Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чилидегі екінші ірі қала
Чилидегі Вальпараисо қаласы
Second largest city in Chile
the city in Chile
Вальпараисо (balpaɾaˈiso) – Чилидегі Вальпараисо аймағындағы маңызды қала, коммуна, теңіз порты және әскери-теңіз базасы. Үлкен Вальпараисо – елдегі екінші ең көп халқы бар агломерация, сондай-ақ Үлкен Вальпараисо метрополиясындағы екінші ірі қала (Винья-дель-Мардан кейін). Вальпараисо бастапқыда Испанияның Кастилия-Ла-Манча аймағындағы Вальпараисо-де-Арибадан аталған. Ол Сантьягодан солтүстік-батысқа қарай орналасқан және Тынық мұхитының маңызды теңіз порттарының бірі болып табылады. Вальпараисо – Чилидегі екінші ең көп халқы бар әкімшілік аймақтың орталығы. 1817 жылдан бері Чили Әскери-теңіз күштерінің штаб-пәтері болып табылады, сонымен қатар 1990 жылдан бері Чили Ұлттық Конгресінің орналасқан жері. Вальпараисо 19 ғасырдың екінші жартысында маңызды геосаяси рөл атқарды, Атлант және Тынық мұхиттары арасында Магеллан бұғазы арқылы өтетін кемелер үшін маңызды аялдама болды. Алтын ғасырында қала еуропалық иммигранттарды қызықтырып, жылдам өсім көрсетті, халықаралық теңізшілер арасында "Кішкентай Сан-Франциско" және "Тынық мұхитының маржаны" деп танылды. Осы алтын ғасырдың маңызды жетістіктері: Латын Америкасының ең көне қор биржасы, континенттегі алғашқы ерікті өрт сөндіру бөлімі, Чилидегі алғашқы қоғамдық кітапхана және әлемдегі ең көне испан тіліндегі газет – El Mercurio de Valparaíso. 2003 жылы Вальпараисоның тарихи ауданы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді. 20 ғасыр Вальпараисо үшін қиын болды, себебі көптеген бай отбасылар қаланы тастап кетті. 1914 жылы Панама каналының ашылуы және кемелердің қозғалысының азаюы аймақтың кеме және порт экономикасына ауыр соққы берді. 21 ғасырдың басында Сан-Антонио порты Вальпараисоны тауар айналымы (TEU) бойынша басып өтті, бұл Чилидің "Пуэрто-Принципаль" ("басты порт") деген дәстүрлі атауын күмәндетті. 2000-2015 жылдар аралығында қала жаңарып, қаланың таулы тарихи аудандарына тартылған суретшілер, туристер және мәдени кәсіпкерлерді қызықтырды. Бүгінде мыңдаған адамдар Чилиден және шетелден Вальпараисоға ай сайын келіп, қаланың тас төселген көшелері мен түрлі-түсті ғимараттарының сұлулығын тамашалайды. Вальпараисо порты контейнерлік тасымал, мыс және жеміс экспорты үшін маңызды тарату орталығы болып қала береді. Оңтүстік Америка жазында кеме саяхаттарын ұйымдастыратын круиздік кемелердің де назары осы жерге ауып жатыр. Ең маңыздысы, Вальпараисо өзін төрт ірі дәстүрлі университеті мен бірнеше ірі кәсіптік колледждері бар маңызды білім беру және ойын-сауық орталығына айналдырды. Қала қолөнершілермен және богемиялық мәдениетімен танымал болғанымен, сонымен қатар көптеген беделді музыка фестивальдары мен басқа да көркем шаралар өтетін орын ретінде де белгілі. Ең ірі және ең танымал – жыл сайынғы Винья-дель-Мар халықаралық ән фестивалі (көбінесе "Винья" немесе "Винья-дель-Мар" деп аталады). Әдетте наурыз айында, жақында жаңартылған 40 000 орындық амфитеатрде өткізілетін "Винья" аймақтың ең үлкен жылдық экономикалық серпінінің бірі болып табылады, себебі шара әдетте толығымен сатылады, ал мыңдаған қатысушылар мен жұмысшылар қалаға және метрополия аймағына саяхаттайды. Көптеген стильдегі орындаушыларды ұсынудан және түрлі сыйлықтар беруден басқа, халықаралық теледидарда көрсетілетін және тікелей эфирде берілетін фестивальді әдетте испан және ағылшын тілінде сөйлейтін әлемдердің супержұлдыз музыканттары басқарады. Viña Del Mar-да өткен атақты музыканттар: Луис Мигель, Дэдди Янки, Simply Red, Сантана, Ана Габриэль, Энрике Иглесиас, Андреа Бочелли, Айви Куин, Шакира, Карол Г, Тини, Кристина Агилера, Лора Бранган, Анахи, Бэкстрит Бойз, Рикки Мартин, Малума, Марк Энтони, Ромео Сантос және Анитта.
Valparaíso (balpaɾaˈiso) is a major city, commune, seaport and naval base facility in Valparaíso Region, Chile. Greater Valparaíso is the second largest populace in the country, as well as the second largest city in the Greater Valparaíso metro area (behind Viña del Mar). Valparaíso was named originally for Valparaíso de Arriba, in Castile La Mancha, Spain. It is located about northwest of Santiago, by road, and is one of the Pacific Ocean's most important seaports. Valparaíso is the capital of Chile's second most populated administrative region and has been the Chilean Navy headquarters since 1817, as well as being the seat of the Chilean National Congress (since 1990). Valparaíso played an important geopolitical role in the second half of the 19th century when it served as a major stopover for ships traveling between the Atlantic and Pacific oceans via the Straits of Magellan. The area experienced rapid growth during its golden age as a magnet for European immigrants, when the city was known by international sailors as "Little San Francisco" and "jewel of the Pacific". Notable acquisitions from this golden age include Latin America's oldest stock exchange, the continent's first volunteer fire department, Chile's first public library, and the oldest Spanish language newspaper in continuous publication in the world, El Mercurio de Valparaíso. In 2003, the historic quarter of Valparaíso was declared a UNESCO World Heritage Site. The twentieth century was unfavorable to Valparaíso, as many wealthy families abandoned the city. The opening of the Panama Canal in 1914, and the associated reduction in ship traffic, dealt a serious blow to the region's shipping and port based economy. By the 21st century, the port of San Antonio had surpassed Valparaíso in trade volume (TEU) handled, leading to the questioning of its traditional moniker of Puerto Principal ("principal port") of Chile. Between the years of 2000 to 2015, the city experienced a recovery, attracting artists, tourists, and cultural entrepreneurs, who settled after they were attracted by the city's hillside historic districts. Today, many thousands of people visit Valparaíso each month, from Chile and abroad, to enjoy the city's labyrinth of cobbled alleys and colorful buildings. The Port of Valparaíso still continues to be a major distribution center for container traffic, copper, and fruit exports. It also receives growing attention from cruise ships that visit during the South American summer. Most significantly, Valparaíso has transformed itself into a major educational and entertainment hub, with four large traditional universities, and several large vocational colleges. While the city is well known for its artisans and bohemian culture, it is also famous as the home of several highly regarded music festivals and other artistic events. The largest, and arguably most iconic, is the annual Viña Del Mar International Song Festival (often simply called "Viña" or "Viña Del Mar"). Typically held in March, in a recently refurbished, 40,000 capacity amphitheater, "Viña" is one of the biggest annual economic boosts to the region, as the event usually sells out completely, and thousands of attendees and workers will travel to and stay in the city and metro area. In addition to showcasing numerous performers of many styles, and awarding various prizes, the internationally televised and live streamed festival is typically headlined by superstar musicians, from both the Spanish and English speaking worlds; notable past headliners at Viña Del Mar have included Luís Miguel, Daddy Yankee, Simply Red, Santana, Ana Gabriel, Enrique Iglesias, Andrea Bocelli, Ivy Queen, Shakira, Karol G, Tini, Christina Aguilera, Laura Branigan, Anahí, the Backstreet Boys, Ricky Martin, Maluma, Marc Anthony, Romeo Santos and Anitta.
