Аран долинасы: Испаниядағы Каталонияның солтүстік Пиренейдегі автономды аймағы. Атлант мұхитымен байланыс, өзендері, климаты және Vielha e Mijaran астанасы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аран (; ; aˈɾan) (көбінесе Аран аңғары немесе Аран окситан тілінде Валь д’Аран деп аталады; окситан тілінің басқа түрлері: Ват д’Аран немесе Вау д’Аран, каталан тілінде: Vall d’Aran, испан тілінде: Valle de Arán) – Испанияның солтүстік-батысындағы Каталониядағы автономды әкімшілік бірлік (бұрын комарка деп саналатын), Пиреней тауларында, Альт Пирину и Аран аймағында және Лейда провинциясында орналасқан. Жер ауданы шамамен соманы құрайды. Елордасы – Виелха-э-Миджаран. Бұл аңғар Каталонияның Пиренейдің солтүстік жағында орналасқан жалғыз біртұтас бөлігін құрайды. Сондықтан осы аңғарда Атлант мұхитына құятын жалғыз Каталония өзендері бар (осы себепті аймақ Жерорта теңізі емес, Атлант мұхиты климатымен сипатталады). Гаронна өзені Аран арқылы Бонайгуа порты маңындағы Пла-де-Берет (Берет жазығы) бастауынан ағады. Оған Жоэу өзені қосылады (Ането тауының беткейінен), ол Forau d’Aigualluts жер астынан өтеді. Содан кейін ол Val dera Artiga de Lin-де қайта пайда болып, Аран аңғарына, одан кейін Франция арқылы және ақырында Атлант мұхитына жетеді. Ногойра Паллареза өзенінің бастауы Гароннадан жүз метр ғана қашықтықта орналасқан, ал ағысы кері бағытта Жерорта теңізіне қарай ағады. Аранның солтүстігінде Франция, батысында Арагон автономды қауымдастығы, оңтүстігінде Каталонияның Альта-Рибагорса комаркасы және шығысында Палларс-Собирамен шекарасы бар. Оның астанасы Виелха-э-Миджаранда 5474 адам тұрады (2014). Аңғардың жалпы халқы шамамен 9991 адамды құрайды (2014). 2001 жылғы мәліметтер бойынша, Аран тұрғындарының көпшілігі испан тілінде (38,78%) сөйлейді, одан кейін арани тілінде (34,19%), каталан тілінде (19,45%) сөйлейтіндері бар, ал 7,56% басқа ана тіліне ие. Аранез тілі аймақта туған адамдардың 62,87% үшін ана тілі болғанымен, аңғардан тыс жерде туған тұрғындар арасында оның таралуы азырақ.
Aran (; ; aˈɾan) (often known as the Aran Valley, or Val d'Aran in Aranese Occitan; in other forms of Occitan: Vath d'Aran or Vau d'Aran, in Catalan: Vall d'Aran, in Spanish: Valle de Arán) is an autonomous administrative entity (formerly considered a comarca) in northwest Catalonia, Spain, consisting of in area, located in the Pyrenees mountains, in the Alt Pirineu i Aran region and in the province of Lleida. The capital is Vielha e Mijaran. This valley constitutes the only contiguous part of Catalonia located on the northern side of the Pyrenees. Hence, this valley holds the only Catalan rivers to flow into the Atlantic Ocean (for the same reason, the region is characterized by an Atlantic climate, instead of a Mediterranean one). The Garonne river flows through Aran from its source on the Pla de Beret (Beret Flat) near the Port de la Bonaigua. It is joined by the Joèu river (from the slopes of Aneto mountain) which passes underground at the Forau d'Aigualluts. It then reappears in the Val dera Artiga de Lin before reaching the Aran valley, then through France and eventually to the Atlantic Ocean. The Noguera Pallaresa river, whose source is only a hundred meters from that of the Garonne, flows the opposite way towards the Mediterranean. Aran borders France on the north, the Autonomous Community of Aragon to the west and the Catalan comarques of Alta Ribagorça to the south and Pallars Sobirà to the east. Its capital, Vielha e Mijaran, has 5,474 inhabitants (2014). The entire population of the valley is about 9,991 (2014). As of 2001, a plurality of people in Aran spoke Spanish (38.78%) as their native language, followed by Aranese (34.19%), then Catalan (19.45%) with 7.56% having a different native language. While Aranese is the mother tongue of 62.87% of people born in the region, it is less frequent among residents born outside the valley.
