Кіріспе
Пол У. С. Андерсонның 2004 жылғы фильмі
Даму
Шетелдіктер мен Жыртқыш концепциясы 1989 жылы жарық көрген "Aliens versus Predator" комиксінен және одан кейінгі романдары мен повестерінен пайда болды. Бұл туралы "Жыртқыш 2" фильміндегі Жыртқыш кемесіндегі трофейлік шкафта шетелдіктердің бас сүйегі пайда болғанда да қысым жасалды. "Жыртқыш 2" фильмінен кейін, "Жыртқыш" фильмінің сценарийшісі Джим Томас Жыртқыш франшизасының мүмкіндіктерін талқылады және кроссовер фильмі перспективасы туралы пікір білдірді: "Менің ойымша, Жыртқышқа қарсы Шетелдік – жақсы идея, бірақ ол, басынан бастап, ешқашан іске аспайды". Сценарист Питер Бриггс 1990-1991 жылдары алғашқы комикстер сериясына негізделген түпкілікті сценарийді жасады. Жобаның кейінге шегерілуінің басты себебі студияның "Alien Resurrection" жобасымен айналысуы болды. Джеймс ДеМонако мен Кевин Фокс жазған сценарий "Dark Horse комиксінен сөз сойлегендей" деп сипатталды, бірақ продюсер Джон Дэвис фильмді Жерде түсіріп, оған жаңа көзқарас беруді үміттенеді. Фильм франшизалары арасында алты продюсер болғандықтан, "Жыртқыш" фильмінің продюсері Джон Дэвис екі жаратылыстың қатысуымен фильмге қатысты алаңдаушылықтарға байланысты құқықтарды алуда қиындыққа тап болды. Пол У.С. Андерсон Дэвиске сегіз жыл бойы жұмыс істеген, Мачико Ногучи сериясын бейімдеген әңгімесін ұсынды және оған Рэнди Боуэн салған түсінік суреттерін көрсетті. Андерсонның идеясына әсерленген Дэвис бұл оқиғаның "Жау" сияқты, "сені бірден өзіне тартады" деп ойлады. Андерсон "Resident Evil: Apocalypse" сценарийін аяқтағаннан кейін Шейн Салерномен бірге фильмде жұмыс істей бастады. Салерно алты ай бойы түсірілім сценарийін жазып, оны дамытуды аяқтады және фильмнің өндірісі бойында түзетулер жасау үшін қалды. Дэн О'Бэннон мен Рональд Шусет олардың түпнұсқа "Шетелдік" фильміндегі жұмыстарының элементтеріне негізделген фильмдегі оқиғаға авторлық құқық алды.
Оқиға мен оқиға орны
Алғашқы хабарламалар оқиғаның ғарыштан келген жұмыртқалармен жыртқыштарды алдауға тырысқан адамдар туралы екенін мәлімдеді, бірақ бұл идеядан бас тартылды. Эрих фон Деникеннің еңбектеріне ықпалданып, Андерсон фон Деникеннің ежелгі өркениеттердің шетелдіктердің көмегімен алып пирамидалар салуға қабілетті болды деген теориясын зерттеді, бұл идея ұзақ уақыттан бері жоққа шығарылды және ацтек мифологиясын дұрыс түсінбеуге негізделген. Андерсон осы идеяларды «Жыртқышқа қарсы Ғарышкер» фильміне енгізді, онда жыртқыштар ежелгі адамдарға пирамидалар салуды үйреткенін және Жерді 100 жыл сайын ғарышкерлерді аулау ритуалдары үшін пайдаланғанын сипаттады. Бұл ежелгі өркениеттердің «ізсіз жоғалып кетуін» түсіндіру үшін Андерсон жыртқыштар ғарышкерлердің күшіне бағынса, өзді-өздерін жоятын қаруларын қолданып, аймақтағы барлық тіршілікті жоятынын ойлап тапты. Андерсоннің бастапқы сценарийінде фильмде бес жыртқыш болуы керек еді, бірақ кейін олардың саны үшке дейін азайтылды. Ол фильмді шалқая жатқан Норвегияның Антарктидалық Бувет аралында түсіруді жөн көрді, осылай деп түсіндірді: «Бұл Жер бетіндегі ең қатал орта және ғарышкерлер планетасына ең жақын нәрсе». Андерсон фильмді Нью-Йорк сияқты қалалық ортада түсірсе, «Ғарышкер» сериясының жалғастығы бұзылатынын ойлады, өйткені басты кейіпкер Эллен Рипли бұл жандардың бар екенін білмеген. «Қазір қалада ғарышкердің жүгіріп жүргенін көру мүмкін емес, өйткені оның жайлы жазылып, барлығы білер еді. Сондықтан бұл фильмде бұрынғы оқиғаларға қайшы келетін ештеңе жоқ». Андерсон итальяндық актер Рауль Бова, Шотландиядан Эвен Бремнер және ағылшын актер Колин Салмонды қоса алғанда, еуропалық актерлер тобын таңдады. Продюсер Дэвис: «Актерлер құрамы шынымен халықаралық және фильмге ерекше мінез береді». Фильмнің басты кейіпкері Алекса Вудс рөліне жүзден астам актриса түсірілімге қатысты. Сана Латан таңдалды және бір аптадан кейін Прагаға ұшып, түсірілімдерді бастады. Фильмнің түсірушілері кейіпкердің «Ғарышкер» кейіпкері Эллен Риплимен салыстырылатынын білді және оның дәл көшірмесін жасағысы келмеді, бірақ оған ұқсас, бірақ ерекше ете білгісі келді. Алайда, Шварценеггер сайлауда 48,58% дауыспен жеңіске жетті және «Жыртқышқа қарсы Ғарышкер» фильміне қатыса алмады. «Ғарышкер» сериясында Эллен Рипли рөлін сомдаған актриса Сигурни Уивер фильмде болмағанына қуанғанын айтты, өйткені мүмкін болатын кроссовер «бастапқыда менің кейіпкерімнің өлуін қалаған себебім» болды және бұл идея «өте жаман» деп ойлады.
