Кіріспе

Аран (; ; aˈɾan) (көбінесе Аран аңғары немесе Аран окситан тілінде Валь д’Аран деп аталады; окситан тілінің басқа түрлері: Ват д’Аран немесе Вау д’Аран, каталан тілінде: Vall d’Aran, испан тілінде: Valle de Arán) – Испанияның солтүстік-батысындағы Каталониядағы автономды әкімшілік бірлік (бұрын комарка деп саналатын), Пиреней тауларында, Альт Пирину и Аран аймағында және Лейда провинциясында орналасқан. Жер ауданы шамамен соманы құрайды. Елордасы – Виелха-э-Миджаран. Бұл аңғар Каталонияның Пиренейдің солтүстік жағында орналасқан жалғыз біртұтас бөлігін құрайды. Сондықтан осы аңғарда Атлант мұхитына құятын жалғыз Каталония өзендері бар (осы себепті аймақ Жерорта теңізі емес, Атлант мұхиты климатымен сипатталады). Гаронна өзені Аран арқылы Бонайгуа порты маңындағы Пла-де-Берет (Берет жазығы) бастауынан ағады. Оған Жоэу өзені қосылады (Ането тауының беткейінен), ол Forau d’Aigualluts жер астынан өтеді. Содан кейін ол Val dera Artiga de Lin-де қайта пайда болып, Аран аңғарына, одан кейін Франция арқылы және ақырында Атлант мұхитына жетеді. Ногойра Паллареза өзенінің бастауы Гароннадан жүз метр ғана қашықтықта орналасқан, ал ағысы кері бағытта Жерорта теңізіне қарай ағады. Аранның солтүстігінде Франция, батысында Арагон автономды қауымдастығы, оңтүстігінде Каталонияның Альта-Рибагорса комаркасы және шығысында Палларс-Собирамен шекарасы бар. Оның астанасы Виелха-э-Миджаранда 5474 адам тұрады (2014). Аңғардың жалпы халқы шамамен 9991 адамды құрайды (2014). 2001 жылғы мәліметтер бойынша, Аран тұрғындарының көпшілігі испан тілінде (38,78%) сөйлейді, одан кейін арани тілінде (34,19%), каталан тілінде (19,45%) сөйлейтіндері бар, ал 7,56% басқа ана тіліне ие. Аранез тілі аймақта туған адамдардың 62,87% үшін ана тілі болғанымен, аңғардан тыс жерде туған тұрғындар арасында оның таралуы азырақ.

Тарих

1313 жылы Арагон королі Джеймс II Аран аңғарына әкімшілік және саяси дербестік берді, оның құқықтық егжей-тегжейлері Querimonia деп аталатын латын қолжазбасында сипатталған. Бұл билікті беру, Арандықтардың Франция және Майорка патшалықтарымен аңғарды бақылаудағы дау кезінде Джеймс II-ге адалдыққа ант бергені үшін жасалған сыйақы болды. Бұл мәртебе 1834 жылы, аңғар Лиеда провинциясының құрамына енген кезде, либералдық мемлекет құрылысының кезеңінде жойылды. 1944 жылдың 19 қазанында испан коммунистік партиясының партизандық отряды испан диктатурасын құлату мақсатымен аңғарға шабуыл жасады. Олар 1944 жылдың 27 қазанына дейін бірнеше ауылды бақылауда ұстады, бірақ Франко Виелханы қорғау үшін қосымша күштер жібергеннен кейін Францияға қайта шегінуге мәжбүр болды. 1948 жылы ашылған Виелха туннелі салынғанға дейін, Аран аңғары қыс айларында таудың оңтүстік жағымен тікелей байланысқа ие болмады. 1987 жылы ол әкімшілік аймаққа (комарка) айналды. 1990 жылы Каталония Парламенті Аранның Каталониядағы ерекше мәртебесін қайта орнатып, Conselh Generau-ды жаңадан құрды, оған өзін-өзі басқару құқығын берді және окситан тілін мемлекеттік тіл деп жариялады. 2015 жылы Каталония Парламенті Conselh Generau-дың өкілеттіктерін кеңейтіп, Аранды «окситандық ұлттық нақтылығы» ретінде мойындаған жаңа заң қабылдады. Валь-д'Аран халқы көбінесе каталондық тәуелсіздік қозғалысына қарсы болды, себебі оларда мықты каталондық ұлттық сезімі болған жоқ. Аран атауы баск тіліндегі «haran» сөзінен шыққан, ол «аңғар» дегенді білдіреді. Испаниядағы карталар мен жол көрсеткіштері аңғарды көрсету үшін «эра Вал д'Аран» деген атауды қолданады, мұнда «эра» - аран тіліндегі әйел затына қатысты жекеше сөз. Осы тәжірибе Арандағы барлық қалалар мен басқа да жерлерге де қатысты, мысалы, Аранның астанасын атау үшін каталон және испан тілдеріндегі «Виелла» орнына аран тіліндегі «Виелха» жазылуы қолданылады. Баск тіліндегі топонимдер баск тілінің Пиреней тауларының бүгінгіге қарағанда шығысқа қарай кеңірек таралғанын көрсетеді. Бірінші мыңжылдықтан кейін латын тілінің күшейіп келе жатқан ықпалы баск тілін ығыстыра бастады.

Үкімет және экономика

Әкімшілік тұрғыдан Аран – "ерекше аумақтық бірлік", шамамен қосымша өкілеттіктермен жабдықталған комаркаға тең, және бейресми түрде комарка деп аталады. Бұл мәртебе соңғы рет 2015 жылдың ақпан айында ресми түрде бекітілді. Аймақ алты әкімшілік бөлімге бөлінеді, олар терсон (terçons) деп аталады ("үшінші" деген мағынаны білдіреді, өйткені бұрын үш бөлім болған). Бөлімдердің қазіргі орналасуы 15 ғасырдан бастау алады. 1991 жылдан бері Аранда Аранның Бас кеңесі (Conselh Generau d'Aran) деп аталатын автономиялық үкімет бар, оның басшысы Аран синдигі. Басты саяси партиялар: Аран бірлігі – Аран ұлттық партиясы (Каталония социалистер партиясының жергілікті бөлімшесі), Аран демократиялық жиналысы (Каталония демократиялық жиналысының жергілікті бөлімшесі). Окситандық республикалық солшыл партиясы 2008 жылы құрылды. Аңғардағы негізгі экономикалық қызмет – туризм, қысқы маусымда шаңғы курорттарынан, ал жазғы маусымда басқа да туристік қызметтерден түсетін табыс. Экономиканың басқа да маңызды салалары – орман өнімдері, мал шаруашылығы және егіншілік, бірақ шаңғы курорттары ашылғаннан бері олардың маңызы азайды.

Қалалық округтер

Муниципалитет халқы (2014) Аумағы (км²) Арес 73 11.6 Баузен 49 17.7 Эс Бордес 234 21.4 Боссост 1,140 28.2 Канежан 102 48.3 Лес 968 23.4 Ноут Аран 1,782 255.8 Виеля е Мижаран 5,474 211.7 Виламос 171 15.4 • Барлығы: 9 9,993 633.5