Кіріспе

Антофагаста (antofaˈɣasta) – Чилидің солтүстігіндегі портовый қала, Сантьягодан солтүстікке қарай орналасқан. Антофагаста провинциясының және Антофагаста облысының орталығы. 2015 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 402 669 адамды құрайды. Испан-американ тәуелсіздік соғыстарынан кейін Боливия Антофагастаны өзінің аумағының бір бөлігі деп талап еткен. Антофагаста 1879 жылдың 14 ақпанында Чили әскері тарапынан басып алынып, Тынық мұхиты соғысын (1879–1883) бастады. Чилидің егемендігі Боливиямен 1904 жылғы Бейбітшілік және достық шарты бойынша ресми түрде мойындалды. Антофагаста қаласы кен өндіру қызметімен тығыз байланысты, ол Чилидің ірі кен аймақтарының бірі үшін портовый және негізгі қызмет көрсету орталығы болып табылады. Күміс және селитра өндірісі Антофагаста үшін тарихи маңызға ие болғанымен, 19 ғасырдың ортасынан бері мыс өндіру Антофагаста үшін ең маңызды кен қызметі болып табылады, бұл құрылыс, бөлшек сауда, қонақүйлер, халық санының өсуі және 2000-шы жылдардың соңына дейінгі тауарлық жарылысқа дейін тұрақты өсімді қамтамасыз етті. 2010 жылдан бері Антофагаста литий өндірісіне қызмет көрсету орталығы болып табылады. Антофагаста Чилиде жан басына шаққандағы ең жоғары ЖІӨ-ге ие, құны 37 000 АҚШ доллары, және Метрополитана де Сантьяго облысы мен Магальянес және Антарктика Чилена облысынан кейін Адам даму индексі бойынша 3-орынды иеленеді.

Тынық мұхит соғысы

1873 жылы Боливия Перумен қорғаныс одағы туралы құпия шартқа қол қойды. Бұл 5 жылдан кейін Чилиде, Тынық мұхиты соғысын бастар кезде дәлел ретінде пайдаланылды. Құпия одақ Боливияға Перумен ақылдаспай Чилимен шекаралық шартқа қол қоюға тыйым салды. Дегенмен, 1874 жылы Чили мен Боливия шекаралық шартқа қол қойды, ол 1866 жылғы бұрынғы шартты алмастырды. Оның бірінші тармағында 25 жыл бойы жеке тұлғаларға, кәсіпорындарға және чили капиталына жаңа салықтар салуға тыйым салынды. Боливия үшін 1873 жылғы үкімет пен CSFA арасындағы шарт әлі күшіне енбеген еді, себебі Боливия конституциясына сәйкес, Боливия үкіметімен жасалған барлық шарттар конгресс бекітуі керек болатын. Боливия Чили үкіметінің қалауымен салықты тоқтатты, бірақ Чилидің сыртқы істер министрінің хатынан кейін салық заңын қайта қолданысқа енгізіп, содан кейін "Compañía de Salitres" компаниясын тоқтатты және жапты. Чилимен болатын қақтығысқа дайындалып, Боливия Перумен жасалған келісім бойынша қолдау сұрауға шешім қабылдады, ал шарт 1879 жылдың 14 ақпанында Чилидің Антофагаста қаласын басып алуымен күшіне енді. Чили тарапының мәлімдемесіне сәйкес, 10 центтік салық 1874 жылғы шартты бұзды, өйткені оған сәйкес Боливиядағы чили компанияларына жаңа салықтар салынуы тиіс емес еді. Боливия шекаралық шартты бұзып, CSFA шартынан бас тартқаннан кейін Чили Антофагастанына басып кірді, ол сол кезде Боливия территориясында болды және оның егемендігі 1866 жылға дейін ратификацияланған еді. Соғыстан кейін 1884 жылы Боливия мен Чили арасында бейбіт келісімге қол қойылды, онда Лоа өзені мен 23-параллель арасындағы территория Чилидің басқаруына берілді, ал Боливияға Арика және Антофагаста порттарына қол жеткізуге рұқсат берілді.

