Кіріспе

Галлура (немесе Гаддура) — Италияның Солтүстік-Шығыс Сардиниясындағы аймақ. Галлура атауының мағынасы, әлдеқанда "тасты алқап" деген сөз екені айтылады.

География

Галлураның ауданы 1370 шаршы миль (3,548 км²) құрайды. Ол Италия түбегінен және Францияға қарасты Корсика аралынан шалқап жатыр. Галлураның жағалауы тік жарлы, және жақын орналасқан Корсикаға дейін табиғи көпір болып табылатын Ла Маддалена архипелагын құрайтын ұсақ фиордтар, жартастар мен кішкентай аралдардың үздіксіз тізбегімен жалғасады. Аймақтың ландшафты гранитті таулармен және биік болмаса да, мыңдаған жылдар бойы осы аймақ пен Барония және Монтальбо аудандары арасындағы кедергі болып келген қатаң таулармен сипатталады. Монте-Лимбара – ең биік тау (1362 м / 4469 фут). Ол Галлура мен Логудоро аймағының шекарасын белгілейді. Оның ең биік нүктесі – Пунта Балестриери (теңіз деңгейінен 1362 м биіктікте). Бұрын Монте-Лимбарада НАТО-ның қашықтықтан радиолокациялық базасы мен карабинерлер казармасы орналасқан. Бүгінде ол Италия Әуе Күштері үшін телекоммуникация орталығы және Servizio Antincendi үшін тікұшақ алаңы ретінде пайдаланылады. Сонымен қатар, Батыс Сардинияның барлық ірі теледидар ретрансляциялық станциялары осы жерде орналасқан. Тағы бір кішкентай тау – Монте Крузитта (666 м). Ол биік болмаса да, ерекше ландшафтты ұсынады. Климаты Жерорта теңізіне тән. Ауа райы ашық. Жыл бойы шамамен 300 күн күндіздік болады, ал қалған күндері жаңбырлы, жауын-шашынның көп бөлігі қыс және күз айларында, көктемде кейде нөсер болады, ал ең биік таулар мен жоталарда қар жауады. Мистраль – жыл бойы солтүстік-батыстан соққан, бірақ қыс және көктемде жиі соққан, жаңа, күшті, әдетте құрғақ және суық басым жел.

Тарихқа дейінгі дәуір

Галлурадағы алғашқы адам қоныстары шамамен 30 000 жыл бұрын, алғашқы халықтар Тоскана мен Сардиния арасындағы бұғаздан өтіп келген кезде пайда болған. Бұл тарихи кезең Тас дәуірі деп аталады. Көптеген табиғи ресурстары болғандықтан, шетелдік халықтар Галлураны отарлайды. Осы тарихи кезеңде Галлураға жақын орналасқан Корсика аралынан да көптеген адамдар келді. Орта неолиттің соңғы кезеңі Арзахена мәдениеті негізінен осы аймақта өмір сүрді, және Сардиниядағы ең көне мегалиттің қалдықтары осы жерде, Ли Муриде табылды.

Нурагик дәуірінен көне заманға дейін

Б.з.д. 1700 жылдан Рим дәуіріне дейінгі тарихи кезең Сардинияда Нурагик дәуірі деп те аталады. Бұл тарихи кезеңнің ерекше атауы Еуропадағы ең ірі мегалитикалық құрылыстар – нурагтардан алынған, олар бүгінгі күнге дейін Сардинияның символы болып табылады. Финикиялықтар (содан кейін Пуникалық) Ольбия қаласын құрды (бірақ гректер оның атын өзгертті), оны римдіктер б.з.д. 238 жылы бүкіл Галлурамен бірге жаулап алды.

Галлураның сот палатасы

Орта ғасырларда Галлура төрт Юдикаттың бірі болды, яғни папа Александрдың келісімімен Сардиния төрт тәуелсіз мемлекетке бөлінді. Сивита (қазіргі Олбия) Галлура Юдикатының және (алғашқы) епископтығының астанасы еді. Галлура Юдикатының құрамына қазіргі Галлура аймағы, Нуоро қаласының төңірегіндегі аймақ және Баронияс (итальянша: Baronie) деп аталатын аймақ кірді. 1288 жылы соңғы билеуші судья Нино Висконти құлағаннан кейін Пиза республикасы оны басып алды.

Орта ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырға дейін

13 ғасырдың соңында Сивита (қазіргі Олбия) қаласы Терранова атауын алды, бұл пизандықтар ежелгі Рим порты Олбияның орнына құрған жаңа елді мекен еді. Пираттар – көбінесе Солтүстік Африкадан – Галлура жағалауларына шабуыл жасады, нәтижесінде адамдар сол аймақтан ішкі жерлерге көшіп кетті. Темпио қаласы ерекше түрде халыққа толы болды. 1300 мен 1800 жылдар аралығында Галлураға Корсика аралынан кең көші-қон болды. Корсикалықтар Галлураның тілі мен мәдениетіне терең ықпал етті, ол әлі күнге дейін Сардинияның қалған бөлігінің мәдениеті мен диалектілерінен едәуір өзгеше саналады. 1700 жылдардың соңында адамдар ішкі аймақтан жағалауға көшуді бастады.

