Кіріспе
Испанияның автономиялық қауымдастығы, Экстремадураның басқа қолданыстары. Экстремадура (e(ɣ)stɾemaˈðuɾa; ; Estremadura; Fala: Extremaúra) – Испанияның құрлыққа шығу жолы жоқ автономиялық қауымдастығы. Оның астанасы Мерида, ал ең ірі қаласы Бадахос. Иберия түбегінің орталық-батыс бөлігінде орналасқан, оны шығыстан батысқа қарай Тахо және Гуадиана өзендері кесіп өтеді. Автономиялық қауымдастықты Испанияның ең ірі екі провинциясы құрайды: Касерес және Бадахос. Экстремадураның батысында Португалия, солтүстігінде Кастилия және Леон, шығысында Кастилия-Ла-Манча, оңтүстігінде Андалусия автономды қауымдастықтары орналасқан. Бұл аймақ жануарлар дүниесі үшін маңызды, әсіресе 2007 жылы Ұлттық саябақ болып жарияланған Монфрагюедегі ірі қорық және Халықаралық Тахо өзені табиғи саябағы (Parque Natural Tajo Internacional). Аймақтық үкіметке Эстремадура аймақтық үкіметінің президенті басшылық етеді, қазіргі кезде бұл лауазымды Халық партиясының Мария Гвардиола атқарады. Экстремадура күні 8 қыркүйекте тойланады, бұл күн католиктердің Гвадалупа анасы мерекесімен бірге келеді. Орталық жүйеде, Кастилия және Леонмен шектес аймақтың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Экстремадурадағы Орталық жүйенің негізгі тармақтары – Сьерра-де-Гата және Сьерра-де-Бехар. Сьерра-де-лас-Вильюэркастың (Пико-де-лас-Вильюэркас шыңында) шамалы биіктіктері Экстремадураның Месопотамиясында көтеріледі. Басқа да маңызды тау тізбектеріне Сьерра-де-Монтанчес және Сьерра-де-Сан-Педро жатады, олар Монтес-де-Толедо жүйесінің бір бөлігі. Оңтүстікте Экстремадура мен Андалусия арасындағы шекара – Сьерра-Морена, ал оның оңтүстігінде Пико-Тентудия шыңында Сьерра-де-Тентудия көтеріледі. Төрт түрлі су алабы бар: Тахо алабы (lang es), екі негізгі саласы бар: оң жақта Тиетр және Алагон; сол жақта Альмонте, Ибор, Салор және Север. Оң жақтағы салалар көп мөлшерде су әкеледі, ол жауын-шашын көп болатын және қыста қар жиналатын Орталық жүйенің шатқалдарын сумен қамтамасыз етеді. Гуадиана алабы, негізгі салалары бар: Гуадалквивир алабы Экстремадурада ғана (жалпы алабының 2,45%). Дуро алабы (lang es) Экстремадурада ғана (0,04% алабы).
other uses of Extremadura
Extremadura (e(ɣ)stɾemaˈðuɾa; ; Estremadura; Fala: Extremaúra) is a landlocked autonomous community of Spain. Its capital city is Mérida, and its largest city is Badajoz. Located in the central western part of the Iberian Peninsula, it is crossed from east to west by the Tagus and Guadiana rivers. The autonomous community is formed by the two largest provinces of Spain: Cáceres and Badajoz. Extremadura is bordered by Portugal to the west and by the autonomous communities of Castile and León (north), Castilla–La Mancha (east), and Andalusia (south). It is an important area for wildlife, particularly with the major reserve at Monfragüe, which was designated a National Park in 2007, and the International Tagus River Natural Park (Parque Natural Tajo Internacional). The regional government is led by the President of the Regional Government of Extremadura, a post currently held by María Guardiola of the People's Party. The Day of Extremadura is celebrated on 8 September. It coincides with the Catholic festivity of Our Lady of Guadalupe. is located in the Sistema Central, in the northeastern end of the region, bordering with Castile and León. The main subranges of the Sistema Central in Extremadura are the Sierra de Gata and Sierra de Béjar. The modest heights of Sierra de las Villuercas (topping at on the Pico de las Villuercas) rise in the Mesopotamia extremeña. Other notable ranges include the Sierra de Montánchez and the Sierra de San Pedro, part of the larger Montes de Toledo system. The Sierra Morena—the limit between Extremadura and Andalusia—and the Sierra de Tentudía (topping at on the Pico Tentudía) rise in the south. There are four different hydrographic basins:
The basin of the Tagus (lang es), with two principal tributaries: on the right, the Tiétar and the Alagón; and on the left, the Almonte, Ibor, Salor and the Sever. The tributaries on the right edge carry a large quantity of water, which feed the gorges of the Sistema Central where the rainfall is abundant and the winter brings a great quantity of snow. The basin of the Guadiana, which has principal tributaries:
The basin of the Guadalquivir with only in Extremadura (2.45% of total). The basin of the Douro (lang es) with only in Extremadura (0.04% of its basin).
