Андалусия: Испанияның оңтүстік автономиялық аймағы

Андалусия – Испанияның оңтүстік автономиялық аймағы, халық саны ең көп, ауданы бойынша екінші орында. Тарихы мен мәдениеті зор.

53 мин оқу

100%

Дереккөз: Andalusia — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Испанияның автономиялық қауымдастығы, қазіргі Испанияның автономиялық қауымдастығы. Андалусия (/UK/, /æ//n//d//ə/'/l//uː//s//i//ə/, /z//i//ə/, /US// //ʒ//(//i//)//ə/, // //ʃ//(//i//)//ə/; lang es andaluˈθi. a) – Пиреней Испаниясының ең оңтүстік автономиялық қауымдастығы. Андалусия Еуропаның оңтүстік-батысындағы Иберия түбегінің оңтүстігінде орналасқан. Бұл елдің ең көп халқы бар және екінші ірі автономиялық қауымдастығы. Ол ресми түрде тарихи ұлт және ұлттық нақтылық ретінде танылған. Аймақ сегіз провинцияға бөлінеді: Альмерия, Кадис, Кордова, Гранада, Уэльва, Хаэн, Малага және Севилья. Оның астанасы – Севилья. Андалусияның Жоғары соты Гранада қаласында орналасқан. Андалусия Экстремадура және Кастилия-Ла-Манча автономиялық қауымдастықтарынан оңтүстікке, Мурсия автономиялық қауымдастығынан батысқа және Жерорта теңізінен, Португалиядан шығысқа, Атлант мұхитынан және Гибралтар бұғазынан солтүстікке орналасқан. Гибралтар Гибралтар бұғазының шығыс жағындағы Кадис провинциясының Андалусия бөлігімен құрлық шекарасын бөліседі. Андалусияның негізгі тау тізбектері – Сьерра-Морена және Байетик жүйесі, олар Суббайетик және Пеньибайетик тауларынан тұрады, оларды Интрабайетик алабы бөліп тұрады. Солтүстікке қарай Сьерра-Морена Андалусияны Испанияның Орталық Месетасындағы Экстремадура және Кастилия-Ла-Манча жазықтарынан бөліп тұрады. Оңтүстікке қарай географиялық аймақ Alta Andalucía көбінесе Байетик жүйесінде, ал Бая Андалусия Гуадалкивир өзенінің аңғарындағы Байетик депрессиясында орналасқан. Андалусия атауы араб тіліндегі Аль-Андалус (الأندلس) сөзінен шыққан, ол өз кезегінде вандалдар, готтар немесе Римге дейінгі Иберия тайпаларынан туындаған болуы мүмкін. Аль-Андалус топонимі алғаш рет 716 жылы Иберияның жаңа мұсылман үкіметі шығарған монеталардағы жазуларда кездеседі. Бұл монеталар – динарлар, олар латын және араб тілдерінде жазылған. Аймақтың тарихы мен мәдениетіне тартессиандар, ибериялықтар, финикиялықтар, карфагендіктер, гректер, римдіктер, вандалдар, вестготтар, византиялықтар, берберлер, арабтар, яһудилер, цығандар және кастилиялықтар ықпал еткен. Исламның алтын ғасырында Кордова Константинопольден басып өтіп, Еуропаның ең ірі қаласы болды және Аль-Андалустың астанасы мен әлемдегі білім мен ғылымның маңызды орталығына айналды, көптеген философтар мен ғалымдарды тәрбиеледі. Кастилия тажы Гуадалкивир аңғарын 13 ғасырда жаулап алып, қоныстандырды. Аймақтың таулы шығыс бөлігі (Гранада әмірлігі) 15 ғасырдың соңында бағындырылды. Атлант мұхитына қараған порттар Жаңа әлеммен сауда жасау арқасында гүлденді. Жерді теңсіз бөлуден туындаған әлеуметтік құрылымдағы созылмалы теңсіздіктер 19 және 20 ғасырларда ауыл шаруашылығы секторында қайта-қайта болатын толқулар мен әлеуметтік наразылықтарға әкелді. Андалусия тарихи тұрғыдан Испанияның және Еуропаның қалған бөлігімен салыстырғанда ауыл шаруашылығы аймағы болды. Дегенмен, қауымдастықтың өнеркәсіп және қызмет көрсету салаларындағы өсуі Испаниядағы орташа көрсеткіштен жоғары және Еуроаймақтың көптеген қауымдастықтарынан асып түсті. Аймақтың бай мәдениеті және күшті өзіндік ерекшелігі бар. Көптеген мәдени құбылыстар, халықаралық деңгейде ерекше испандық деп есептелетін, негізінен немесе толығымен Андалусияда пайда болған. Оларға фламенко және, аздап болса, бұқа күресі және испандық-мавр сәулет стилі жатады, олардың екеуі де Испанияның басқа аймақтарында кең таралған. Андалусияның ішкі аймағы Еуропаның ең ыстық аймағы болып табылады, Кордова мен Севильяда жазғы күндері орташа температура 36 °C (97 °F) жоғары. Гуадалкивир аңғарына тән бұл жоғары температуралар әдетте сағат 16:00-ден 21:00-ге дейін (жергілікті уақыт бойынша) жетеді, содан кейін теңіз және тау желдерімен жұмсарады. Алайда, ыстық толқындар кезінде кешкі температура жергілікті жерде жарты түнгі уақытқа дейін 35 °C (95 °F) шамасында қалуы мүмкін, ал күндізгі температура 40 °C (104 °F) жоғары болады.