20 ғасыр

Чили мен Боливия арасындағы 1904 жылғы 20 қазанда қол қойылған және 1905 жылғы 21 наурызда жарияланған Бейбітшілік және Достық шарты Чили мен Боливия арасындағы шекараны мәңгілікке орнатып берді. 1912 жылы британдық қауым (La Colonia Britanica) республиканың жүз жылдығын тойлау үшін Плаза Колон алаңына Биг Бенді еске түсіретін сағат мұнарасын орнатты. 1937 жылы Антофагаста муниципалитеті Антофагастаның әнұранын жазу үшін жалпыұлттық конкурс жариялады. Қаланың белгілі дәрігері және ақыны Антонио Рендик, сондай-ақ музыкант Хуан Баутиста Куальйотто сөздерін және музыкасын жазу құқығына үміттенді. 1956 жылы Вальпараисо католик университетінің қолдауымен Universidad del Norte (қазіргі Солтүстік католик университеті) құрылды. Сол жылдың 9 қазанында Чили университетінің құрамындағы "Centro Universitario Zona Norte" (Солтүстік аймақтық университеттік орталық) құру бойынша келіссөздер басталды. 1968 жылы Чили университетінің Антофагастадағы орталығы ашылды, бұл университет реформасы келісімі Солтүстік аймақтық университеттік орталықтың автономиясын білдірді. 1991 жылғы 18 маусымда болған топырақ көшкіні қаланың көп бөлігін қиратты, жерді шайып, 2464 үйге зақым келтіріп, 493 ғимаратты толық құлатты. Материалдық шығын 70 миллион долларға бағаланды. Апаттан 92 адам қаза тауып, 16 адам жоғалып кетті, ал шамамен 20 мың адам үйсіз қалды. 1995 жылғы 30 шілдеде қала Рихтер шкаласы бойынша 7,3 балдық, Меркалли шкаласы бойынша VII-VIII дәрежелі жер сілкінісіне ұшырады. Оқиға салдарынан үш адам қаза тауып, жүздей адам жарақат алды, бірақ оқиғаның масштабына қарағанда ғимараттарға келтірілген зақым аз болды.

2000 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Құрылыс индустриясы едәуір өсімді бастан өткерді, бұл жақында салынған көптеген биік ғимараттарда, қала аумағының солтүстікке қарай кеңеюі мен Костанера даңғылының толық жаңартылуы, сондай-ақ қала орталығындағы жаяу жолдары сияқты түрлі қалалық жобаларда көрініс тапты. Экономикалық дамуда көптеген бөлшек сауда желілері мен супермаркеттер, әрі түрлі жоғары сапалы қонақ үй тізбектері орналасты, олар кен және портылық қызмет саласында капитал мен сауда серіктестерін тарту үшін бизнес-туризмді дамытуға ықпал етті. Сонымен қатар, қалаға Enjoy Antofagasta казиносын орнату құқығы берілді. 2008 жылғы әкімшілік сайлауда қаланың тұңғыш әйел әкімі, д. Марсела Эрнандо сайланды, ол партиясынан шығып, тәуелсіз кандидат ретінде қатысты. Бұл оған Антофагаста халқының барлық топтарынан қолдау жинауға мүмкіндік берді.

Гидрология

Он шамасында құм мен қиыршық тас жиналатын өзендер бар. Үлкен су жиналатын алапта ("хоя") "Хойя Ла Чимба", "Хойя Караколес", "Хойя Ла Кадена", "Хойя Ла Негра" және "Хойя Эль Вей" орналасқан. Осы су жиналатын алаптар мен олардың өзендері (Кебрада), мысалы "Quebrada sin nombre", "Quebrada Baquedano", "Quebrada El Toro", "Quebrada El Carrizo" және "Quebrada Jardines del Sur", 1991 жылғы су тасқынына ықпал етті. Антофагастаның жағалауы жартасты және тік болғандықтан, табиғи жағажайлар жоқ, көбінесе олар жасанды түрде жасалған. Қаланың солтүстігінде табиғи жағажайлар "La Portada", "Las Losetas" және "La Rinconada" аймақтарына дейін созылады. Коммунаның су ресурстарының ішінде әртүрлі құрғақ көлдер (салар) бар, олардың арасында Салар де Пажоналес, Салар Мар Муерто, Салар Пунта Негра және Салар де Навидад көлдері бар.