Климат
Экстремадураның климаты негізінен ыстық, жазғы Жерорта теңізі типті (Кеппен климаттық жіктелуі бойынша Csa), ал кейбір аймақтарында суық, жартылай шөлейтті (Кеппен климаттық жіктелуі бойынша BSk). Экстремадураның орташа жылдық температурасы Иберия түбегінің көп бөлігінен сәл жоғарырақ, бірақ солтүстіктен оңтүстікке қарай өзгеріс байқалады. Жылдық температура амплитудасы әдетте 16-19°C аралығында. Орташа жылдық жауын-шашын шамамен 600 мм құрайды. Орталық жүйенің кейбір бөліктерінде 1500 мм-ден астам жауын-шашын жауады, ал Бадахоз провинциясының кейбір аймақтарында бар болғаны 400 мм жаңбыр түседі. Жаздар өте ыстық және құрғақ болады, жаңбырлар салқын айларда жинақталады, бұл жаз айларында су тапшылығына алып келеді.
Тарих
Рим империясы кезінде қазіргі Эстремадура автономиялық қауымдастығы деп аталатын аймақ, қазіргі Португалияның көп бөлігін (қазіргі Норте аймағы деп аталатын солтүстік бөлігін қоспағанда) және қазіргі Испанияның орталық-батыс бөлігін қамтитын римдік провинция Лузитанияның бір бөлігі болды. Мерида (қазіргі Эстремадураның астанасы) Лузитания римдік провинциясының астанасы және Рим империясының маңызды қалаларының бірі болды. Иберия түбегінің көп бөлігі сияқты, бұл аймақ 8 ғасырдың басында Омейядтар тарапынан басып алынды. Эмираттың және кейіннен Кордова халифатының бір бөлігі ретінде, ол негізінен Меридаға ортасталған бұрынғы саяси бірлестіктердің аумақтық бөлімшесі (кура) болды. 11 ғасырдың басында Аль-Андалустағы фитна кезінде Халифаттың құлауынан және одан кейін уақытша мемлекеттерге (тайфаларға) фрагментациядан кейін, қазіргі Эстремадура аумағының көп бөлігі Бадахоз (Батальяус) тайфасының бір бөлігіне айналды. Керісінше, Леон, Кастилия және Португалия патшалықтары (әсіресе біріншісі) 11 және 12 ғасырларда аймақ бойынша ілгерілеуге қол жеткізді (мысалы, 1079 және 1142 жылдары Леондықтардың Корияны басып алуы, 12 ғасырдың екінші жартысында португалдықтардың Гуадиана бассейні бойынша кеңеюге жасаған әрекеттері немесе 1186 жылы Кастилияның Пласенсияны құруы), Альморавидтер мен Альмохадтардың ықпалынан туындаған кері соққылардан толыққанды құтыла алмады, бұл 1094 және 1150 жылдары Бадахоз тайфасының бірінші және екіншісінің құлауына әкелді. Альмохадтардың 1174 жылғы шабуылы Леонның Тахо өзенінің оңтүстігіндегі барлық бекіністерден бақылауын жойды (Касересті қоса алғанда). 1212 жылғы Лас-Навас-де-Толоса шайқасында Альмохадтардың жеңілісінен кейін, қазіргі Эстремадураның мұсылмандық бақылаудағы қалған бөлігі Леон Альфонсо IX басқаруындағы әскерлерге түсті (Алькантара, 1214; Касерес, 1227–1229; Мерида, 1230; Бадахоз, 1230) және кейіннен Сантьяго және Алькантара әскери ордендеріне (Трухильо, 1232; Медельин, 1234) Фердинанд III басшылығымен Кастилия үшін. 1248 жылға дейін Төменгі Эстремадурадағы соңғы бекіністер христиандар тарапынан басып алынды. Орта ғасырдың соңында қазіргі аймақтың аумағы Сантьяго және Алькантара әскери ордендерінің майораттарынан (аумақтың жартысы), дворяндық иеліктерінен (аумақтың төрттен бірі) және корольдік қалалардан (аумақтың қалған төрттен бірі) тұрды. 