Autonomous community of Spain
the autonomous community of modern Spain

Andalusia (/UK/,/æ//n//d//ə/'/l//uː//s//i//ə//, // //z//i//ə/, /US// //ʒ//(//i//)//ə//, // //ʃ//(//i//)//ə/; lang es andaluˈθi. a) is the southernmost autonomous community in Peninsular Spain. Andalusia is located in the south of the Iberian Peninsula, in southwestern Europe. It is the most populous and the second largest autonomous community in the country. It is officially recognised as a historical nationality and a national reality. The territory is divided into eight provinces: Almería, Cádiz, Córdoba, Granada, Huelva, Jaén, Málaga, and Seville. Its capital city is Seville. The seat of the High Court of Justice of Andalusia is located in the city of Granada. Andalusia is immediately south of the autonomous communities of Extremadura and Castilla La Mancha; west of the autonomous community of Murcia and the Mediterranean Sea; east of Portugal and the Atlantic Ocean; and north of the Mediterranean Sea and the Strait of Gibraltar. Gibraltar shares a land border with the Andalusian portion of the province of Cádiz at the eastern end of the Strait of Gibraltar. The main mountain ranges of Andalusia are the Sierra Morena and the Baetic System, consisting of the Subbaetic and Penibaetic Mountains, separated by the Intrabaetic Basin. In the north, the Sierra Morena separates Andalusia from the plains of Extremadura and Castile–La Mancha on Spain's Meseta Central. To the south, the geographic subregion of Alta Andalucía lies mostly within the Baetic System, while Baja Andalucía is in the Baetic Depression of the valley of the Guadalquivir. The name Andalusia is derived from the Arabic word Al Andalus (الأندلس), which in turn may be derived from the Vandals, the Goths or pre Roman Iberian tribes. The toponym al Andalus is first attested by inscriptions on coins minted in 716 by the new Muslim government of Iberia. These coins, called dinars, were inscribed in both Latin and Arabic. The region's history and culture have been influenced by the Tartessians, Iberians, Phoenicians, Carthaginians, Greeks, Romans, Vandals, Visigoths, Byzantines, Berbers, Arabs, Jews, Romanis and Castilians. During the Islamic Golden Age, Córdoba surpassed Constantinople to be Europe's biggest city, and became the capital of Al Andalus and a prominent center of education and learning in the world, producing numerous philosophers and scientists. The Crown of Castile conquered and settled the Guadalquivir Valley in the 13th century. The mountainous eastern part of the region (the Emirate of Granada) was subdued in the late 15th century. Atlantic facing harbors prospered upon trade with the New World. Chronic inequalities in the social structure caused by uneven distribution of land property in large estates induced recurring episodes of upheaval and social unrest in the agrarian sector in the 19th and 20th centuries. Andalusia has historically been an agricultural region, compared to the rest of Spain and the rest of Europe. Still, the growth of the community in the sectors of industry and services was above average in Spain and higher than many communities in the Eurozone. The region has a rich culture and a strong identity. Many cultural phenomena that are seen internationally as distinctively Spanish are largely or entirely Andalusian in origin. These include flamenco and, to a lesser extent, bullfighting and Hispano Moorish architectural styles, both of which are also prevalent in some other regions of Spain. Andalusia's hinterland is the hottest area of Europe, with Córdoba and Seville averaging above 36 °C (97 °F) in summer high temperatures. These high temperatures, typical of the Guadalquivir valley are usually reached between 4 p. m. and 9 p. m. (local time), tempered by sea and mountain breezes afterwards. However, during heat waves late evening temperatures can locally stay around 35 °C (95 °F) until close to midnight, and daytime highs of over 40 °C (104 °F) are common.