Басқару

Антофагаста коммунасы – Чилидің үшінші деңгейдегі әкімшілік бөлігі болып табылады және оны муниципалдық кеңес басқарады, оның төрағасы – әкім (алькаде), ол әр төрт жыл сайын тікелей сайланады. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, қала әкімі – Джонатан Веласкес. Чилидің сайлау бөлімдерінде Антофагаста 4-ші сайлау округінің құрамында Марсела Эрнандо (PRSD) және Паулина Нуньес (RN) депутаттар палатасында, сондай-ақ Мехильонес, Сьерра-Горда және Талтал қалаларын өкілдік етеді. Коммуна Сенатта Педро Арайя (Прогрессивті конвергенция, 2014–2022) және Алехандро Гилльер (Прогрессивті конвергенция, 2014–2022) арқылы, 2-ші сенаторлық округтің (Антофагаста облысы) бөлігі ретінде өкілдік етіледі. Коммунада үш жергілікті полиция соты бар. Бұдан өзге, Антофагаста муниципалитетінде бірқатар муниципалдық бас кеңселер бар, олар белгілі бір қоғамдық қажеттіліктерді нақтырақ қанағаттандыру және бақылау үшін құрылған ұйымдар.

Экономика

Антофагастаның экономикалық дамуы негізінен мыс өндіру және нитрат, йод сияқты металл емес минералдарға негізделген. Антофагастада екі ірі өнеркәсіптік аймақ бар; біреуі қалалық аймақтан тыс, «Сиудад Эмпресариал Ла Негра» деп аталатын, шамамен 2400 гектарлық кешен. Мұнда цемент, әк және басқа да өнімдермен қатар, мыс қорыту пештері де бар. Екінші өнеркәсіптік аймақ қаланың солтүстігінде орналасқан, онда әртүрлі компаниялардың көптеген операциялық орталықтары, негізінен «Педро Агирре Серда» даңғылы бойында құрылған. Сауда көбінесе Антофагастаның орталығында, Пласа Колон төңірегінде шоғырланған, соңғы 20 жылда бірнеше ұлттық сауда желілері ашылды. Сонымен қатар, қаланың әртүрлі аудандарында «Лидер», «Тоттус», «Унимарк», «Санта-Изабель» және «Джамбо» сияқты ірі супермаркет желілері пайда болды. 2006 жылы жағалау аймағында «Mall Plaza» ұлттық желісі, ал қаланың оңтүстігінде «Casino Enjoy Antofagasta» ашылды.

Іскерлік туризм

Антофагастаның аймақтағы маңызды әкімшілік рөлі, тау-кен секторымен тарихи байланысы және еліміздегі мыс өндірісінің 54% -ын құрауы себепті, жыл сайын бірнеше тау-кен өндіруші елдердің қолдауымен іс-шаралар өткізіледі. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – «Антофагаста индустриялық қауымдастығы» ұйымдастырған «Экспонор» көрмесі. Бұл қауымдастық аймақтағы ірі мыс өндірушілерді біріктіреді. «Экспонор» көрмесі – түрлі елдерден келген кәсіпкерлер арасындағы байланыстарды, жаңа бизнес мүмкіндіктерін және білім мен тәжірибе алмасуды ынталандыратын ірі шара. 2007-2015 жылдар аралығында бұл маңызды сауда көрмесі 41,291 миллион АҚШ доллары көлемінде (әлемдік жалпы көлемінің 63,48%) инвестициялық портфельді құрады.

Тұрмыс-тіршілік шығындары

2009 жылдан бастап бұл қала Чилиде Сантьяго және Пунта-Аренаспен қатар ең қымбат тұру қаласы болып есептеледі.