Тарих
Бенжамин Викунья Макеннадан (1869) басталатын кейбір ескі еңбектер Вальпараисо Чанго халқының аумағында болған деп мәлімдейді, бірақ бұған нақты дәлелдер жетіспейді. Вальпараисо шығанағының алғашқы анықталған тұрғындары – егіншілікпен айналысқан пикунче тайпасы болды. Чилиді еуропалықтардың арасында алғаш рет ашқан испандық саяхатшылар 1536 жылы Сантиагуилло кемесімен келді. Сантиагуилло кемесі Диего де Альмагроның экспедициясы үшін адамдар мен жабдықтарды тасымалдады. Кеме командирі Хуан де Сааведра осы қалаға Испаниядағы Куэнка провинциясындағы Вальпараисо де Арриба ауылының атын берді. Испан отарлау дәуірінде Вальпараисо шағын ауыл болып қала берді, онда санаулы үйлер мен шіркеу ғана болды. Кейде ол, мысалы, 1578 жылы Фрэнсис Дрейк өзінің «Алтын Хинд» кемесімен және 1594 жылы оның туысы Ричард Хокинс «Дейнти» кемесімен ағылшын пираттары мен қарақшыларының шабуылына ұшырады. Дрейктің Вальпараисоны тонауы «Пираттар үңгірі» туралы аңыздың пайда болуына себеп болды. 1810 жылы бай саудагер Чили тарихындағы және отарлық дәуірдегі алғашқы теңіз портын салды. Оның орнында бүгінде «Эль Меркурио де Вальпараисо» ғимараты тұр. Осы кезде мұхит осы нүктеге дейін жеткен. Теңізден жерді қайта иелену жағалау сызығын бес блокқа ықшымдады. 1810 мен 1830 жылдар аралығында қаланың қазіргі портының көп бөлігі, соның ішінде қаланың сауда орталығын құрайтын жерлерді қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. 1814 жылы қала жағасында 1812 жылғы соғысқа қатысқан американдық және британдық кемелер арасында Вальпараисо теңіз шайқасы болды. Чилидің Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін (1818), Республика дәуірінің басталуымен Вальпараисо Чилидің жаңадан құрылған теңіз флотының негізгі портына айналды және бұрын Испания мен оның отарларына ғана шектелген халықаралық сауда мүмкіндіктерін ашты. Вальпараисо Магеллан бұғазы мен Хорн мүйісі арқылы Оңтүстік Американы айналып өтетін кемелер үшін тоқтау орнына айналды. Ол Калифорния алтын ірісіне (1848–1858) қолдау көрсету және жабдықтау бойынша ерекше маңызға ие болды. Ірі теңіз порты болғандықтан Вальпараисо көптеген еуропалық елдерден, негізінен Ұлыбритания, Германия, Франция, Швейцария және Италиядан келген иммигранттарды қабылдады. Неміс, француз, итальян және ағылшын тілдері оның азаматтары арасында кеңінен қолданылды, олар осы тілдерде газеттер шығарды. Вальпараисо Кальяомен (Перу) бәсекелестікке түсті. Екі қала да Оңтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауындағы басты порт болуға тырысты. Британдық қауым, «Ла Колония Британика», 1820 мен 1920 жылдар аралығында Вальпараисода өркендеді. «Антони Гиббс және ұлдары», «Дункан Фокс» және «Уильямсон Балфур компаниясы» сияқты фирмалар қалада бизнес жүргізді, ол 1840 жылға қарай маңызды сауда орталығына айналды, оның портындағы 287 кеменің 166-сы британдық болды. Британдықтар Cerro Alegre (Татулық тауы) және Cerro Concepción тауына қоныстанды. 1851 жылы ерікті өрт сөндірушілер қауымдастығы құрылды, 1852 жылы Сантьягоға телеграф желісі салынды, ал Чилидегі алғашқы телефон қызметі 1880 жылы іске қосылды. Британдық аурухана 1897 жылы ашылды, ал Британдық аркасы, «Арко Британико», 1911 жылы орнатылды. Алайда 1895 жылы итальяндық иммигранттардың саны британдықтардан асып түсті, ал 1907 жылы итальяндықтар мен немістердің саны да көбейді. 1920 жылы итальяндықтар мен испандықтардың саны британдықтардан басып өтті, ал Чилидегі негізгі британдық қауым Сантьягода тұрды. Халықаралық иммиграция жергілікті мәдениетті испандық және үнді тайпаларынан келген бастауларын өзгертті, оның ішінде Чилидегі алғашқы католик емес зират, «Диссиденттер зираты» салынды. Футболды Чилиге ағылшын иммигранттары әкелді, ал Чилидегі алғашқы жеке католик мектебі – «Le Collège des Sacrés Cœurs» («Сакре Хартс колледжі») және оған қоса «Sacred Hearts» шіркеуі француз иммигранттарымен ашылды. Шотландия мен Германиядан келген иммигранттар алғашқы жеке меншік зайырлы мектептерді («The Mackay School» және «Die Deutsche Schule») құрды. Иммигранттар алғашқы ерікті өрт сөндіру бөлімшелерін құрды (қазір де Чилиде ерікті қызмет). Олардың ғимараттары Еуропаның әртүрлі стильдерін көрсетеді, бұл Вальпараисоны Чилидің басқа қалаларынан ерекшелендіреді. 1906 жылдың 18 тамызында Вальпараисода қатты жер сілкінісі болды, көптеген мүліктер зақымданды және мыңдаған адам қаза тапты. Чилилік дәрігер Карлос Ван Бюрен, АҚШ-та туған, жер сілкінісінен зардап шеккендерге медициналық көмек көрсетті. Кейін 1912 жылы ол Карлос Ван Бюрен ауруханасын құрды. 1914 жылы Панама каналы ашылғаннан кейін Вальпараисоның саудасының алтын ғасыры аяқталды. Кемелердің көп бөлігі Панама каналына ауысты, капитантар Магеллан бұғазының қауіп-қатерінен құтылуға тырысты. Порттың қолданылуы және трафигі айтарлықтай төмендеді, бұл қала экономикасының құлдырауына әкелді. Панама каналының ашылуы Вальпараисо экономикасының қалыптасуындағы ең маңызды оқиғалардың бірі болды. 21 ғасырдың басынан бері, соңғы онжылдықтарда жеміс экспорттауымен байланысты теңіз тасымалы өсті, бұл Чили экономикасын әлемдік саудаға ашты, сондай-ақ Панама каналына сыймайтын ірі «Post Panamax» кемелері пайда болды.