Атауы

Оның қазіргі түрі мұсылман Ибериясының арабша атауынан туындаған, "Ал-Андалус". "Ал-Андалус" атауының этимологиясы даулы, дәстүрлі түрде ол вандалдар есімінен алынған деп есептеледі. 1980 жылдан бері бұл пікірге қарсы бірнеше ұсыныстар айтылды. 1989 жылы Халм бұл атауды гот тіліндегі *landahlauts терминінен шығарды, ал 2002 жылы Боссонг оның римдік кезеңге дейінгі тілдік субстраттан дамығанын ұсынды. Испан тіліндегі "Андалусия" атауы (ағылшын тіліндегі "Andalusia" атауының тікелей көзі) 13 ғасырда "el Andalucía" түрінде испан тіліне енгізілді. Бұл атау әлі де мавр билігінде болған аумақтарды, әдетте Кастилия-Нуэва мен Валенсияның оңтүстігін және латын тіліндегі дереккөздерде бұрын "Baetica" деп аталған римдік провинцияны білдірді. Бұл араб тіліндегі "Аль-Андалусияның" кастильдік түрі, арабтардың 711 жылдан 1492 жылға дейін мұсылман билігінде болған Иберия аумақтарына берген атауы. "Аль-Андалустың" этимологиясы да біршама талқыланады ( "Аль-Андалус" бөлімін қараңыз), бірақ шындығында бұл аймақ маврлар билігіне түсер алдында араб тіліне енген. Араб тіліндегі "al Andalus" термині сияқты, тарихи контексте испан тіліндегі "Андалусия" немесе ағылшын тіліндегі "Andalusia" термині қазіргі уақытта осы терминдермен белгіленген нақты аумақты міндетті түрде білдірмейді. Бастапқыда бұл термин мұсылмандар бақылауындағы аумақтарға ғана қатысты. Кейіннен ол мұсылмандардан қайтарып алынған соңғы Иберия аумақтарына да қолданылды, бірақ әрқашан бірдей емес. Әкімшілік тұрғысынан алғанда, Гранада Реконкиста аяқталғаннан кейін де көп жылдар бойы дербес болды. "Андалусияның төрт патшалығы" деген жиі қолданылатын тіркес испан тілінде кем дегенде 18 ғасырдың ортасынан бастап қолданылып келеді.