Тарих
1313 жылы Арагон королі Джеймс II Аран аңғарына әкімшілік және саяси дербестік берді, оның құқықтық егжей-тегжейлері Querimonia деп аталатын латын қолжазбасында сипатталған. Бұл билікті беру, Арандықтардың Франция және Майорка патшалықтарымен аңғарды бақылаудағы дау кезінде Джеймс II-ге адалдыққа ант бергені үшін жасалған сыйақы болды. Бұл мәртебе 1834 жылы, аңғар Лиеда провинциясының құрамына енген кезде, либералдық мемлекет құрылысының кезеңінде жойылды. 1944 жылдың 19 қазанында испан коммунистік партиясының партизандық отряды испан диктатурасын құлату мақсатымен аңғарға шабуыл жасады. Олар 1944 жылдың 27 қазанына дейін бірнеше ауылды бақылауда ұстады, бірақ Франко Виелханы қорғау үшін қосымша күштер жібергеннен кейін Францияға қайта шегінуге мәжбүр болды. 1948 жылы ашылған Виелха туннелі салынғанға дейін, Аран аңғары қыс айларында таудың оңтүстік жағымен тікелей байланысқа ие болмады. 1987 жылы ол әкімшілік аймаққа (комарка) айналды. 1990 жылы Каталония Парламенті Аранның Каталониядағы ерекше мәртебесін қайта орнатып, Conselh Generau-ды жаңадан құрды, оған өзін-өзі басқару құқығын берді және окситан тілін мемлекеттік тіл деп жариялады. 2015 жылы Каталония Парламенті Conselh Generau-дың өкілеттіктерін кеңейтіп, Аранды «окситандық ұлттық нақтылығы» ретінде мойындаған жаңа заң қабылдады. Валь-д'Аран халқы көбінесе каталондық тәуелсіздік қозғалысына қарсы болды, себебі оларда мықты каталондық ұлттық сезімі болған жоқ. Аран атауы баск тіліндегі «haran» сөзінен шыққан, ол «аңғар» дегенді білдіреді. Испаниядағы карталар мен жол көрсеткіштері аңғарды көрсету үшін «эра Вал д'Аран» деген атауды қолданады, мұнда «эра» - аран тіліндегі әйел затына қатысты жекеше сөз. Осы тәжірибе Арандағы барлық қалалар мен басқа да жерлерге де қатысты, мысалы, Аранның астанасын атау үшін каталон және испан тілдеріндегі «Виелла» орнына аран тіліндегі «Виелха» жазылуы қолданылады. Баск тіліндегі топонимдер баск тілінің Пиреней тауларының бүгінгіге қарағанда шығысқа қарай кеңірек таралғанын көрсетеді. Бірінші мыңжылдықтан кейін латын тілінің күшейіп келе жатқан ықпалы баск тілін ығыстыра бастады.