Some older works starting with Benjamín Vicuña Mackenna (1869) claim that Valparaíso was within the range of the Chango people, but clear evidence for this is lacking. The Bay of Valparaíso's first ethnically identifiable population were Picunche natives, known for their agriculture. Spanish explorers, considered the first European discoverers of Chile, arrived in 1536, aboard the Santiaguillo, a supply ship sent by Diego de Almagro. The Santiaguillo carried men and supplies for Almagro's expedition, under the command of Juan de Saavedra, who named the town after his native village of Valparaíso de Arriba in Cuenca Province, Spain. During Spanish colonial times, Valparaíso remained a small village, with only a few houses and a church. On some occasions she was attacked by English pirates and privateers, such as Francis Drake with his ship Golden Hind in 1578 and later his cousin Richard Hawkins with his ship Dainty in 1594. Drake's sack of Valparaíso gave origin to the legend about Cueva del Pirata. In 1810, a wealthy merchant built the first pier in the history of Chile and the first during the colonial era. In its place today, stands the building of El Mercurio de Valparaíso. The ocean then rose to this point. Reclamation of land from the sea moved the coastline five blocks away. Between 1810 and 1830, he built much of the existing port of the city, including much of the land reclamation work that now comprises the city's commercial centre. In 1814, the naval Battle of Valparaíso was fought offshore of the town, between American and British ships involved in the War of 1812. After Chile's independence from Spain (1818), beginning the Republican Era, Valparaíso became the main harbour for the nascent Chilean navy, and opened international trade opportunities that had been formerly limited to Spain and its other colonies. Valparaíso soon became a desired stopover for ships rounding South America via the Straits of Magellan and Cape Horn. It gained particular importance supporting and supplying the California Gold Rush (1848–1858). As a major seaport, Valparaíso received immigrants from many European countries, mainly from Britain, Germany, France, Switzerland and Italy. German, French, Italian and English were commonly spoken among its citizens, who founded and published newspapers in these languages. Valparaíso found maritime competition with Callao (Perú). Both cities sought to be the dominant port on the Pacific Coast of South America during the period of time known as the High Trade (1880–1930). The British community, La Colonia Britanica, prospered in Valparaíso between the 1820s and 1920s. Firms such as Antony Gibbs & Sons, Duncan Fox, and Williamson Balfour Company were doing business in the town, which had become a significant trading center by 1840, with 166 British ships, out of a total of 287, anchored in its port. The British settled on Cerro Alegre (Mount Pleasant) and Cerro Concepción. The Association of Voluntary Firemen was created in 1851, a telegraph service to Santiago was operating by 1852, and Chile's first telephone service was set up in 1880. The British Hospital was founded in 1897, and the British Arch, Arco Británico, was erected in 1911. However, by 1895, Italian immigrants exceeded the British, and both the Italians and Germans were in larger numbers by 1907. By 1920, both the Italians and Spanish outnumbered the British, and the primary British community within Chile resided in Santiago. International immigration transformed the local culture from Spanish origins and Amerindian origins, in ways that included the construction of the first non Catholic cemetery of Chile, the Dissidents' Cemetery. Football (soccer) was introduced to Chile by English immigrants; and the first private Catholic school in Chile, Le Collège des Sacrés Cœurs ("Sacred Hearts College") and its accompanying Sacred Hearts Church, by French immigrants. Immigrants from Scotland and Germany founded the first private secular schools (The Mackay School and Die Deutsche Schule, respectively). Immigrants formed the first volunteer fire fighting units (still a volunteer activity in Chile). Their buildings reflected a variety of European styles, making Valparaíso more varied than some other Chilean cities. On 18 August 1906, a major earthquake struck Valparaíso; there was extensive property damage and thousands of deaths. The Chilean doctor, Carlos Van Buren, of U. S. descent, was involved in the medical care of earthquake victims. He later established the Hospital Carlos Van Buren in 1912. The golden age of Valparaíso's commerce ended after the opening of the Panama Canal in 1914. Shipping shifted to the canal as captains sought to avoid the risks of the Strait of Magellan. The port's use and traffic declined significantly, causing a decline in the city's economy. The opening of the Panama Canal was one of the most critical events in the shaping of Valparaío's economy. Since the turn of the 21st century, shipping has increased in the last few decades with fruit exports, opening the Chilean economy to world commerce, and larger scale, Post Panamax ships that do not fit the Panama Canal.
19 ғасыр
1814 жылғы 28 наурызда «Эссекс» кемесі 1812 жылғы соғыс кезінде британдық фрегаттар «Феби» және «Херуб» кемелерінен жеңіліске ұшырады, нәтижесінде 58 АҚШ теңіз жауынгері қаза тапты. Осы шабуылдан аман қалған капитан Дэвид Портер Индиана штатының Портерсвилл қаласына зейнетке шығып, өзінің жеңілген жалғыз теңіз шайқасын еске алу үшін қала атауын Вальпараисоға өзгертуді сұрады. 1820 жылғы 2 тамызда Перуді азат ету экспедициясы Вальпараисодан аттанды. 1822 жылғы 19 қарашада сағат 22:30-да Вальпараисода күшті жер сілкінісі болды, қала қирады. 16 000 тұрғынының арасында кем дегенде 66 ересек және 12 бала қаза тапты, 110 адам жарақат алды. Келесі күні Киллотадан Вальпараисоға дейін метеордың іздері байқалды, көптеген тұрғындар үшін бұл діни сезімді тудырды. 1826 жылы Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері аймақтағы британдық теңіз мүдделерін сақтау үшін Вальпараисода Оңтүстік Америка станциясын құрды. Ол 1837 жылға дейін, Британдық Колумбияның Эскималт қаласына көшірілгенге дейін орналасты. 1827 жылғы 12 қыркүйекте испан тіліндегі ең көне газет – «El Mercurio de Valparaíso» жарық көрді. 1828 жылғы мамыр айында конституциялық конвент Сан-Франциско шіркеуінде тұрақты отырыстар өткізе бастады. 9 тамызға қарай Чили Республикасының Конституциясы толықтай әзірленіп, жарияланды. 1837 жылғы 6 маусымда министр Диего Порталес Перу-Боливия конфедерациясына қарсы шыққан заговоршыларды қолдады деген күдікпен Барон-Хилл портының сыртында атылып өлтірілді. Бұл оқиға чилилік қоғамдық пікірдің өзгеруіне және соғыстың себебіне айналды. 1851 жылы елдегі алғашқы өрт сөндіру бригадасы құрылды. Келесі жылы қала мен Сантьяго арасында Латын Америкасындағы алғашқы телеграф желісі және ауыз су жүйесі пайда болды. Көшелерді 700 газ шамдарымен жарықтандыруға тағы төрт жыл кетті. 1861 жылы алғашқы трамвай компаниясы құрылды, көбінесе жылқылар немесе есектер вагондарды тартты, ал келесі бірнеше жылда толыққанды жұмыс істеді. 1852 жылы британдық кеме компаниясы «Williamson, Balfour & Cía» Вальпараисода аймақтағы сауданы жүзеге асыру үшін құрылды. 1866 жылы Чинча аралдары соғысы кезінде қорғаныс жоқ екенін пайдаланып, Касто Мендес Нунестің басқаруымен испан флоты қаланы бомбалады. Чилилік сауда кемелері батып кетті, тек шетелдік туларын көтерген кемелер ғана сақталды. 1872 жылы Ұлттық Бу Кемелер Компаниясы мен Чили Бу Кемелер Компаниясы бірігіп, Тынық мұхитындағы Бу Кемелер Компаниясына қарсы ұлттық жауап ретінде Оңтүстік Америка Бу Кемелер Компаниясын құрды. 1880 жылы америкалықтар Джозеф Хасбандс, Питер МакКеллар, Джеймс Мартин және АҚШ консулы Люциус Фут Чилидегі алғашқы ресми телефон компаниясын құрды. Үш жылдан кейін, желтоқсанның бірінші күні Консепсьон фуникулері ашылды, ол көптеген гидравликалық жүйелердің біріншісі болды. Ел тәуелсіздік алғаннан кейін және халықаралық саудаға есіктерін ашқаннан кейін Вальпараисо Шығыс Тынық мұхиты арқылы өтетін сауда жолдарындағы маңызды портына айналды. Көптеген иммигранттар, негізінен Еуропа мен Солтүстік Америкадан келгендер, осы қалаға қоныстанды және Вальпараисо мен Чилиді әлемнің басқа бөліктерінде тараған өнеркәсіптік революцияға қосуға көмектесті. Бұл азаматтық, қаржылық, коммерциялық және өндірістік мекемелері бар жаңа қаланы құрды, олардың көптегені бүгінге дейін сақталған. Бұл халық санының өсуіне әкелді. 19 ғасырдың соңында қаланың халқы 160 000-нан асты, сондықтан тік төбелерде көбірек үйлер, сарайлар және тіпті зираттар салу қажет болды. Жердің жетіспеушілігі қала билігі мен құрылысшыларды әкімшілік, коммерциялық және өндірістік инфрақұрылымды салу үшін төмен жатқан сулы-батпақты жерлерді (польдерлерді) қайта жаратуға мәжбүр етті.
