Кіріспе

Пиреней таулары Франция мен Испания шекарасында орналасқан тау тізбегі. Олар Кантабрия тауларымен қосылған жерден басталып, Жерорта теңізі жағалауындағы Кап-де-Креусқа дейін созылады, ең биік нүктесі Ането шыңындағы биіктікке жетеді. Көбінесе, негізгі қырқа Испания мен Франция арасындағы шекараны құрайды, ал олардың арасында Андорра мемлекеті орналасқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, Арагон тәжі мен Наварра Корольдігі осы тау тізбегінің екі жағында да жайылған.

Этимология

Грек мифологиясында Пирене – Пиреней тауларына өз атын берген ханшайым. Грек тарихшысы Геродот Пирене – бұл кельт Еуропасындағы қаланың аты дейді. Силий Италиктің айтуынша, ол Жерорта теңізі маңындағы Галлия патшасы Бебрикстің қыз баласы болған. Ол Геркулестің атақты еңбегі кезінде Герионның малын ұрлауға тырысқанда оған қонақжайлық көрсеткен. Геркулес, әдеттегідей мас және құштарлыққа берілген, қонақжайлық кодексін бұзып, үй иесінің қызын зорлайды. Пирене жылан туып, әкесінің ашуынан қорқып, орманға қашады. Жалғыз қалған ол өзінің хикаясын ағаштарға айтады, бұл жабайы аңдардың назарын аударады, олар оны жыртып жібереді. Геркулес Герионды жеңгеннен кейін Бебрикс патшалығы арқылы қайтадан өтеді, сол кезде қыздың жаралы дене қалдықтарын табады. Бұл кейіпкер туралы әңгімелерде жиі болатындай, ақылды Геркулес өзінің қараңғы жағының іс-әрекеттеріне қайғырып, өкінішпен жауап береді және Пиренені мейіріммен жерлейді, айналасындағы география аза тұтуға қосылып, оның есімін сақтауды талап етеді: «Геркулестің дауысынан тау шыңдары дірілдеп, қырқалар тітірді; ол қайғылы дауыспен «Пирене!» деп айқайлады, ал барлық тас тіктеп тұрған жартастар мен жабайы аңдар мекендейтін жерлер «Пирене!» деп қайталады. Таулар осы есімді ғасырлар бойы сақтап қалды». Плиний Үлкен Геркулес пен Пирене туралы әңгімені Лузитаниямен байланыстырады, бірақ оны құрамындағы қиялға толы, шындықтан алыс деп есептейді. Басқа классикалық дереккөздер оның атын грекше πῦρ (IPA: [pŷːr]) – «от» деген сөзден шыққан деп санайды. Грек тарихшысы Диодор Сицилияның айтуынша, «ежелгі заманда малшылардың бірі отты қалып қойған, соның салдарынан таулардың барлық аймағы толығымен өртеніп кеткен; осы от күннен күнге жалындап тұрғандықтан, жер беті де күйіп, таулар болған оқиғаның құрметіне Пиренейлер деп аталған».

Саяси бөліну

Испания Пиренейлері шығыстан батысқа қарай келесі провинциялардың құрамына кіреді: Жирона, Барселона, Лейда (барлығы Каталонияда), Уэска (Арагонда), Наварра (Наваррада). Француз Пиренейлері шығыстан батысқа қарай келесі департаменттердің бір бөлігі болып табылады: Пиреней-Ориенталь (Солтүстік Каталония деп те аталады), Од, Арьеж, Жоғарғы Гаронна, Жоғарғы Пиренейлер және Атлантикалық Пиренейлер (соңғы екеуі Пиренейлер ұлттық паркін қамтиды). Тәуелсіз Андорра княздығы Испания Пиренейлері мен Француз Пиренейлерінің арасындағы таулардың шығыс бөлігінде орналасқан.

Физиографиялық бөліністер

Физиографиялық тұрғыдан Пиренейді үш бөлікке бөлуге болады: Атлантикалық (немесе Батыс), Орталық және Шығыс Пиреней. Олар бірігіп, ірі Альпілік жүйенің ерекше физиографиялық провинциясын құрайды. Батыс Пиренейде, Атлант мұхитының Бискай шығанасына жақын орналасқан Баск тауларынан бастап, орташа биіктік батыстан шығысқа қарай біртіндеп көтеріледі. Орталық Пиренейлер Сомпорт асуынан Аран аңғарына дейін созылады және осы қатардағы ең биік шыңдарды қамтиды: шығыс жағында оңтүстік бөлігінде Субпиренейлер деп аталатын ерекше аймақ орналасқан. Француз жағындағы негізгі тау жотасының беткейлері тік түседі, ал тау жүйесінің солтүстік-шығыс бұрышындағы Корбиер массивінен басқа ешқандай тауалды бөктерлер жоқ.

