ұлына толыққандай ұқсайтын балаға айналады. Енді олар тең дәрежеде. Дик тасты ұстап тұрып, әкесінен өзінің бұрынғы кейпіне қайтаруды талап етеді, бірақ Дик бас тартады және өзінің әкесінің өзгермес бұрынғы келбетіне ұқсас ер адам болуға шешім қабылдайды. Мырза Болтитуд ұлының пансиондық мектебінде жаңа оқу жылын бастауға мәжбүр болады, ал Дик әкесінің қаладағы бизнесін басқару мүмкіндігіне ие болады. Соңында, екеуі де бір-бірін жақсырақ түсініп, өз денелеріне қайта оралады.

Театр

1883 жылы драматург Эдвард Роуз осы әңгімені «Вице-Верса» деп аталатын Вест-Энд пьесасына бейімдеді.

Радио

1947 жылы BBC Феликс Фелтон бейімдеген және өндірген алты бөлімді радиосериал жасады. Пол Болтитуд рөлін Рональд Симпсон, ал оның тәлкек ұлын Джон Кларк сомдады. Доктор Гримстоун рөлінде тәжірибелі радиоактер Ральф Трумэн ойнады. Таспалар пайда болғанға дейінгі креативті дыбыс эффекттерінің ерте мысалы ретінде, әкесі мектепке бара жатқан ұлына айналу арманына қол жеткізгенде, жас актер Джон Кларк өзімен-өзі сөйлесуге мәжбүр болды. Ол сол кезде қолданылған 15 дюймдік дискілерге әкесінің диалогын алдын ала жазып, ұлының рөліне сөйлеу үшін орын қалдыруға тиіс болды. Көптеген мұқият репетициялардан кейін, хабар тікелей эфирде берілді, сөйлеу өте табиғи болды.

Кино және теледидар

Бұл әңгіме кем дегенде төрт рет фильмге, ал кем дегенде бір рет теледидарға бейімделді. Алғашқы фильм 1916 жылы шыққан британдық үнсіз фильм болды: оны Морис Элви режиссерлік етті, ал Чарльз Рок, Дуглас Манро және Гай Ньюолл түсті. Екіншісі, сондай-ақ британдық, 1937 жылы шықты. Үшінші фильм, тағы да британдық, 1948 жылы жарық көрді. Оны Питер Устинов жазып, режиссерлік етті, ал Роджер Ливзи Пол Бултитуд рөлінде, ал Энтони Ньюли (Италия Конти академиясынан жаңа келген) Дик рөлінде ойнады. Радиода Дик рөлін ойнаған Джон Кларк бастапқыда Устиновпен сынақтан өтіп, жеті жылдық Ранк келісім-шартымен рөлге іріктелді. Бірақ оның агенті «Жүсті Уильям» театры келісім-шартындағы бір тармақты қабылдамады, ол турне Англия бойынша тағы бір жыл қайталана беруге мүмкіндік берді. Сондықтан оның орнына Ньюли таңдалды. 1981 жылғы ITV теледидарындағы бейімдеуде Питер Боулз Пол Бултитуд рөлінде болды. 1988 жылғы американдық фильм нұсқасы заманауи ортаға бейімделді, онда судья Рейнхольд пен Фред Савидж әке мен ұл рөлінде ойнады. Ол алғашқы көрсетілімінде Ф. Анстидің романын бастапқы көзі деп көрсетпеді, бірақ атауын сақтап қалды.

Басқа шығармалардан сілтемелер

Мэри Роджерстің "Қызық жұма" және "Жазғы алмасу" романдары – осы оқиғаның заманауи қайтажаралуы. Мистер Болтитуд (бірақ романның аты емес) П. Г. Водхаустың "Алтын жарғақ" кітабында XII тараудың бірінші абзацында есімдік ретінде айтылады. Бұрын бұл кітап VII тарауда зардап шеккен кітаптардың бірі деп көрсетілген. Мистер Болтитуд – сонымен қатар С. С. Льюистің ғылыми-фантастикалық трилогиясының үшінші кітабындағы қолға үйретілген аюдың (Логрдың жеті аюының соңғысы) есімі. "Вице-Верса" Джеймс Джойстің "Улисс" (1922) романының 15-ші эпизодында, "Цирце" бөлімінде; Малкольм Лоуридің "Вулкан астында" (1947) романының 6-шы тарауында; Эвелин Воның "Офицерлер мен джентльмендер" (1955) романында (оның "Құрмет қылышы" трилогиясының екінші кітабы), жазғы бақта оқып отырған жігіт ретінде; С. С. Льюистің "Қуаныштан таң қалған" (1955) кітабында; Алгернон Блэквудтың "Әдемі елдегі тұтқын" романының V тарауында (1913); Агата Кристидің "Күн астындағы зұлымдық" романының 3-ші тарауы, 3-ші бөлімінде (1941); және Хорацио Алгердің "Қазына іздеу" (1907) романында да кездеседі.