Таңбалар

Андалусияның эмблемасында Гераклдың бейнесі және Геракл бағаналарының арасында екі арыстан суреттелген. Төмендегі жазуда, Андалусия туының суретімен бірге, “Андалусия өзі үшін, Испания және адамзат үшін” (“Andalucía por sí, para España y la Humanidad”) деген сөздер жазылған. Екі бағананың үстінде Андалусия туының түстеріндегі жартылай дөңгелек арка орналасқан, оның үстінде “Dominator Hercules Fundator” (Мырза Геракл – негізін қалаушы) деген латын сөздері жазылған. Андалусияның ресми туы үш тең көлденең жолақтан тұрады: жасыл, ақ және жасыл; Андалусияның елтаңбасы ортаңғы жолаққа орналастырылған. Оның дизайнын Блас Инфанте қадағалап, Рондадағы Ассамблеяда (1918 жылы Рондада өткен Андалусия ұлтшылдарының жиыны) бекітілді. Блас Инфанте осы түстердің аймақтың тарихындағы аймақтық символдарда ең көп қолданылғанын айтқан. Оның сөзіне қарағанда, жасыл түс әсіресе Омейя халифатының туынан алынған және халықты жиналуға шақыруды білдірген. Ақ түс Альмохад әулетінің кешірімін символдайды, ал еуропалық геральдикада парламент немесе бейбітшілік ретінде түсіндіріледі. Басқа авторлар түстерді әртүрлі негіздеген, ал кейбір андалусиялық ұлтшылдар оларды мосараб тілінде ақ және жасыл деген мағына беретін “Арбонайда” деп атаған. Мосараб тілі – бұл аймақта мұсылмандық кезеңде сөйленген роман тілі. Бүгінгі таңда Андалусия үкіметі тудың түстері Андалусия пейзажын, сондай-ақ тазалық және болашаққа деген үміт сияқты құндылықтарды бейнелейтінін мәлімдейді. Бұл 2007 жылғы 18 ақпанда халықтың қатысуымен өткен референдумда ұсынылған Автономиялық Статуттың жаңа редакциясында қайта расталды. 2007 жылғы Автономиялық Статуттың кіріспе бөлімінде 1978 жылғы Испания Конституциясының 2-бабы Андалусияны ұлт ретінде мойындайтыны айтылған. Бұдан әрі, оның мазмұнында Андалусия “тарихи ұлт” (испан тілінде: nacionalidad histórica) ретінде сипатталған. Сондай-ақ, 1919 жылғы Кордовадағы Андалусия манифесті Андалусияны “ұлттық шындық” (realidad nacional) деп сипаттайды, бірақ бұл тұжырымдама қолдау таппаған. Алдыңғы 1981 жылғы Автономиялық Статуттың 1-бабында ол жай ғана “ұлт” (nacionalidad) деп анықталған. Ұлттық мереке – Андалусия күні 28 ақпанда аталып өтеді, ол 1980 жылғы автономиялық референдумды еске түсіреді. “Андалусияның сүйікті ұлы” (“Hijo Predilecto de Andalucía”) құрметті атағы Андалусияның Автономдық Үкіметімен табиғат, әлеуметтік немесе саяси ғылымдар саласындағы еңбектерімен немесе жетістіктерімен Андалусияға ерекше үлес қосып, көзге түскен адамдарға беріледі. Бұл – Андалусия Автономдық Қоғамдастығының ең жоғары наградасы.

The Andalusian emblem shows the figure of Hercules and two lions between the two pillars of Hercules that tradition situates on either side of the Strait of Gibraltar. An inscription below, superimposed on an image of the flag of Andalusia reads Andalucía por sí, para España y la Humanidad ("Andalusia for herself, Spain and Humanity"). Over the two columns is a semicircular arch in the colours of the flag of Andalusia, with the Latin words Dominator Hercules Fundator (Lord Hercules is the Founder) superimposed. The official flag of Andalusia consists of three equal horizontal stripes, coloured green, white, and green respectively; the Andalusian coat of arms is superimposed on the central stripe. Its design was overseen by Blas Infante and approved in the Assembly of Ronda (a 1918 gathering of Andalusian nationalists at Ronda). Blas Infante considered these to have been the colours most used in regional symbols throughout the region's history. According to him, the green came in particular from the standard of the Umayyad Caliphate and represented the call for a gathering of the populace. The white symbolised pardon in the Almohad dynasty, interpreted in European heraldry as parliament or peace. Other writers have justified the colours differently, with some Andalusian nationalists referring to them as the Arbonaida, meaning white and green in Mozarabic, a Romance language that was spoken in the region in Muslim times. Nowadays, the Andalusian government states that the colours of the flag evoke the Andalusian landscape as well as values of purity and hope for the future. which was reaffirmed in the reformed Statute of Autonomy submitted to popular referendum 18 February 2007. The preamble of the present 2007 Statute of Autonomy says that Article 2 of the present Spanish Constitution of 1978 recognises Andalusia as a nationality. Later, in its articulation, it speaks of Andalusia as a "historic nationality" (Spanish: nacionalidad histórica). It also cites the 1919 Andalusianist Manifesto of Córdoba describing Andalusia as a "national reality" (realidad nacional), but does not endorse that formulation. Article 1 of the earlier 1981 Statute of Autonomy defined it simply as a "nationality" (nacionalidad). The national holiday, Andalusia Day, is celebrated on 28 February, commemorating the 1980 autonomy referendum. The honorific title of Hijo Predilecto de Andalucía ("Favourite Son of Andalusia") is granted by the Autonomous Government of Andalusia to those whose exceptional merits benefited Andalusia, for work or achievements in natural, social, or political science. It is the highest distinction given by the Autonomous Community of Andalusia.