Геология

Пиреней таулары Альп тауларынан көне: оның шөгінділері алғаш рет палеозой және мезозой дәуірлерінде жағалау алаптарында жиналды. Эдиакараннан ордовик дәуіріне дейін Пиренейлер Гондвананың солтүстік-батыс шетінде орналасқан, онда олар Монтань-Нуар және Мутумет массивтері, сондай-ақ Сардинияның оңтүстік-батыс аймағы сияқты көршілес аймақтардың жалғасуын құрады. 100 мен 150 миллион жыл бұрын, ерте креда дәуірінде Бискай шығанағы кеңейіп, қазіргі Испанияны Францияға қарай итеріп, үлкен шөгінді тау жыныстарына күшті қысым түсірді. Жер қыртысының күшті қысымы мен көтерілуі алдымен шығыс бөлігіне әсер етті, содан кейін біртіндеп бүкіл тізбекке таралып, эоцен дәуірінде аяқталды. Пиренейдің шығыс бөлігі негізінен гранит және гнейс тау жыныстарынан тұрады, ал батыс бөлігінде гранитті шыңдар әктас қабаттарымен шектеседі. Тау тізбегінің массивті және тозбас сипаты граниттің көп болуынан туындайды, ол эрозияға және нашар мұздық дамуға төзімді. Пиренейдің жоғарғы бөлігінде жазық рельефті беттер бар, олар жаппай жазықтық құрайды. Бұл жазықтық соңғы миоцен кезеңінен бұрын пайда болмаған. Ол, әдетте, кең ауқымды шөгінділер жергілікті базалық деңгейді көтеріп, биіктікте қалыптасқан.

Флора

Жаңбырдың басымдығының одан да айқын әсері тізбектің батыс жартысында өсімдік жамылғысында байқалады. Батыстағы төменгі таулар орманды, бірақ шығысқа қарай жылған сайын орманның аумағы азаяды. Шығыс Пиренейлер ерекше жабайы және шөлді, себебі осы тізбектің бұл бөлігінде граниттік массалар басым. Сонымен қатар, батыстан шығысқа қарай жылғанда флораның құрамы өзгереді, бұл өзгеріс тау тізбегінің ортасынан өткенде ең айқын байқалады, сол жерден Корбиер массиві Францияның орталық платосына қарай солтүстік-шығысқа қарай созылады. Ендік градусының айырмашылығы шамамен 1° болса да, батыстағы флора Орта Еуропа флорасына ұқсас, ал шығыста – айқын Жерорта теңізі сипатына ие. Пиренейлер Альп сияқты эндемикалық түрлерге бай, және осы эндемизмнің ең танымал мысалдарының бірі – Валь-д’Эйн мен Каталония арасындағы жоғары альпілік өткезде ғана өсетін, Apiaceae тұқымдасына жататын Xatardia туысының монотиптілігі. Басқа мысалдарға Arenaria montana, Bulbocodium vernum және Ranunculus glacialis жатады. Бұл аймақта саксифрага тұқымдасы ең көп кездеседі, оның бірнеше түрі осы жерге ғана тән. Пиренейлік ибекс, Ибериялық ибекске тән эндемикалық түршесі, 2000 жылдың қаңтарында жойылды; басқа бір түршесі, батыс испандық ибекс, аймаққа қайта қоныстандырылды, 2020 жылғы мәліметтер бойынша оның саны 400-ден асты. 1990 жылдары қоңыр аюдың жергілікті популяциясы құрылысқа жақын келді, бірақ 1996 жылы Словениядан үш аю әкелінгеннен кейін оның саны қалпына келді. Аюлар сәтті көбейді, қазір Фос маңындағы орталық аймақта шамамен 15 қоңыр аю бар деп есептеледі, ал Асп аңғарында тек төрт жергілікті аю ғана қалған.

Демография және мәдениет

Пиреней аймағы әр түрлі этнологияға, фольклорға және тарихқа ие: Андорра, Арагон, Ариеж, Баск елі, Беарн, Каталония, Наварра, Руссильон қараңыз. Олардың тарихы туралы, сондай-ақ Almogavars, Marca Hispanica да қараңыз. Бұл аймақтағы негізгі тілдер – испан, француз, арагон, каталан (Андоррада және Солтүстік және Оңтүстік Каталонияда) және баск тілдері. Сондай-ақ, аз дәрежеде Францияда гаскон және лангудоциан диалектілері мен Аран аңғарындағы араан диалектісінен тұратын окситан тілі де қолданылады. Пиренейдегі ауыл өмірінің маңызды ерекшелігі – "трансхуманция", малдың көктемде аңғардағы шаруашылықтардан таудың жоғары жақтарына жылжуы. Осылайша шаруа қожалықтары өздері күтіп ұстай алатын малдан гөрі ірі мал бағуға мүмкіндік алды. Көшірілген негізгі мал – сиырлар мен қойлар, бірақ тарихта шаруа отбасыларының көпшілігі малдарымен бірге жоғары жайылымдарға көшіп, шошқа, жылқы және тауықтарды да алып кеткен. Олар қыркүйек не қазан айында шаруашылықтарына оралады. Жаз бойы отбасылар қарапайым тас қабылдарында тұрады.