Демография

2002 жылғы Ұлттық Статистика Институтының халық санағына сәйкес, Антофагастада 296 905 тұрғын болды, оның ішінде 143 685 әйел және 153 220 ер адам. Коммунада 295 792 (99,6%) адам қалалық жерлерде, ал 1 113 (0,4%) ауылдық жерлерде тұрды. 1992 және 2002 жылғы халық санақтары арасында халық саны 30,0%-ға (68 497 адамға) өсті. Чилидің Ұлттық Статистика Институтының 2009 жылғы болжамы бойынша, қаланың халқы шамамен 360 473 адамды құрайды.

Білім

Қалада бірнеше мемлекеттік және жеке білім беретін университеттер бар. Екі ірі дәстүрлі университет: бірі мемлекеттік – Антофагаста университеті, екіншісі жеке – Солтүстік католик университеті. 2002 жылдан бері бірнеше жеке меншік автономды университеттер ашылды. Бұрын Антофагастадағы жалғыз жеке меншік автономды университет – "Хосе Сантос Осса университеті" болған. Мемлекеттік мектептер қала бойынша шамалы біркелкі орналасса да, жеке мектептер негізінен қаланың ең бай тұрғындары тұратын орталық және оңтүстік бөлігінде орналасқан. Университетке қабылдау емтиханында ең жоғары ұпай жинаған елдің үздік 100 мектебінің ішінде қаладағы үш жеке мектеп бар: Антофагаста британ мектебі, "Хрватская школа Сан-Эстебан" және "Антофагаста халықаралық мектебі". Антофагаста Чилиде әскери кешендегі муниципалдық мектептің жұмыс істейтін алғашқы қаласы: "Әскери оқудағы интеграциялық зерттеулерді қалпына келтіру орталығы", 20-ші "La Concepción" нығайтылған полкі ішінде орналасқан.

Футбол

Антофагастада ең танымал спорт – футбол. "Deportes Antofagasta" футбол клубы Чилидің бірінші дивизионында ойнайды (бірақ ол кәсіби футболдың бірінші дивизионында екі рет өнер көрсеткен), ал өз алаңындағы ойындарын Антофагаста облыстық стадионында өткізеді. Қаланың тағы бір футбол клубтары – Чилидің үшінші А дивизионында ойнайтын "Club Deportivo Ormazábal" және "Club Deportivo Unión Bellavista".

Басқа спорт түрлері

Антофагаста 1959 жылғы баскетболдан әлем чемпионатын қабылдаған қалалардың бірі болды, онда Чили қола жүлдесін жеңіп алды. Бейсболдан бұрынғы ғасырдан бері түрлі командалар құрылып, жарысқа қатысып келеді, ал қала құрамасы Чилидегі ең үздік бейсбол командасы саналатын Токопилла құрамасымен ұлттық классикалық ойын үшін күреседі.

Жолдар

Облыстың негізгі құрлықтағы байланыс жолы – 5 CH тас жолы, ол қаланы елдің қалған бөлігімен байланыстырады және Панамерикан тас жолының бір бөлігі болып табылады. Бұл тас жол қалаға солтүстіктегі CH 26 тас жолы арқылы, ал оңтүстіктегі CH 28 тас жолы арқылы қосылады. Сонымен қатар, қала елдің солтүстігіне 1 CH тас жолымен байланысады, бұл жол Андрес Сабелла Гальвес халықаралық әуежайына және Ла Портада табиғи ескерткішіне де қол жеткізуге мүмкіндік береді. Қалалық аймақтың ұзын және тар пішініне байланысты көлік қозғалысы қаланың басты даңғылдары маңында шоғырланған. Қаланы солтүстіктен оңтүстікке дейін кесіп өтетін жалғыз даңғыл – Жами Гусман, Эхерсито, Республика Хорватия, Греция, Хосе Мануэль Балмаседа, Анибал Пинто, 7-ші желі және Эдмундо Перес Зухович даңғылдарынан тұратын, Авенида Костанера деп аталатын жағалау жолы. Бұл даңғылдар Mall Plaza Antofagasta, Антофагаста университетінің Campus Coloso және Антофагаста қалалық әкімдігі сияқты жерлерге қол жеткізуді қамтамасыз етеді.