On 28 March 1814, the USS Essex was defeated by British frigates Phoebe and Cherub during the War of 1812, leading to the deaths of 58 US Marines. Captain David Porter, a survivor of this attack, would retire to Portersville, Indiana, and request changing the name to Valparaiso, commemorating the only naval battle he ever lost. By 2 August 1820, the Liberating Expedition of Peru sailed from Valparaíso. At 10:30 pm on the evening of 19 November 1822, Valparaíso experienced a violent earthquake that left the city in ruins; of the 16,000 residents, casualties included at least 66 adults and 12 children, as well as 110 people wounded. The next day, a meteor trail was visible from Quillota to Valparaíso, seen as a religious experience for much of the population. In 1826, the Royal Navy Great Britain established a South America Station in Valparaíso to maintain British naval interest in the region. It would remain until 1837, when it was relocated to Esquimalt, British Columbia. 12 September 1827 saw the establishment of El Mercurio de Valparaíso, the oldest circulating newspaper in the Spanish language worldwide. In May 1828, a constitutional convention began regular meetings in the church of San Francisco. By August 9, the Constitution of the Republic of Chile was fully drafted and disseminated. On 6 June 1837, Minister Diego Portales was shot at the port outside of Baron Hill on suspicion of promoting conspirators who opposed the Peru Bolivian Confederation, considered a turning point of Chilean public opinion and the purpose of the war. By 1851, the first fire brigade in the country was formed. The next year potable running water became available, as well as the first telegraph service in Latin America, between the city and Santiago. It would be another four years before streetlights, with 700 gas lanterns, were installed. In 1861 the first tram company was formed, mostly using horses or mules to draw them, and fully established over the next few years. In 1852, British shipping company Williamson, Balfour & Cía was established in Valparaíso to handle trade in the region. Taking advantage of the total lack of defenses, a Spanish fleet commanded by Casto Méndez Núñez bombarded the city during the Chincha Islands War in 1866. Chilean merchant ships were sunk, except for those vessels whose captains hoisted foreign flags. A merger of the National Steamship Company and Chilean Steamship Company, the South American Steamship Company was created as a national response to the increasing dominance of the Pacific Steam Navigation Company in 1872. In 1880 the Chilean Telephone Company was formed by Americans Joseph Husbands, Peter MacKellar, James Martin, and the US consul Lucius Foot, the first official telephone company in the country. Three years later on the first of December, Concepción funicular opened, the first of many hydraulic systems. After the country's independence and its consequent openness to international trade, Valparaíso became an important port of call on trade routes through the Eastern Pacific. Many immigrants settled there, mostly from Europe and North America, who helped include Valparaíso and Chile in the industrial revolution sweeping other parts of the world. This created a different city with civil, financial, commercial and industrial institutions, many of which still exist today. All this resulted in a population increases. The city reached more than 160,000 inhabitants in the late nineteenth century, making it necessary to use the steep hills for more houses, mansions and even cemeteries. The lack of available land caused the city authorities and developers to reclaim low lying tidal marshland (polders) upon which to build administrative, commercial and industrial infrastructure.
20 ғасыр
ХХ ғасыр порт жұмысшыларының алғашқы үлкен наразылығымен басталды, Чилиде 1903 жылғы 15 сәуірде. Порт жұмысшыларының артық жұмыс уақытына қанағаттанбауы мен жалақыны көтеру талаптары жұмыс берушілер тарапынан назарсыз қалды, бұл 12 мамырда қаулығатты жағдайға және зорлық-зомбылыққа әкелді. Наразылықтар болып өтті, CSAV кеңсесі өртенді, бірнеше адам атылып өлтірілді. Бұл мемлекеттің араласуына себеп болды. Бұл наразылық елдегі кәсіби одақтардың болашағы үшін маңызды болды. Сол жылы электр трамвайлары енгізілді. 1906 жылғы 16 тамыздағы Вальпараисо жер сілкінісі қаланың көп бөлігіне ауыр зақым келтірді, ол сол кезде Чили экономикасының орталығы болған. Залал сол кездегі жүздеген миллион песоға бағаланды, ал қаза тапқандардың саны 3000-ға, ал жарақат алғандар 20000-нан асты. Құлаған қиындықтарды жоғарылағаннан кейін, қайта құру жұмыстары басталды. Бұл көшелерді кеңейтуді, арналарды жасауды және өзендерді жабуды (Хайме және Делисиас – тиісінше Франция және Аргентина даңғылдары) қамтыды. Қаланың басты көшесі (Педро Монт) салынды және Плаза О'Хиггинс құрылды; Колон көшесі үшін жол ашу үшін төбе алынып тасталды. Зақымдалған Эдвардс сарайы бұзылды және оның орнына қазіргі Вальпараисо соборы салынды, сондай-ақ көптеген басқа жұмыстармен бірге Альмендраль Вальпараисо аймағына түрін берді. 1910 жылы қаланың портын кеңейту жұмыстары басталды, ол 1930 жылы аяқталды. Ұзын толқын қорғағыш, пирс және кеме тоқтау терминалдары салынды. 1914 жылғы 1 қарашада Императорлық неміс Шығыс Азия эскадрильясы Вальпараисо жағалауындағы Коронел шайқасында британдық Вест-Индия эскадрильясымен шайқасып, екі британдық крейсерді батырды. Шайқас аяқталғаннан кейін Шығыс Азия эскадрильясы Фолкленд аралдарына аттанғанға дейін Вальпараисо портында болды.
The twentieth century began with the first big protest of dockworkers, Chile on 15 April 1903, due to complaints by dockers about their excessive working hours and demands for higher wages, requests that were ignored by employers, creating a tense situation that led to serious violence on 12 May. There were protests and the burning of the CSAV offices and several people were shot and killed. All this prompted intervention by the state. This protest was important for the future of Trade Unionism in the country. That same year, electric trams were introduced. The 1906 Valparaíso earthquake caused severe damage throughout the city on 16 August, which was at that time the heart of the Chilean economy. The damage was valued at hundreds of millions of pesos of the time, and human victims were counted at 3,000 dead and over 20,000 injured. After the removal of the debris, reconstruction work began. This included the widening of streets, culverting and covering streams, (Jaime and Delicias – creating the avenues Francia and Argentina respectively). The main street of the city (Pedro Montt) was laid and Plaza O'Higgins was created; a hill was removed to allow the passage of Colon Street. The damaged Edwards mansion was demolished and in its place, the present Cathedral of Valparaíso was built and, among many other works, this gave shape to the Almendral Valparaíso area. In 1910, the port expansion work of the city, which ended in 1930, began. A long breakwater was built, along with piers and docking terminals. The Imperial German East Asia Squadron engaged the British West Indies Squadron on 1 November 1914 at the Battle of Coronel off the coast of Valparaiso, sinking two British cruisers. After the battle the East Asia Squadron stayed in Valparaiso Harbor before continuing to the Falklands.