Pic du Midi обсерваториясы

Pic du Midi обсерваториясы – француз Пиреней тауларындағы Pic du Midi de Bigorre тауының шаңырағында 2877 метр биіктікте орналасқан астрономиялық обсерватория. Обсерваторияның құрылысы 1878 жылы басталды, ал 8 метрлік күмбез 1908 жылы аяқталды. Обсерваторияда 1909 жылы Марс каналдары теориясын жоққа шығару үшін пайдаланылған қуатты механикалық экваторлық рефлектор орналасқан. 1963 жылы NASA қаржыландыруымен, Аполлон миссиясына дайындық кезінде Айдың бетінің егжей-тегжейлі суреттерін түсіру үшін 1,06 метрлік (42 дюймдік) телескоп орнатылды. 1965 жылы жүргізілген басқа зерттеулер Марс және Венера атмосферасының құрамын толыққанды талдады, бұл реактивтік қозғалыс зертханасының ғалымдарына осы планеталарда тіршілік жоқ деген болжам жасауға негіз болды. 1980 жылдан бері обсерваторияда 2 метрлік телескоп бар, ол Франциядағы ең ірі телескоп болып табылады. Соңғы онжылдықтарда салынған алып телескоптармен бәсекелесе алмаса да, қазіргі таңда обсерватория әуесқой астрономия үшін кеңінен қолжетімді.

Odeillo күн пештері

Одейло күн пеші – әлемдегі ең ірі күн пеші. Ол Францияның оңтүстігіндегі Пиреней-Ориенталь департаментінде, Font Romeu Odeillo Via мекенжайында орналасқан. 1962 және 1968 жылдар аралығында салынған бұл құрылыстың биіктігі 54 метр, ені 48 метр және 63 гелиостаты бар. Бұл жер тікелей күн сәулесінің ұзақтығы мен сапасымен (жылына 2500 сағаттан астам) және атмосфераның тазалығымен (биік орналасуы және төменгі орташа ылғалдылығы) байланысты таңдалды. Бұл пеш материалдарды өте жоғары температурада зерттеуге арналған ғылыми зерттеу орталығы болып табылады. Бірнеше секунд ішінде 3500°C-тан жоғары температураға қол жеткізуге болады, сонымен қатар ол температураның жылдам өзгеруін қамтамасыз етеді, демек, жылулық соққылардың әсерін зерттеуге мүмкіндік береді.

Қалалық аудандар

Үлкен қалалардың өзі осы аймақта орналаспаған. Пиреней тауларына ең жақын үлкен қалалық аймақ – Тулуза (Верхняя Гаронна), Франция, оның қалалық аймағында 1,330,954 адам тұрады. Испания тарапынан Памплона (Наварра) ең жақын қала, оның қалалық аймағында 319,208 адам тұрады. Пиреней тауларының ішіндегі негізгі қалалар: Андоррадағы Андорра-ла-Велла (22,256) және Эскальдес-Энгордани (14,367), Испаниядағы Жака (12,813) және Ла-Сеу-д'Ургелл (12,252), Франциядағы Лурдес (13,976) және Фуа (10,046).

Спорт және демалыс

Пиреней тауларының екі жағы да альпинизм және тау шаңғысы сияқты қысқы спорт түрлері үшін танымал. Пиренейлер жаз айларында спортшылар үшін биік таулық жаттығулар жасауға өте ыңғайлы, мысалы, велосипед тебу және жолға жүгіру сияқты. Жаз және күз мезгілдерінде Пиреней таулары екі мәнерлі велосипед жарысында – шілде айында жыл сайын өткізілетін «Тур де Франс» және қыркүйек айындағы «Вуэльта а Испания» жарыстарында жиі көрсетіледі. Пиренейде өткізілетін кезеңдер екі жарыстың да шешуші кезеңдері болып табылады және оларға жүздеген мың жанкүйерлер келеді. Тау тізбегінің бойымен үш негізгі ұзақ қашықтықты жолдар өтеді: GR 10 – солтүстік беткейлер арқылы, GR 11 – оңтүстік беткейлер арқылы, ал HRP – биік таулық жолмен шыңдар мен қырларды кесіп өтеді. Бұдан өзге, аймақта көптеген белгіленген және белгіленбеген жолдар бар. «Пирена» – Пиреней тауларында өткізілетін күйектің көмегімен жүгіру жарысы.