Орналасқан жері

Андалусия Испания аумағының 17,3%-ын құрайды. Аумағы және жер бедерінің алуан түрлілігі жағынан Андалусия бірнеше кіші еуропалық елдермен шайқасқандай. Шығысында Жерорта теңізі, батысында Португалия және Кадис шығанағы (Атлант мұхиты), солтүстігінде Сиерра-Морена таулары Орталық Месетамен шекара құрайды, ал оңтүстігінде өзін-өзі басқаратын Ұлыбританияның теңізден тыс аумағы – Гибралтар және Гибралтар бұғазы Мароккодан бөліп тұрады.

Жер бедері

Тау жоталары климатқа, өзендер желісіне, топыраққа және олардың эрозиясына, биоаймақтарға, тіпті табиғи ресурстарға байланысты адам экономикасына әсер етеді. Андалусия жері әртүрлі биіктіктер мен еңістерге ие. Андалусияда Иберия түбегіндегі ең биік таулар орналасқан және оның жерінің шамамен 15 пайызын құрайды. Сурет (Бейтик депрессиясымен) және еңістердің әртүрлілігі жағынан да жағдай ұқсас. Атлантикалық жағалауы көбінесе жағажайлар мен көлбеу жағалаулардан тұрады; ал Жерорта теңізі жағалауында, әсіресе Малаганың Аксаркиясында, Гранада мен Альмерияда көптеген жартастар бар. Бұл асимметрия аймақты табиғи түрде Alta Andalucía (екі таулы аймақ) және Baja Andalucía (Гуадалкивирдің кең алабы) деп бөледі. Сьерра-Морена Андалусияны Испанияның Орталық Месетасындағы Экстремадура және Кастилия-Ла Манча жазықтарынан бөліп тұрады. Бұл таулар тым биік болмаса да, халқы сирек қоныстанған, ал оның ең биік нүктесі – Сьерра-Мадронаның Ла-Банюэла шыңы Андалусиядан тыс жерде жатыр. Сьерра-Морена ішінде Деспейерос шатқалы Кастилия мен Андалусия арасындағы табиғи шекараны құрайды. Бейтик тау жүйесі Жерорта теңізі жағалауындағы Пенибетика таулары мен ішкі аймақтағы Субетика тауларынан тұрады, олар Сурко Интрабетикомен бөлінген. Субетика таулары үзіліссіз емес, көлік тасымалын жеңілдететін көптеген өткелдерге ие, бірақ Пенибетика Жерорта теңізі жағалауы мен ішкі аймақ арасында мықты тосқауыл құрайды. Гранада провинциясындағы Пенибетика тауларының бөлігі – Сьерра-Невада, онда Иберияның ең биік шыңдары орналасқан: Эль-Муласен және Эль-Велета. Төменгі Андалусия, Бейтик депрессиясы, Гуадалкивир бассейні осы екі таулы аймақтың арасында жатыр. Бұл – оңтүстік-батысында Кадис шығанағына ашылатын, көбінесе тегіс жер. Тарих бойында бұл Андалусияның ең көп халқы бар бөлігі болды.

Гидрографиялық

Андалусияда Атлантика және Жерорта теңізіне құятын өзендер бар. Атлантикаға Гуадиана, Одиэль Тинто, Гуадалкивир, Гуадалете және Барбат өзендері құяды. Жерорта теңізіне Гуадиаро, Гуадалхорсе, Гуадалмедина, Гуадалфео, Андаракс (сонымен қатар Альмерия деп те аталады) және Алмансора өзендері құяды. Бұл өзендердің ішінде Гуадалкивир Андалусиядағы ең ұзыны және Иберия түбегіндегі бесінші ұзын өзен болып табылады.