21 ғасыр
Чилидің заң шығарушы органы, Ұлттық кеден қызметі, Ұлттық балық шаруашылығы және аквакультура министрлігі, Мәдениет министрлігі және Чили Әскери-теңіз күштерінің бас штабы сияқты ұлттық маңызы бар басқа да мекемелер осы қалада орналасқан. Вальпараисо облысының астанасы ретінде, бұл қала аймақтық әкімшілік пен үкіметті де қабылдайды. 2003 жылы Вальпараисо ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді. Бұл атақ Вальпараисоның ерекше қалалық құрылымы және түрлі-түсті порты ретіндегі тарихи мұрасын сақтап қалғаны үшін берілді. Дүниежүзілік мұра тізіміне енгеннен кейін Вальпараисо мәдени мұрасын сақтауға міндетті, оның ішінде тарихи инфрақұрылымын, мысалы, лифттерін (Ascensores) күтіп ұстауды қамтамасыз етуге міндетті. 2014 жылдың 13 сәуірінде болған ірі өрт бақылаудан шығып, 2800 үйді қиратты және 16 адамның қаза болуына себеп болды, бұл Президент Мишель Бачелетті апат аймағы деп жариялауға мәжбүр етті. 2024 жылдың ақпан айының басында Вальпараисо және Чилидің орталық аймақтарындағы ірі өрт салдарынан кем дегенде 131 адам қаза тапты.
Chile's legislature along with other institutions of national importance like the National Customs Service, the National Fish and Aquaculture Ministry, the Ministry of Culture and the Barracks General of the Chilean Navy are sited in the city. In addition to the capital of the Valparaíso Region hosts the Regional Administration and government. In 2003, Valparaíso became an UNESCO World Heritage Centre. This title was awarded to Valparaiso for its unique urban form, as well as its clear maintained historical background as a colorful port city. In becoming a World Heritage Center, Valparaíso is tasked with maintaining its cultural heritage, through the maintenance of its historic infrastructure, like its Ascensores. On 13 April 2014, a huge brush fire burned out of control, destroying 2,800 homes and killing 16 people, forcing President Michelle Bachelet to declare it a disaster zone. In early February 2024, a huge brush fire burned through Valparaiso and central Chile, killing at least 131 people.
География
Вальпараисо Чилидің орталық бөлігінде, астана Сантьягоның солтүстік-батысында орналасқан. Чилидің көп бөлігі сияқты, Вальпараисо да жер сілкіністеріне осал. 2010 жылдың 27 ақпанында болған, момент масштаб бойынша 8,8 балға жеткен жер сілкінісінен бұрын, Вальпараисоны соңғы рет 1906 жылдың тамызында болған құрылыс қиратып, шамамен 3000 адамның қаза болуына себеп болған қатаң жер сілкінісі шалдыққан. Қалаға әсер еткен басқа да маңызды жер сілкіністері – 1730 жылғы Вальпараисо жер сілкінісі және 1985 жылғы Алгарробо жер сілкінісі.
Valparaíso is located in central Chile, to the north west of the capital Santiago. Valparaíso, like most of Chile, is vulnerable to earthquakes. Before the earthquake of February 27, 2010, which measured 8.8 on the moment magnitude scale, the last catastrophic earthquake to strike Valparaíso devastated the city in August 1906, killing nearly 3,000 people. Other significant earthquakes to affect the city were the 1730 Valparaíso earthquake and the 1985 Algarrobo earthquake.
Геология
Вальпараисо Перу-Чили шұңқырына жақын орналасқандықтан, қала жер сілкіністеріне осал. Перу-Чили шұңқыры ұзақ жылдар бойы үлкен мөлшерде энергия жинақтайды және кейде қысқа мерзімдерде күшті жер сілкінісімен жарылуы мүмкін.
Because of Valparaíso's proximity to the Peru–Chile Trench, the city is vulnerable to earthquakes. The Peru–Chile Trench stores large amounts of energy for a very long time and sometimes ruptures after short intervals in a violent earthquake.
Климат
Вальпараисода өте жұмсақ Жерорта теңізі климаты (Köppen Csb) бар. Жаз маусымы негізінен құрғақ, бірақ қаланың көп бөлігінде жыл бойы Гумбольдт ағынынан туындаған тұманның әсері сезіледі. Қыс айларында, Чилидің орталық бөлігінен өтетін күшті фронталдық жүйе кезінде жауын-шашын тым қатты болуы мүмкін, алайда мұндай жаңбырдың жиілігі жылдан жылға өзгеріп тұрады. Айлық орташа температура ең суық және ең жылы айлар арасында – қаңтардан шілдеге дейін – шамамен 6°C-қа дейін ауытқуы мүмкін. Қаланың ең биік бөліктерінде қар жауу сирек кездеседі. Қыста, күшті жел салдарынан суық температураның сезілуі мұздану деңгейіне жетеді.
Valparaíso has a very mild Mediterranean climate (Köppen Csb). The summer is essentially dry, but the city is affected by fogs from the Humboldt Current during most of the year. In the winter, rainfall can occasionally be extremely heavy when a powerful frontal system crosses central Chile, but frequency of such rains varies greatly from year to year. Monthly average temperatures vary just around 6°C between the coolest and the warmest month, from in January to in July. Snowfall occurs rarely in the highest parts of the city. In winter, strong winds can lead to wind chill temperatures below freezing.
Үкімет
Коммуна ретінде Вальпараисо Чилидің үшінші деңгейдегі әкімшілік бөлімшесі болып табылады, оны муниципалдық кеңес басқарады, оның басшысы – әр төрт жылда бір рет тікелей сайланатын алькаде. 2021–2024 жылдар аралығында мэр болып Хорхе Шарп Фахардо сайланды. <! Кеңес құрамы: Вальпараисо троллейбус жүйесі 1952 жылдан бері жұмыс істеп келеді, және 2019 жылы ол 1952 жылы Pullman Standard компаниясымен жасалған бастапқы көліктерінің бір бөлігін, сондай-ақ кейінірек сатып алынған басқа да көліктерді пайдалануды жалғастыруда. Вальпараисоның кейбір Pullman троллейбустары одан да ескі, 1946–1948 жылдары салынған, олар 1970 жылдары Сантьягодан қолданылған күйінде сатып алынған. Сақталған Pullman троллейбустары әлемдегі әлі күнге дейін үздіксіз жұмыс істеп тұрған ең көне троллейбустар болып табылады және 2003 жылы Чили үкіметі оларды Ұлттық тарихи ескерткіштер деп жариялады. Вальпараисоның жол инфрақұрылымы жақсаруда, әсіресе "Курама — Пласилла — Ла Полвора" айналма жолының аяқталуымен, бұл жүк көліктеріне тарихи және тығырызды орталық көшелер арқылы өтудің қажеті болмай, заманауи тас жол мен туннельдер арқылы тікелей портқа жетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Вальпараисоны Чилидің екінші ірі порты Сан-Антониомен және арадағы жағалау қалаларымен (мысалы, Лагуна-Верде, Квинтай, Алгарробо және Исла-Негра) байланыстыратын жолдар да салынуда. Вальпараисо мен Сантьяго арасындағы сапар заманауи ақы төленетін тас жол арқылы шамамен 80 минутқа созылады. Вальпараисоға ішкі жолаушылар тасымалы Кинтеро әуежайы арқылы жүзеге асырылады, ол қаладан шалқары орналасқан, бірақ қазір жақсы жолдармен байланысты. Шетелдік туристердің көп бөлігі Сантьяго арқылы немесе круиздік лайнерлермен келеді.