Фильм түсіру және сахналық дизайн
Өндіріс 2003 жылдың соңында Прагадағы Баррандов студиясында басталды, Чехияда түсірілімнің көп бөлігі осы студияда өтті. Өндіріс дизайнері Ричард Бриджленд декорациялар, реквизиттер және көлік құралдарына жауапты болды, бұл жұмысты Андерсон жасаған алғашқы тұжырымдамалық суреттерге негіздеп, заттардың қалай көрінуі керек екеніне бағыт берді. Баррандов студиясында 25-30 толық өлшемді декорациялар салынды, олардың көпшілігі пирамиданың ішкі жағын бейнеледі. Пирамидадағы ою-өрнектер, мүсіндер және иероглифтер египеттік, камбоджалық және ацтек өркениеттерінен әсер алды, ал пирамида бөлмелерінің үнемі ауысуы түпнұсқадағы "Шет елдік" (Alien) фильміндегідей клаустрофобия сезімін тудыруға арналған. Андерсонның сөзінше, егер декорацияларды Лос-Анджелесте салса, оларға 20 миллион доллар жұмсауға тура келер еді. Бірақ Прагада олар 2 миллион долларға жасалды, бұл фильмнің бюджеті 50 миллион доллардан кем болған кезде маңызды фактор болды. Бірнеше ай ішінде 25 метрлік кит аулау станциясының макеті жасалды. Макетті құлатып, қайта құруға болатындай етіп жобаланған, бұл алты секундтық кадрды қайта түсіруге көмектесті. Алайда, патша айбарлы шегірткенің (queen alien) ішкі аузы автоматтандырылып, гидравликалық жүйемен жұмыс істеді. Андерсон "Шет елдік" (Alien) режиссері Ридли Скотт пен "Жыртқыш" (Predator) режиссері Джон МакТирнанның фильмнің соңына дейін жаратылыстарды көрсетпеу арқылы күдік тудыру қабілетін жоғары бағалады, осыны "Шет елдік vs Жыртқыш" (Alien vs. Predator) фильмінде де іске асыруды қалады. "Иә, біз сізді 45 минут күтеміз, бірақ ол басталғаннан кейін, фильмнің соңына дейін, ол тым қатты болады".
Музыка
Австриялық композитор Харальд Клозер фильмнің музыкасын жазу үшін шақырылды. "Ертеңгі күннен кейін" фильміне музыка жазғаннан кейін, Андерсон Клозерді оның франшизаның жанкүйері болғандықтан таңдады. Музыка Лондон қаласында жазылды және Андерсоннің айтуынша, негізінен оркестрлік болды: "Бұл қорқынышты фильм, сондықтан оған қорқынышты, классикалық фильм музыкасы керек; сонымен қатар, онда үлкен әрекеттер бар, сондықтан оған лайықты оркестрлік қолдау қажет". Альбом 2004 жылдың 31 тамызында CD форматында жарық көрді және аралас пікірлер алды. Allmusic-тен Джеймс Кристофер Монгер Клозер электрондық элементтерді жақсы енгізгенін айтты және "Alien vs. Predator басты тақырыбы ерекше көзге түседі және композитордың шығармашылықтарын дамытуға үздіксіз көз болып табылады" деді. Алайда, Soundtrack-тен Майк Бреннан "Бұл фильмде бұрынғы трилогияның (Alien) және Predator музыкасының тапқырлығы жетіспейді, олардың барлығы тақырыптық мазмұнның орнына күшті ырғақ сезімін білдіреді. Клозер қызықты перкуссиялық үзінділерді ("Антарктика" және "Туннельдің ішінде") қосты, бірақ олар тұрақты мотивке қарағанда дыбыс эффектісі ретінде көбірек естіледі" деді. JoBlo.com-нан Джон Фэллон оны фильмдегі кейіпкерлердің дамуымен салыстырып, "толыққанды қызығушылық тудыруға немесе ұзаққа созылатын әсер қалдыруға тым жалпы" деді.