In 1313, James II of Aragon granted administrative and political autonomy to the Aran Valley, the legal details of which are described in a Latin manuscript called the Querimonia. The devolution of power was a reward for the Aranese pledging allegiance to James II in a dispute with the kingdoms of France and Mallorca over control of the valley. This status was suppressed in 1834, when the Valley was integrated into the new Province of Lleida, in the context of the establishment of the Spanish provinces at the beginning of the liberal state. On 19 October 1944, Spanish Communist Party guerrillas invaded the valley in an attempt to bring about the fall of the Spanish dictatorship. They took control of several villages until October 27, 1944, but were forced to retreat back into France after Franco sent reinforcements to defend Vielha. Before the construction of the Vielha tunnel, opened in 1948, the Aran valley had no direct communication with the south side of the mountains during winter. In 1987 it became an administrative comarca. In 1990 the special status of Aran within Catalonia was restored by the Parliament of Catalonia, reestablishing the Conselh Generau, granting it a degree of home rule and declaring Occitan as official language. In 2015 the Catalan Parliament passed a new law which increased the powers of the Conselh Generau and recognized Aran as an "Occitan national reality". The population of Val d'Aran has generally been opposed to the Catalan independence movement due to lack of a strong Catalan identity. The name Aran comes from Basque haran, meaning valley. Maps and road signs in Spain use the name "era Val d'Aran" to refer to the valley, where era is the Aranese singular feminine article. The same practice goes for all towns and other locations in Aran, for example, the Aranese spelling Vielha is used instead of Catalan and Spanish Viella to refer to the capital of Aran. Basque toponyms reveal that Basque was spoken further east along the Pyrenees than today. The growing influence of Latin began to drive Basque out after the turn of the first millennium.
Үкімет және экономика
Әкімшілік тұрғыдан Аран – "ерекше аумақтық бірлік", шамамен қосымша өкілеттіктермен жабдықталған комаркаға тең, және бейресми түрде комарка деп аталады. Бұл мәртебе соңғы рет 2015 жылдың ақпан айында ресми түрде бекітілді. Аймақ алты әкімшілік бөлімге бөлінеді, олар терсон (terçons) деп аталады ("үшінші" деген мағынаны білдіреді, өйткені бұрын үш бөлім болған). Бөлімдердің қазіргі орналасуы 15 ғасырдан бастау алады. 1991 жылдан бері Аранда Аранның Бас кеңесі (Conselh Generau d'Aran) деп аталатын автономиялық үкімет бар, оның басшысы Аран синдигі. Басты саяси партиялар: Аран бірлігі – Аран ұлттық партиясы (Каталония социалистер партиясының жергілікті бөлімшесі), Аран демократиялық жиналысы (Каталония демократиялық жиналысының жергілікті бөлімшесі). Окситандық республикалық солшыл партиясы 2008 жылы құрылды. Аңғардағы негізгі экономикалық қызмет – туризм, қысқы маусымда шаңғы курорттарынан, ал жазғы маусымда басқа да туристік қызметтерден түсетін табыс. Экономиканың басқа да маңызды салалары – орман өнімдері, мал шаруашылығы және егіншілік, бірақ шаңғы курорттары ашылғаннан бері олардың маңызы азайды.
Administratively, Aran is a "unique territorial entity" roughly equivalent to a comarca with additional powers, and informally referred to as a comarca. This status was most recently formalised in February 2015. The area is divided into six administrative divisions called terçons (meaning "thirds", as there were formerly three divisions). The current arrangement of the divisions dates from the 15th century. Since 1991, Aran has an autonomous government called the Conselh Generau d'Aran , headed by the Síndic d'Aran. The major political parties are the Unity of Aran Aranese Nationalist Party (the local chapter of the Socialists' Party of Catalonia), the Aranese Democratic Convergence (the local chapter of the (Democratic Convergence of Catalonia). The Occitan Republican Left party was founded in 2008. The main economic activity in the valley is tourism; from the ski resorts in the winter and from other tourist activity in the summer. Other primary sectors of the economy include forest products, cattle ranching and agriculture, all of which have become progressively less important since the opening of ski resorts.
Қалалық округтер
Муниципалитет халқы (2014) Аумағы (км²) Арес 73 11.6 Баузен 49 17.7 Эс Бордес 234 21.4 Боссост 1,140 28.2 Канежан 102 48.3 Лес 968 23.4 Ноут Аран 1,782 255.8 Виеля е Мижаран 5,474 211.7 Виламос 171 15.4 • Барлығы: 9 9,993 633.5