As a commune, Valparaíso is a third level administrative division of Chile administered by a municipal council, headed by an alcalde who is directly elected every four years. The 2021–2024 alcalde is Jorge Sharp Fajardo. <! The council has the following members: The Valparaíso trolleybus system has been in operation since 1952, and in 2019 it continues to use some of its original vehicles, built in 1952 by the Pullman Standard Company, along with an assortment of other vehicles acquired later. Some of Valparaíso's Pullman trolleybuses are even older, built in 1946–48, having been acquired secondhand from Santiago in the 1970s. The surviving Pullman trolleybuses are the oldest trolleybuses still in normal service anywhere in the world, and they were collectively declared National Historic Monuments by the Chilean government in 2003. Valparaíso's road infrastructure has been undergoing improvement, particularly with the completion of the "Curauma — Placilla — La Pólvora" freeway bypass, which will allow trucks to go directly to the port facility over a modern highway and through tunnels, without driving through the historic and already congested downtown streets. In addition, roads to link Valparaíso to San Antonio, Chile's second largest port, and the coastal towns in between (Laguna Verde, Quintay, Algarrobo, and Isla Negra, for example), are also under construction. Travel between Valparaíso and Santiago takes about 80 minutes via a modern toll highway. Internal passenger air services to Valparaíso are provided through the airport at Quintero which is some distance from the city but now served by good roads. The great majority of foreign visitors arrive through Santiago or on cruise liners.
Фуникулерлер
Таудың беткейлігіне байланысты Вальпараисоның көптеген аймақтарына қоғамдық көлікпен бару мүмкін емес. Сондықтан "лифттер" қаланың жоғарғы бөлігін төменгі жазық бөлігімен байланыстырып, сонымен қатар, туристер үшін қызықты орын болып табылады. Ascensor Polanco ғана нағыз лифт деп аталуға лайық, себебі ол тік құрылыс. Ал қалғандары – кабельдік жолдар, бірақ олар дәстүрлі түрде лифттер деп аталады. Осы фуникулерлердің бірнешеуі, жергілікті жұрт лифттер дейтін олар, қала орталығы мен төбелердің төменгі бөлігі арасында қоғамдық көлік қызметін ұсынады. Серро Кордильера лифтісі 1887 жылы салынған. Вальпараисода бір кезде 28 түрлі фуникулерлік теміржол болған, олардың 14-і 1992 жылы әлі де жұмыс істеп тұрды.
Because of the slopes of the hills, many of the surrounding areas of Valparaíso are inaccessible by public transport. That is why "elevators" serve the function of communicating the high part of the city with the plan, besides being a strong holiday highlight. The only elevator that can truly be called as such, is the Ascensor Polanco, because it is vertical. Meanwhile, the rest are cable cars but traditionally called elevators. Several of those funiculars – locally called ascensores – provide public transport service between the central area and the lower slopes of the surrounding hills, The Cerro Cordillera elevator was built in 1887. As many as 28 different funicular railways have served Valparaíso at one time or another, of which 14 were still in operation in 1992
Вальпараисо порты
Вальпараисо порты он аймаққа бөлінген. 1, 2, 3, 4 және 5-аймақтар South Pacific Terminal SA компаниясымен, ал 6, 7, 8, 9 және 10-аймақтар Valparaíso Port Company компаниясымен басқарылады. Соңғы екі аймаққа кеме тоқтау орны кіреді және олар қоғамдық серуендеу жолы және круиздік жолаушылар терминалы ретінде пайдаланылады. Вальпараисо Чилидегі негізгі контейнерлік және жолаушылар порты болып табылады, ол жылына 10 миллион тонна жүк тасымалдайды және шамамен 50 круиздік кемеге және 150 000 жолаушыға қызмет көрсетеді.
The port of Valparaíso is divided into ten sites which sites 1,2,3,4 and 5 are administered by South Pacific Terminal SA and sites 6,7,8,9 and 10 for Valparaíso Port Company. The last two sites include a dock and are used as public walks and cruise passenger terminal. Valparaíso is the main container and passenger port in Chile, transferring 10 million tons annually, and serves about 50 cruises and 150,000 passengers.
Мәдениет
Вальпараисоның алтын ғасыры (1848–1914 жж.) кезінде қалаға, негізінен Еуропадан, көптеген иммигранттар келді. Иммигранттар қаланың көрнекті архитектурасына ерекше із қалдырды. Әрбір қауым өз шіркеулерін және мектептерін салды, сонымен қатар көптеген маңызды мәдени және экономикалық институттарды құрды. Ең ірі иммигранттар қауымдастықтары Ұлыбритания, Германия және Италиядан келді, олардың әрқайсысы бүгінде Ұлттық тарихи аудандар немесе "Zonas Típicas" деп сақталатын төбедегі жеке аудандарын дамытты. ХХ ғасырдың екінші жартысында Вальпараисо үлкен құлдырауды бастан кешірді, өйткені бай отбасылар тарихи ауданнан көшіп, Сантьягоға немесе жақын орналасқан Винья-дель-Марға қоныс аударды. 1990 жылдардың басына қарай қаланың бірегей мұрасының көп бөлігі жоғалып, көптеген чилиліктер қаладан үмітін үзді. Бірақ 1990 жылдардың ортасында Вальпараисода халықтық қозғалыс өркендеді, қазірде көшелерде, аллеяларда және баспалдақтарда граффити суретшілерінің көптеген қабырғалық суреттерін көруге болады. Солтүстік Америка ақыны Тодд Темкин құрған Valparaíso қоры (Fundación Valparaíso) аудандарды қайта жаңартудың маңызды жобаларын жүзеге асырды, қаланың туристік инфрақұрылымын жақсартты және қаланың джаз, этникалық музыка және опера фестивальдарын ұйымдастырды, сондай-ақ басқа да жобаларды іске қосты. Атап айтарлық жобалардың қатарында Дүниежүзілік мұра жолы, Теңіз жағасындағы опера және Чилидің «Мәдени астанасы» бар. Соңғы жылдары Темкин мырза El Mercurio de Valparaíso газетіндегі жексенбілік бағанасын пайдаланып, Чили Конгресінде «Valparaíso заңы» (Ley Valparaíso) қабылдау және Чили үкіметі Вальпараисоның сүйікті фуникулерлік көлігін сақтау үшін қаржыландыруды кепілдеу сияқты маңызды саяси мәселелерді қолдады. Вальпараисоның газеті El Mercurio de Valparaíso әлемдегі ең көне испан тіліндегі газет болып табылады. LUKAS қоры (Fundación LUKAS) карикатурашы Ренцо Антонио Джованни Печченино Раггидің (сахналық аты LUKAS) суреттерін және картиналарын сақтап келеді, ол халық мәдениетінде Вальпараисоның символына айналды. Вальпараисода «Вальпараисо мектебі» деп аталатын орын бар, ол іс жүзінде Вальпараисодағы Католикалық понтификалды университетінің сәулет және қала құрылысы факультеті. «Вальпараисо мектебі» 1960-1970 жылдары елдегі ең тәжірибелік, авангардтық және даулы сәулет мектептерінің бірі болды. Вальпараисо жыл соңындағы үш күнде жүздеген мың адам қатысатын ірі фестиваль өткізеді. Фестиваль Латын Америкасының ең ірі сауыты болып табылатын «Теңіз жағасындағы жаңа жыл» атты фейерверк шоуымен аяқталады, оған шығанақтың көрінісімен төбелер мен жағалауды толтырған миллиондай турист келеді. Бәрі оны Вальпараисо фейерверкі деп атаса да, шындығында ол Вальпараисодан басталып, Винья-дель-Мар арқылы Конконға дейін жағалаудың үлкен бөлігінде өтетін фейерверк шоуы. 2003 жылы Чили Конгресі Вальпараисоны «Чилидің мәдени астанасы» деп жариялады және елдің жаңа мәдени министрлігіне орын берді. Вальпараисода әртүрлі қалалық түнгі ойын-сауықтар ұсынылады. Сотомайор алаңының жанында дәстүрлі барлар мен түнгі клубтарды табуға болады. Вальпараисоға арналған жанды нұсқауды Серро Консепсьонның суреткерлік Пасео Гервасонидегі Викториялық үйде тұратын жеке детектив Каетано Бруле романдарында табуға болады.