XIX ғасыр, XX ғасыр және бүгінгі күн

XIX ғасырда епископтық орда Ольбия қаласынан Темпио қаласына көшірілді, ол сонымен қатар аудан орталығына айналды. XX ғасырдың екінші жартысында туризм күрт өсті, әсіресе Коста Смеральда, Санта-Тереза-ди-Галлура және Сан-Теодоро аймақтарында. Бүгінде Галлура Сардиниядағы ең жоғары капиталдық кіріске ие.

Дін тарихы

Өңірдің түпнұсқа Рим епископтығы, Фаузания епархиясы (P(h)аузания), 5 ғасырдан кешіктірмей (дәстүр бойынша 3 ғасырдағы әулие Симплиций құрған) құрылған, орналасқан жері даулы (Ольбия, Темпио Паузания немесе Позано) және Византия билігі кезінде, шамамен 8 ғасырда жойылған. 1070 жылы Галлура деген атпен қайта құрылып, оның орталығының құрметіне (Ольбияның ортағасырлық атауы) Сивита деп аталды. 1506 жылдан бастап Ампурия епархиясымен жеке одақ құрды, бірақ 12 ғасырдан кешіктірмей Галтелли епархиясы деген екінші епископтық құрылды.

Демография

Галлурада 143 921 адам тұрады; осы аймақтағы сардиниялықтар Галлурези деп аталады. Халық тығыздығы шығыс жағалауындағы шағын елді мекендерде және Арзахена мен Олбия қалаларында едәуір артқан. Дегенмен, 26 муниципалитеттен 12-сінде халық тығыздығы төмендеді (4%), бұл ауылдық және таулы аймақтардағы елді мекендерде байқалды. Бұл тенденция жағажай туризмінің дамуына байланысты. Жалпы алғанда, Сардиния Италиядағы ең төменгі туу көрсеткішімен (бір әйелге 1,087 туыс) және екінші ең төменгі туу көрсеткішімен ерекшеленеді.

Экономика

Галлура экономикасы негізінен туризм мен қонақжайлылыққа негізделген, себебі Коста Смеральда және басқа да әлемге әйгілі теңіз жағажайлары бар. Бірінші сектор Сардинияның қалған бөліктеріндегідей маңызды емес. Ол негізінен шарап өндірісіне байланысты. Сонымен қатар, қой шаруашылығы, сүт өнімдерінің өндірісі және құс фермалары да маңызды. Екінші сектор өте маңызды. Ол негізінен пробка өңдеу және гранит минералдарын қайта өңдеуге негізделген. Шындығында, аймақтың көптеген жерлерінде пробка еменін кездестіруге болады, ал бүкіл аймақ гранитке бай, әсіресе Монте-Лимбара төңірегінде. Пробка өндірісі ішкі аймақтардағы маңызды экономикалық қызметтің бірі болып табылады, ал жағалау аймақтарында балық өңдеу заводтары мен кеме жасау шеберханалары дамыған.

Көлік

Галлурада бір халықаралық әуежай бар (Ольбия Коста Смеральда әуежайы), ол Ольбия қаласында орналасқан. Бұл Сардинияның үш халықаралық әуежайының бірі және Италияның үшінші ірі әуе компаниясы Meridiana әуе компаниясының базасы болып табылады. Галлура аймағына жетудің тағы бір жолы – пароммен. Аралда Tirrenia di Navigazione, Moby Lines, Corsica Ferry, Grandi Navi Veloci, Snav, SNCM және CMN паром компаниялары қызмет көрсетеді. Олар Ольбия, Гольфо Аранци, Санта-Тереза-ди-Галлура және Палау порттарын Италия түбегі, Франция, Корсика және Испания порттарымен байланыстырады.

Тіл

Бұл аймақтың туған тілі – галлур тілі, және оны Сардинияның аймақтық үкіметі де мойындайды. Галлур тілі көбінесе сардиния тілінің диалектісі деп есептелмейді, себебі ол сардиния тілінің көптеген басқа диалектілерінен едәуір өзгеше, бірақ корсика тілінен тікелей туындаған тіл ретінде қарастырылады. Олбия-Темпио провинциясындағы Лурас және Падру деген екі шағын қала – Галлурада галлур тілінде дәстүрлі түрде сөйленбейтін жалғыз аймақтар. Сардиния тілінің логудорезе түрі де қолданылады.

Жаңартылатын энергия көздері

Соңғы жылдары Сардинияда жаңартылатын энергия көздері күрт өсті. Желді климатының арқасында Галлура аймағындағы ең маңызды жаңартылатын энергия – жел қуаты. Бірақ, соңғы жылдары жел электр станцияларын орнату, ландшафтқа тигізетін әсеріне байланысты пікір қақтығыстарына себеп болып отыр.