Атлантика бассейнінің өзендері әдетте ұзын, көбінесе жазық жерлермен ағып өтеді және кең өзен аңғарларына ие. Осының нәтижесінде олардың сағаларында, мысалы, Гуадалкивир дельтасындағы Донана батпақтары мен Одиэль батпақтары сияқты сағалар мен ылғалды жерлер кездеседі. Керісінше, Жерорта теңізі бассейнінің өзендері қысқа, маусымдық және Баетик тауларынан тік құлаумен ағып төмендейді. Олардың сағалары шағын, ал аңғарлары ауыл шаруашылығына қолайсыз. Сонымен қатар, Баетик тауларының жаңбырдан қорғалған жағында орналасқандықтан, олар су көлемі аз болады.

Топырақ

Андалусияның топырақтарын үш негізгі аймаққа бөлуге болады: Сьерра-Морена, Кордильера-Суббетика, Баетикалық депрессия және Сурко-Интрабетико. Сьерра-Морена, өзінің морфологиясы мен тау жыныстарының қышқылдылығына байланысты, негізінен орман үшін ғана қолайлы, салыстырмалы түрде кедей және беткей топырақтарды қалыптастырды. Аралық алқаптарда және әктас кездесетін жерлерде терең топырақтар мал шаруашылығына арналған астық дақылдарының өсірілуіне мүмкіндік берді. Баетикалық Кордильераның күрделі морфологиясы оны әртүрлі етеді, сондықтан Андалусиядағы ең әртүрлі топырақтар осында кездеседі. Қордильера Суббетикадағы негізгі (сілтілі) материалдардың басымдығы, дөңгелек ландшафтпен үйлесіп, зәйтүн өсіруге қолайлы, жоғары ауылшаруашылық потенциалы бар терең топырақтарды жасайды. Соңында, Баетикалық депрессия және Сурко-Интрабетико терең, құнарлы топырақтарға ие, олардың ауылшаруашылық мүмкіндіктері зор. Атап айтқанда, Гуадалкивир аңғары мен Гранада жазығының аллювиалды топырақтары құмды-сазды құрамға ие және суармалы егіншілік үшін өте қолайлы. Ауылдық аймақтың төбелі жерлерінде қос динамика байқалады: ойыстар әктасқа толы материалмен толтырылып, испандықтар буджео немесе террас неграс андалуза деп атайтын терең, құнарлы, қара саз топырақтар қалыптасады, олар құрғақ егіншілік үшін өте жақсы. Басқа аймақтарда ақ албариза жүзімдіктерге арналған тамаша топырақ болып табылады. Сапасы төмен болғанына қарамастан, Хуэльва мен Альмерияның құмды жағалауындағы нашар біріккен топырақтар соңғы онжылдықтарда пластик пленка астында жылыжай шаруашылығында клубника, расторопша, көкжидек және басқа да жемістерді өсіру үшін сәтті пайдаланылды.