Үй медиасы
"Шетелдіктерге қарсы Predator" 2005 жылдың 25 қаңтарында Солтүстік Америкада VHS, DVD және PSP UMD Movies форматында жарық көрді. DVD дискісінде екі аудиокомментарий болды. Біріншісінде Пол У. С. Андерсон, Ланс Хенриксен және Сана Латан, ал екіншісінде арнайы эффекттер жөніндегі супервайзер Джон Бруно және ADI негізін қалаушылар Алек Гиллис және Том Вудрафф қатысты. 25 минуттық "Жасалу туралы" (Making of) видеоматериал және Dark Horse AVP комикс мұқабаларының галереясы фильмнен алынған үш жойылған көрініспен бірге қосымша мүмкіндіктерге енді. "Шетелдіктерге қарсы Predator" шыққан кезде Солтүстік Америкадағы ең жақсы DVD сату және ең жақсы видеопрокат тізімдерінде бірінші орынға шықты. 2005 жылдың 7 наурызында екі дискілі "Extreme Edition" нұсқасы шықты, онда фильмнің идеясы, дайындық кезеңі, түсірілімі, пост-продакшн және лицензиялау процесі туралы кадрлар ұсынылды. 2005 жылдың 22 қарашасында "Цензураланбаған нұсқа" жарық көрді, ол Extreme Edition нұсқасымен бірдей қосымша мүмкіндіктерге және фильмдегі қосымша сегіз минуттық материалға ие болды. DVD Town сайтынан Джон Пуччо былай деді: "Қосымша кадрларда оқиғаны жақсырақ түсінуге көмектесетін қан, зорлық-зомбылық, ішек-қарғы және сілекей сияқты көріністер бар, бірақ олардың ешқайсысы да маңызды өзгеріс жасамады".
Кассалық жинақ
"Шетелдіктерге қарсы Predator" фильмі Солтүстік Америкада 2004 жылдың 13 тамызында 3395 кинотеатрда көрсетілді. Фильмнің тұңғыш демалысындағы кассалық түсімі 38,2 миллион долларға жетіп, әр кинотеатрға орташа есеппен 11 278 доллар табыс әкелді және ол кассада бірінші орынды иеленді. Фильм 16 апта бойы экранда көрсетіліп, Солтүстік Америкада 80 282 231 доллар жинады. Ұлыбританияда 9 миллион доллар, Жапонияда 16 миллион доллар, Германияда 8 миллион доллар түсім көрсетті, ал халықаралық кассадағы жалпы сомасы 97 144 859 долларды құрады. Бұл фильмнің дүниежүзілік кассалық түсімін 177 427 090 долларға жеткізіп, оны "Прометей" фильмінен кейін "Predator" немесе "Alien" франшизаларының екінші ең табысты фильмі етті ("Прометей" дүниежүзі бойынша 403 миллионнан астам доллар жинады). Отандық кассада фильм "Прометей" және "Чужие" фильмдерінен кейін үшінші орында тұр.
Сыни жауап
Metacritic сайтында фильмнің салмақты орташа бағасы 21 сыншының пікіріне сүйене отырып, 100 балдық шкала бойынша 29 балды құрайды, бұл "көбінесе жағымсыз пікірлерді" білдіреді. CinemaScore жүргізген сауалнама бойынша көрермендер фильмге A+ - F шкаласы бойынша орташа "B" бағасын берді. Film Threat жазған Рик Кизонак фильмді мақтап: "Екі алып монстрдың шайқасы туралы ақымақ фильмге қарағанда, "Alien vs. Predator" күтпегендей жақсы уақыт сыйлайды", - деді. Orlando Weekly газетінен Иан Грей: "Андерсон осы керемет, толығымен ақымақ фильмді түсіруден шынайы ләззат алды; оның ниеті әрбір лай тамшысында көрінеді", - деп жазды. Horror.com сайтынан Стейси Лэйн Уилсон фильмді "әсем декорациялары мен жоғары сапалы арнайы эффекттері бар әдемі фильм" деп атады, бірақ ол Андерсонның бұрынғы жұмыстарындағыдай, "тек сыртқы әсемдік, ал ішкі мазмұны жоқ" екенін айтты. The Dallas Morning News газетінен Гари Доуэлл фильмді "құлдыраған екі франшизаны қайта жандандыруға жасалған ашық әрекет" деп сипаттады. The Village Voice басылымынан Эд Халтер шайқас сахналарындағы жарықтандыруды "қараңғылықтың ішіндегі қараңғылық" деп сипаттады, ал The Boston Globe газетінен Тай Берр жарықтандыру "көрермендерді қараңғыда қалдырды" деп ойлады.
Жалғасы
"Шегініс" атты "Аналықтарға қарсы" Predator: Requiem жалғасы 2007 жылдың желтоқсан айында шықты.
Қарым-қатынас фильмдері
Төртінші "Predator" фильмі, "The Predator" деп аталып, 2018 жылдың қыркүйегінде шықты, онда "Alien vs. Predator" фильмінің соңында Лекс Вудтың ксеноморф сүйектен жасалған найзасы "Жұлдыз қараушы" жобасында көрсетілді.