During Valparaíso's golden age (1848–1914), the city received large numbers of immigrants, primarily from Europe. The immigrant communities left a unique imprint on the city's noteworthy architecture. Each community built its own churches and schools, while many also founded other noteworthy cultural and economic institutions. The largest immigrant communities came from Britain, Germany, and Italy, each developing their own hillside neighbourhood, preserved today as National Historic Districts or "Zonas Típicas". During the second half of the 20th century, Valparaíso experienced a great decline, as wealthy families de gentrified the historic quarter, moving to bustling Santiago or nearby Viña del Mar. By the early 1990s, much of the city's unique heritage had been lost and many Chileans had given up on the city. But in the mid 1990s, a grassroots preservation movement blossomed in Valparaíso where nowadays also a vast number of murals created by graffiti artists can be viewed on the streets, alleyways and stairways. The Fundación Valparaíso (Valparaíso Foundation), founded by the North American poet Todd Temkin, has executed major neighborhood redevelopment projects; has improved the city's tourist infrastructure; and administers the city's jazz, ethnic music, and opera festivals; among other projects. Some noteworthy foundation projects include the World Heritage Trail, Opera by the Sea, and Chile's "Cultural Capital". During recent years, Mr. Temkin has used his influential Sunday column in El Mercurio de Valparaíso to advocate for many major policy issues, such as the creation of a "Ley Valparaíso" (Valparaíso Law) in the Chilean Congress, and the possibility that the Chilean government must guarantee funding for the preservation of Valparaíso's beloved funicular elevators. Valparaíso's newspaper, El Mercurio de Valparaíso is the oldest Spanish language newspaper in circulation in the world. The Fundacion LUKAS maintains the drawings and paintings of the cartoonist Renzo Antonio Giovanni Pecchenino Raggi (stage name LUKAS), who came to symbolize Valparaíso in popular culture, in a new restored building overlooking the bay. Valparaíso is also home to the so called "School of Valparaíso", which is in fact the Faculty of Architecture & Urbanism of the Pontificia Universidad Católica de Valparaíso. The "School of Valparaíso" was in the 1960s and 1970s one of the most experimental, avant garde and controversial Architectural schools in the country. Valparaíso stages a major festival attended by hundreds of thousands of participants on the last three days of every year. The festival culminates with a "New Year's by the Sea" fireworks show, the biggest in all of Latin America, attended by a million tourists who fill the coastline and hillsides with a view of the bay. Even though everyone calls it the Valparaíso Fireworks, it is, in fact, a fireworks display running along a great part of the coast from Valparaíso, past Viña del Mar and all the way to Concón. In 2003, the Chilean Congress declared Valparaíso to be "Chile's Cultural Capital" and home for the nation's new cultural ministry. Valparaíso offers various urban nightlife activities. Traditional bars and nightclubs can be found near Plaza Sotomayor. A vivid guide to Valparaíso can be found in the novels of Cayetano Brule, the private detective who lives in a Victorian house in the picturesque Paseo Gervasoni in Cerro Concepción.
Денсаулық сақтау жүйесі
Қоғамдық денсаулық сақтау жүйесі негізінен Карлос Ван Бюрен ауруханасына, сондай-ақ Санкт-Роке төбесінде орналасқан Вальпараисо ауруханасына (ресми атауы Эдуардо Перейра ауруханасы) сүйенеді. Чили университетінің Клиника Барон, жабылуға жақын Аурухана Алеман және Плайя Анча төбесіндегі бұрынғы Әскери-теңіз ауруханасы сияқты бірнеше клиникалар да бар.
The public healthcare system mainly relies on the Hospital Carlos Van Buren located at the plan and Hospital Valparaíso (officially Hospital Eduardo Pereira) located at St. Roque Hill. There are also several clinics like Universidad de Chile's Clinica Barón, Hospital Aleman (due to close), and the former Naval Hospital on Playa Ancha Hill.
Спорт
Валпараисода бірнеше қоғамдық спорттық орындар мен нысандар бар, соның ішінде велосипед жолдарының желісі де кеңейіп келеді. Club Deportivo Playa Ancha (Плайя Анча спорт клубы) Av. Playa Ancha 451, Cerro Playa Ancha мекенжайында орналасқан, 1919 жылы ашылған. Клубта футбол алаңдары, үстел теннисі, баскетбол және теннис корттары, екі жүзу бассейні және шағын спорт залы бар. Клубта теннис және жүзу сабақтары, сондай-ақ жергілікті турнирлер өткізіледі, ал бассейнді жазда демалыс үшін пайдалануға болады. Complejo Deportivo Escuela Naval (Теңіз мектебі спорт орталығы) General Hontaneda, Cerro Playa Ancha мекенжайында орналасқан. Олимпиада стандартындағы заманауи нысандармен, жылытылатын жүзу бассейнімен және жабық волейбол, баскетбол, гимнастика, дзюдо және фехтование залдарымен жабдықталған. Бұдан өзге, регби, футбол және теннис ойнауға қолайлы кең аумақты ашық спорт алаңдары да бар. Estadio Elías Figueroa Brander (бұрынғы Chiledeportes Regional Stadium) Hontaneda және Subida Carvallo көшелерінің қиылысында, Cerro Playa Ancha орналасқан. Бұл стадионның жергілікті футбол командасы – 1892 жылдың 15 тамызында құрылған Чилидің ең көне кәсіби футбол клубы, Santiago Wanderers командасымен тарихи байланысы бар. 1931 жылы салынған стадион 18 500 адамға арналған, сонымен қатар жеңіл атлетика және жүзу жарыстары үшін де пайдаланылады. Fortín Prat (Форт Прат), Almendral, Rawson 382 мекенжайында орналасқан, 1950-1970 жылдар аралығында Вальпараисо баскетбол спортының «алтын ғасырына» куә болған тарихи баскетбол алаңы. Форт Пратта сонымен қатар көптеген жергілікті гандбол, үстел теннисі және бокс чемпионаттары өткізілген. Мұнда балаларға арналған сабақтар мен спорт залы бар, сондай-ақ Вальпараисо баскетбол федерациясының мұражайы орналасқан. Muelle Deportivo Curauma Вальпараисодан 20 минуттық қашықтықта, Pañuelas көлінде, Borde Laguna даңғылы мен Curauma көшесінде орналасқан. 