15-16 ғасырларда Леон және Кастилияның экстремадурасы түсінігі жұмсарып, бұл атау аймақтың қазіргі аумағын білдіретін болды. Алайда, аймақта ортақ үкіметтік және әкімшілік институттар болған жоқ. 1570-1572 жылдары Альпухаррадағы көтеріліс жеңілгеннен кейін Гранада тұрғындарының депортациясының бөлігі ретінде 11 000-ға жуық морисколар осы аумаққа күштеп көшірілді. Тарату біршама хаотикалық болды, бірақ ескі морисколардың (Hornachos, Magacela және Benquerencia сияқты) "қауіпті" халқы бар кейбір жерлер Гранада морисколарының қоныс аудару орындары ретінде болдырмады. Екі ұрпақтан кейін, 1609 жылы Кастилиядағы морисколарды қуғынмен бастады, Hornachos морисколарымен басталып, Кастилия тажындағы алғашқы қуғын болды. 1610 жылдың қыркүйегіне қарай Эстремадура морисколарының үштен екісі қуылды, ал 1611 жылға қарай олардың саны 12 776-ға жетті. Алғашқы қуғын бұйрығынан қашқандар "жақсы христиандар" екендерін айтып, "ескі морисколар" мәртебесін талап етті. 1612 жылдың басында Трухильо, Мерида және Пласенсияда морисколардың қалғандары бар екендігі туралы хабарлар келді. Месета Орталықтан Португалияға дейінгі ең қолайлы жолда орналасқан аймақ 1640-1668 жылдардағы Португалияны қалпына келтіру соғысының соғыс қимылдарынан қатты зардап шекті, бұл үлкен әскерлердің қозғалысымен емес, тонау, шайқастар, шабуылдар және Раяның екі жағындағы экономикалық ресурстар мен елді мекендерді жоюмен сипатталды. Бадахоз қалашығының (Лиссабон мен Мадридтің арасында) өсіп келе жатқан рөлі, Эстремадураның генерал-капитандығының орнатылуымен аймақтағы әскерилердің ықпалын нығайтты. 18 ғасырдың соңында Эстремадура ауылдары терең дағдарысқа ұшырап, құлдырап кетті. Егістік жерлердің үлесі азайды. Мал шаруашылығының өсуі жайылымдардың көбеюіне себеп болды, бұл жер иелігінің айрықша шоғырлануынан туындаған құрылымдық проблемаға қосылды. Ancien Régime-нің соңында дін қызметкерлері, муниципалдық кеңестер және патша әскері құқықты дворяндардың кішігірім рөлінен маңызды болды. Темір жолдар 19 ғасырдың екінші жартысында салынды. 1863 жылдың қыркүйегінде Португалияның Эльвас қаласынан Бадахоз қаласына жолаушылар пойызы келді. Бұл аймақтағы алғашқы пойыз және Иберия түбегіндегі алғашқы халықаралық қызмет болды. 1866 жылы Мадридпен байланысты қамтамасыз ететін "Ciudad Real" желісі аяқталды. Касерес провинциясынан өтетін жаңа байланыс, Мадрид-Валенсия де Алькантара желісі 1881 жылы толыққанды аяқталды. 1936-1939 жылдардағы Испания азамат соғысы кезінде ұлтшыл фракция Columna Madrid 1936 жылдың тамызында Бадахоз провинциясы бойынша жылдам ілгеріледі және аяусыз репрессия мен көптеген құрбандықтың артында қалды. Бадахоз соғыс және соғыстан кейінгі кезеңде Франко репрессиясының салыстырмалы түрде ең жоғары құрбандық көрсеткен Испания провинциясы болды; провинцияда шамамен 12 000 адам атқыланды (барлық аймақтағы 14 000-нан), Республикалық репрессияның шамамен 1 600 құрбанына қарағанда. 