Әуежай

Андрес Сабелла Гальвес халықаралық әуежайы – Антофагастадағы жалғыз әуежай және қаланың солтүстігіндегі Серро Моренода орналасқан. Бұл әуежай халықаралық әуежай ретінде жіктелгенімен, көбінесе ішкі рейстерге арналған терминал ретінде жұмыс істейді, тек бір халықаралық әуе компаниясы – LATAM Peru Лима қаласына рейстер ұйымдастырады. Осы терминалда LATAM Chile, Principal Airlines және Sky Airlines сияқты үш ішкі әуе компаниясы да қызмет көрсетеді.

Порт

Қалада президент Карлос Ибанес дель Кампоның 1943 жылғы 14 ақпанда «Пуэрто-де-Антофагаста» деген атпен ашқан жеті доктан тұратын порт кешені бар, ол екі терминалдан тұрады. 1-терминал 1, 2 және 3 доктардан тұрады, көп операторлы және 1998 жылдың 1 шілдесінен бері «Empresa Portuaria Antofagasta» (EPA) компаниясы басқарады. 2-терминал 4, 5, 6 және 7 доктардан тұрады, монооператорлық типтес, оны 2003 жылдың 1 наурызынан бері «Antofagasta Terminal Internacional» (ATI) компаниясы басқарады және пайдаланады. Жалпы, бұл туристік (Оңтүстік конустың круиздік порттар қауымдастығының мүшесі) және коммерциялық порт 5,000,000 тонна жүк көлемін қабылдай алады. Чилидің ең ірі жеке меншік кен өндіру компаниясы «Эскондиданың» оңтүстік қалада, Серро Колоссоның жанында жеке порты бар.

Қоғамдық көлік

Жоғары көлік құрамында он үш шағын автобус желісі бар, олар отыз адамнан кем сыйымдылығы бар автобустарға ұқсас. Қоғамдық көлік тендер негізінде жүзеге асырылады және TransAntofagasta деп аталады. Қоғамдық көлік жоспары 2005 жылғы 28 қарашада ресми түрде күшіне енді, бұрынғы автобус қызметін толықтай алмастырды. Бұл автобустардың маршруты жыл бойы Калета Колосода (қаланың оңтүстік жағында) аяқталады, ал жаз айларында қала сыртындағы Бальнеарио Хуан Лопеске дейін барады. Төменгі көлік такси желілерінен тұрады, олар қала ішінде белгілі бір маршруттармен жүретін қара түсті седан машиналар.

Темір жолдар

Ең маңызды темір жол – 1888 жылы тұз өнеркәсібінің экономикалық гүлдену кезінде құрылған Ferrocarril de Antofagasta a Bolivia (FCAB). 1930 жылы FCAB компаниясын Quiñenco коммерциялық тобының құрамына кіретін Antofagasta PLC сатып алды. Заманауи басқа тау-кен темір жолдарынан өзгеше, FCAB табиғи нитрат саласының дағдарысынан сақталып қалды. Ол түрлі көлік қызметтерін ұсынады, ең бастысы – мыс катодтары және күкірт қышқылы сияқты тау-кен өнімдері мен материалдарын ұзын темір жол желісі арқылы тасымалдау, бұл желі Боливияның Андино темір жолымен, Чилидің Ферронор және Аргентинаның Белграно темір жолымен (Салта-Антофагаста темір жолы) байланысты. Оның рельс ені 1000 мм.

Болашақтағы жолаушылар темір жолы

2000–2010 жылдар аралығында Антофагаста қаласының қарқынды қалалық және демографиялық өсуіне байланысты, қазіргі FCAB желісі бойынша қалалық пойыз жобасы қаралып жатыр. Жобаның мақсаты – қаланың солтүстігі мен оңтүстігін тікелей пойыз қатынасымен байланыстырып, көлік кептелісін азайту.