195 км² көлдің тыныш суларында қайықпен жүзуге, каноэмен, балық аулауға және яхтингпен айналысуға болады. Бұл орын 2014 жылғы Оңтүстік Америка ойындарының өтетін орны ретінде де таңдалды. Көлдің маңында кемпингтер, велосипед және жаяу серуендеу жолдары, сонымен қатар пейнтбол және арқанмен сырғанау нысандары бар. Puerto Deportivo Valparaíso, Muelle Barón, Bordemar Centro мекенжайында орналасқан, су спорты орталығы болып табылады. Мұнда жаelken, каноэ және сквабалық шомылу сабақтары беріледі, сондай-ақ «Valpo Sub» бағдарламасы жүзеге асырылады. Бұл бағдарлама аймақтың су асты мұрасын сақтауға бағытталған, білім беру экскурсиялары мен кеме қаңқаларын зерттеу экспедицияларын ұйымдастырады. Puerto Deportivo Valparaíso Вальпараисо шығанағында экожүрек туризмді дамыту бағдарламаларын жүзеге асырады және сабақ алатын адамдарға жабдықтарды жалға береді. Онда су асты мұрасы туралы ақпаратты көрсететін интерактивті зал бар. Velódromo Roberto Parra Club Deportivo Playa Ancha-ға қарама-қарсы орналасқан және оның кең кешенінің бір бөлігі болып табылады. Велодромда велосипед жолы, үстел теннисі, гандбол және баскетбол корттары бар. Оның барлық нысандарын жалға алуға болады. Вальпараисо 1959 жылғы баскетболдан әлем чемпионатын қабылдаған қалалардың бірі болды, онда Чили қола жүлдесін жеңіп алды. «Valparaíso Downhill» – ақпан айында өтетін тау велосипеді жарысы. Бұл жарысқа қатысушылар қала көшелерімен, сатылар мен далалар арқылы өтеді, пандустар мен секіргіштерді пайдаланып, «планға» (Вальпараисоның «төменгі жағына») түседі. Chop MTB «Valparaíso Downhill» жарысын «барлық қалалық тау велосипеді жарыстарының ең қызықтысы» деп сипаттады. 2005 жылдан бері қалада 5 км, 10 км, 21 км және марафон қашықтығында жүгіру жарыстары өткізіліп келеді. Жарыс Барон мұнайынан басталып, теңіз жағалауы бойымен жүреді, әртүрлі архитектуралық және географиялық ескерткіштерден өтеді. 2014 жылғы Дакар раллиісінің соңғы кезеңі Вальпараисоның ескі қаланың ортасындағы Plaza Sotomayor алаңында аяқталды, алаңның төңірегінде тарихи ғимараттар орналасқан. 2014 жылғы «Quad» санатының чилилік жеңімпазы Игнасио Касале Вальпараисо тұрғындарының ықыласымен қарсы алынды.
Valparaíso has several public sports venues and facilities, including a growing network of cycle routes. The Club Deportivo Playa Ancha (Playa Ancha Sports Club), located in Av. Playa Ancha 451, Cerro Playa Ancha, opened in 1919 and offers football pitches, table football, basketball and tennis courts, two swimming pools and a small gym. Tennis and swimming lessons are held in the club as well as local tournaments, and the pool can be used recreationally in summer. The Complejo Deportivo Escuela Naval (Naval School Sports Centre), located at General Hontaneda, Cerro Playa Ancha, offers Olympic standard modern facilities with a heated swimming pool and indoor volleyball, basketball, gymnastics, judo and fencing areas. It also has extensive outdoor sports facilities, suitable for rugby, football and tennis. The Estadio Elías Figueroa Brander (formerly Chiledeportes Regional Stadium) is located at the junction of Hontaneda and Subida Carvallo, Cerro Playa Ancha, This stadium has historic links to the local football team, Santiago Wanderers, the oldest professional football team in Chile founded on August 15, 1892. Built in 1931, it holds 18,500 people and also serves as an athletics and swimming venue. Fortín Prat (Fort Prat), located at Rawson 382, Almendral, is a historic basketball venue, hosting the "golden age" of Valparaíso basketball from 1950 to 1970. Fort Prat has also hosted numerous local handball, table tennis and boxing championships. It offers children's classes and a gym, and is also home to the Valparaíso Basketball Association Museum. The Muelle Deportivo Curauma is located 20 minutes from Valparaíso in Lake Pañuelas at Avenue Borde Laguna and Curauma. The calm waters of the 195 km2 lagoon permits rowing, kayaking, fishing and boating. It has also been chosen as a venue for the 2014 South American Games. Around the lagoon are camping sites, cycle and hiking trails, and paintball and canopy facilities. The Puerto Deportivo Valparaíso, located at Muelle Barón, Bordemar Centro, is a watersports centre which offers sailing, kayaking and scuba diving lessons and hosts the "Valpo Sub" program that seeks to preserve the area's underwater heritage, offering educational tours and expeditions to shipwrecks along the bay. Puerto Deportivo Valparaíso also carries out programs promoting ecotourism in Valparaíso Bay, and rents equipment for people having lessons. It features an interactive room that shows information on the underwater heritage. The Velódromo Roberto Parra is located opposite the Club Deportivo Playa Ancha and is part of its wider complex. The velodrome contains a cycle track, table football, and handball and basketball courts. All its facilities are available for public rent. Valparaíso was one of the host cities of the official 1959 Basketball World Cup, where Chile won the bronze medal. The "Valparaíso Downhill" is a mountain bike race that takes place in February. Riders race through the city streets tackling the steps and alleys, finding their own way through the ramps and jumps down to the "plan" (Valparaíso's "lowlands"). The Valparaíso Downhill has been described by Chop MTB as "the craziest urban downhill race of all". Since 2005, a series of running events has taken place in the city with 5 km, 10 km, 21 km and marathon distances. The race starts at Muelle Barón and the course runs along the seafront, crossing diverse architectural and geographical landmarks. The final stage of the 2014 Dakar Rally ended up at Valparaíso's Plaza Sotomayor in the heart of the old town, surrounded by historic buildings. Ignacio Casale, the Chilean winner of the 2014 Quad category, was cheered here in the streets by the Valparaíso crowd.
Білім беру мекемелері
Бастауыш мектеп деңгейінде Вальпараисо аймақтағы ең танымал мектептерге ие, мысалы, Лицео Эдуардо де ла Барра және Вальпараисодағы Салезиан колледжі. Қала мектептерінің тағы бір маңызды нысандары – Марияның көмегі мектебі, Сан-Рафаэль семинариясы, Лицей Жан д’Алембер, Колехио Сан-Педро Ноласко, Scuola Italiana Arturo Dell' Oro және Deutsche Schule Valparaíso, сондай-ақ тағы да басқалары. Жоспарда аталған мектептердің көпшілігі тікелей қала ішінде, әсіресе Альмендраль ауданында орналасқан. Бұған қоса, Вальпараисо еуропалық колониялар құрған көптеген жеке мектептердің отаны болды, олардың ішінде неміс мектебі, Альянс Франсэз, Маккей колледжі (қазір көршілес Винья-дель-Мар курортында орналасқан) және 1837 жылдан бері қызмет етіп келе жатқан Вальпараисоның қасиетті жүректер колледжі – Оңтүстік Америкадағы ең көне жеке мектеп.
At primary school level, Valparaíso boasts some of the most emblematic schools in the region, such as the Liceo Eduardo de la Barra and Salesian College Valparaíso. Other landmarks of the city schools are the Mary Help of Christians School, San Rafael Seminary, the Lycée Jean d'Alembert, Colegio San Pedro Nolasco, Scuola Italiana Arturo Dell' Oro and Deutsche Schule Valparaíso, among others. Many of the schools named in the plan are located directly in the city, especially in the Almendral neighborhood. In addition, Valparaíso was the birthplace of many private schools founded by the European colonies, as the German School, the Alliance Francaise, Mackay College (now located in the neighboring resort of Viña del Mar) and the College of the Sacred Hearts of Valparaíso, that operating since 1837 is the oldest private school in South America.