20 ғасырдың ортасында Франко диктатурасы аймақта экономиканы дамыту үшін колонизация және аграрлық реформа саясатын жүргізді, мыңдаған гектар құрғақ егістіктерді суаруға айналдырып, Instituto Nacional de Colonización (INC) арқылы 63 жаңа елді мекеннің салынуына да көмектесті. 20 ғасырдың екінші жартысында аймақтан ауқымды шаруалардың қашуы болды, Испанияның өнеркәсіптік аймақтарына (1955 жылдан бастап) және Германия, Франция және Швейцария сияқты Еуропаның бай елдеріне (1961 жылдан кейін, 1959 жылғы тұрақтану жоспарынан кейін және екінші жағдайда, мақсатты елдермен жасалған екітаралық келісімдерден кейін) қоныс аударды. Аймақ осы жылдарда демографиялық соққыға ұшырады, халықтың шамамен 40% -ы, әсіресе жастар шығып кетті. 1978 жылғы заңмен Бадахос және Касерес провинцияларына қатысты Экстремадураның алдын ала автономды үкіметтік органы ("Junta Regional de Extremadura") құрылды. Аймақтық Автономия Статутының жобасы 1980 жылы басталды, бұл Экстремадураның испан автономды қауымдастықтарының біріне айналу жолындағы алғашқы қадам болды. Мәтін 1982 жылы Конституциялық заң ретінде бекітілді. Экстремадура Ассамблеясына алғашқы сайлау 1983 жылдың мамырында өтті.
Ауыл шаруашылығы
Бұл аймақта жабайы иберия шошқалары жүріп, емен тоғайларындағы емен бұршақтарын жейді. Бұл шошқалар ауланып, иберико шұжығын дайындау үшін пайдаланылады. Шошқалар жеген емен бұршағының үлесі қанша жоғары болса, шұжықтың құны сонша артық болады. Мысалы, диетасының 90% немесе одан да көп бөлігі емен бұршағынан тұратын шошқалардан жасалған иберико шұжығы, орташа есеппен 70% -ден аз емен бұршағы жеген шошқалардан жасалған шұжықтан екі еседен астам бағаға сатылуы мүмкін. АҚШ-та 2005 жылға дейін Экстремадурадан келген сүйекті иберико шұжығын әкелуге тыйым салынған. Сол кезде АҚШ мейрамханаларында бұл деликатесқа сұраныс артқандықтан, Испания оны сүйексіз экспорттауды шешті, бұл АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің санитарлық нормаларына сәйкес келеді (және қазір де сәйкес келеді). Экстремадураның 85 муниципалитеті "Dehesa de Extremadura" қорғалған атауын (ҚА) құрайды, ол иберия шошқаларынан және иберия/Дюрок-Джерси шошқаларының қоспасынан алынған хамон мен палеталарды (шошқаның артқы және алдыңғы аяқтарын) қорғайды. 2021 жылғы мәліметтерге сәйкес, Экстремадура Испанияда өндірілетін темекінің шамамен 98% -ын өндіреді, сонымен қатар ол Еуропадағы жетекші өндіруші аймақ болып табылады. Темекі өндірісі Ла-Вера және Кампо-Аранюэлода шоғырланған. Аймақтың көп бөлігі Ribera del Guadiana ҚА аймағына кіреді, ол Ribera Alta, Tierra de Barros, Matanegra, Ribera Baja, Montánchez және Cañamero шараптық аймақтарына бөлінеді. ҚА бірнеше қара және ақ жүзім сорттарынан жасалған шараптарды қорғайды. 2021 жылға қарай Экстремадура Испанияда күріш өндіретін екінші ірі аймақ болып табылады, бірінші орында – Андалусия. Құрғақшылық пен күріш егістіктерінің жоғары су талаптарына байланысты, 2010 жылдардың соңынан бері суармасыз күріш егістіктеріне басымдық берілуде. Бұрыштар Ла-Вера, Кампо-Аранюэло, Валле-дель-Амброс және Валле-дель-Алагон аймақтарындағы PDO-да өсіріледі. Бұл жағдай Экстремадураны аймақта салық төлемейтін және өнеркәсіптік жұмыс күшінің салыстырмалы түрде аз бөлігін жұмысқа алған жеке электр компанияларының әлеуетті "колониясы" ретінде сипаттауға әкелді. Аймақ Испанияның энергиялық өткелі және декарбонизация жоспарларының алдыңғы қатарында тұр, бұл үшін ірі күн электр стансаларын орнату және литий кенін игеруге лицензия беру қажет. Еуропадағы ең ірі екі фотоэлектр станциясы осы аймақта орналасқан: Francisco Pizarro (590 МВт) Torrecillas de la Tiesa және Núñez de Balboa (500 МВт) Usagre; екеуін де Iberdrola басқарады, ол тағы 6 фотоэлектр стансасын дамытып жатыр, олардың жалпы қуаты 1300 МВт-қа жетеді. 2022 жылдың маусым айында Envision компаниясының Navalmoral de la Mata қаласында литий-ионды аккумулятор зауынын салу жобасы жарияланды.
As of 2021, Extremadura is the second largest rice producing region in Spain, after Andalusia. Due to drought and high water demands from rice fields, non irrigated rice fields have been favoured since the late 2010s. Peppers are grown in the lt="Pimentón de la Vera" PDO, consisting of the comarcas of La Vera, Campo Arañuelo, Valle del Ambroz and Valle del Alagón. This situation has led to the characterization of Extremadura as a potential "colony" of the private electricity companies, which are not taxed in the region and employ a relatively low share of the industrial workforce. The region is at the forefront of Spain's plans for energy transition and a decarbonisation, thanks to the installation of large solar power plants and the granting of lithium mining licenses. Two of the largest photovoltaic power plants in Europe are located in the region: Francisco Pizarro (590 MW) in Torrecillas de la Tiesa and Núñez de Balboa (500 MW) in Usagre; both are operated by Iberdrola, which is developing another 6 photovoltaic plants collectively amounting to 1,300 MW. A project to build a lithium ion battery factory participated by Envision in Navalmoral de la Mata was announced in June 2022.
Тілдер
Еліміздегі жалғыз ресми тіл – испан тілі (оның жергілікті диалектілері Castúo деп аталады), бірақ басқа да тілдер мен диалектілер де қолданылады. Фала – галисия-португал тілінің бір түрі, ерекше қорғалатын тіл және ол Жалама аңғарында сөйленеді. Экстремадуран тілі – леон тіліне жақын жергілікті диалекттер тобының ұжымдық атауы, және ол тіл қазірдің өзінде жоғалу қаупінде. Португал тілінің жергілікті түрлері Седильо және Эррера де Алькантарада кең таралған. Сонымен қатар, кейбір адамдар (әсіресе 1940 жылға дейін туғандар) Оливенсада да португал тілінде сөйлейтіні анықталды. Аймақта қолданылатын испан тілінің диалектілік нұсқаларының фонетикалық ерекшеліктеріне сесео (Бадахоз провинциясының кейбір аймақтарында), дауыстылар аралық /d/, /j/ дыбыстарының жоғалуы, сөз басындағы /h/ дыбысының әлсіреуі, /r/ мен /l/ дыбыстарының орны ауысуы және yeísmo жатады.