Флора

Биогеографиялық тұрғыдан алғанда, Андалусия Жерорта теңізі бассейнінің Батыс Жерорта теңізі субөңірінің бір бөлігін құрайды, ол Солтүстік Корольдікке (Boreal Kingdom) жатады. Бес флористикалық провинция Андалусия аумағында толығымен немесе ішінара орналасқан: Атлант жағалауының көп бөлігі бойымен – Лузитаниялық-Андалузиялық жағалау немесе Андалузиялық Атлант жағалауы; солтүстікте – Лузо-Экстремадуран флористикалық провинциясының оңтүстік бөлігі; аймақтың шамамен жартысын қамтитын Баэтика флористикалық провинциясы; және ең шығысында – Альмериан-Мурсиан флористикалық провинциясының Альмериан бөлігі және (жоғарғы Сегура бассейнімен шамамен сәйкес келеді) – Кастилиялық Маэстразган-Манчеган флористикалық провинциясының шағын бөлігі. Бұл атаулар негізінен өткен немесе қазіргі саяси географиядан шыққан: «Лузо» және «Лузитания» – Ибериядағы үш рим провинциясының бірі болған Лузитаниядан, ал қалғандарының көпшілігі – қазіргі испан провинцияларынан, ал Маэстразго – Солтүстік Валенсияның тарихи аймағы. Жалпы алғанда, Андалусияның әдеттегі өсімдігі – Жерорта теңізінің жапырақты ормандары, ұзақ, құрғақ жазға бейімделген, жапырақты, ксерофильді көп жылдық өсімдіктермен сипатталады. Климакстық қоғамдастықтың басым түрі – мәңгі жасыл емен (Quercus ilex). Сондай-ақ, топырақ емен (Quercus suber), түрлі қарағайлар және испан шыршасы (Abies pinsapo) көптеп кездеседі. Егіс салғандықтан, зәйтүн (Olea europaea) және бадам (Prunus dulcis) ағаштары да көптеп өседі. Ағаштардың астындағы қабатты тікенді және хош иісті ағаш түрлері құрайды, мысалы, розмарин (Rosmarinus officinalis), тимьян (Thymus) және Cistus. Қышқыл топырақты, ылғалды аудандарда ең көп таралған түрлер – емен мен топырақ емендері, сондай-ақ егілген эвкалипт. Орманды жерлерде Populus (тобылғы, терек, қамыс) және Ulmus (шаған) туыстарының жапырақты қатты ағаштары да көп; тобылғы Гранада жазықтарында өсіріледі. Андалусия ормандары адамның қоныстануы, ең жақсы жерлердің егіншілікке пайдаланылуы және жиі болатын орман өрттері салдарынан көп өзгерген. Бұзылған ормандар бұталы және өртке қауіпті гарригке айналады. Көптеген аудандарға климакстық емес ағаштар, мысалы, қарағайлар отырғызылған. Қалған ормандарды сақтау үшін нақты саясат қабылданды, олар негізінен тауларда ғана сақталған.

Biogeographically, Andalusia forms part of the Western Mediterranean subregion of the Mediterranean Basin, which falls within the Boreal Kingdom. Five floristic provinces lie, in whole or in part, within Andalusia: along much of the Atlantic coast, the Lusitanian Andalusian littoral or Andalusian Atlantic littoral; in the north, the southern portion of the Luso Extremaduran floristic province; covering roughly half of the region, the Baetic floristic province; and in the extreme east, the Almerian portion of the Almerian Murcian floristic province and (coinciding roughly with the upper Segura basin) a small portion of the Castilian Maestrazgan Manchegan floristic province. These names derive primarily from past or present political geography: "Luso" and "Lusitanian" from Lusitania, one of three Roman provinces in Iberia, most of the others from present day Spanish provinces, and Maestrazgo being a historical region of northern Valencia. In broad terms, the typical vegetation of Andalusia is Mediterranean woodland, characterized by leafy xerophilic perennials, adapted to the long, dry summers. The dominant species of the climax community is the holly oak (Quercus ilex). Also abundant are cork oak (Quercus suber), various pines, and Spanish fir (Abies pinsapo). Due to cultivation, olive (Olea europaea) and almond (Prunus dulcis) trees also abound. The dominant understory is composed of thorny and aromatic woody species, such as rosemary (Rosmarinus officinalis), thyme (Thymus), and Cistus. In the wettest areas with acidic soils, the most abundant species are the oak and cork oak, and the cultivated Eucalyptus. In the woodlands, leafy hardwoods of genus Populus (poplars, aspens, cottonwoods) and Ulmus (elms) are also abundant; poplars are cultivated in the plains of Granada. The Andalusian woodlands have been much altered by human settlement, the use of nearly all of the best land for farming, and frequent wildfires. The degraded forests become shrubby and combustible garrigue. Extensive areas have been planted with non climax trees such as pines. There is now a clear conservation policy for the remaining forests, which survive almost exclusively in the mountains.

Фауна

Андалусияның биологиялық әртүрлілігі оның фаунасына да қатысты. Испанияда кездесетін 630 омыртқалы жануардың 400-ден астамы Андалусияда табылған. Жерорта және Атлантика бассейндерін қамтитын, Гибралтар бұғазына жақын орналасқан Андалусия, жыл сайын Еуропадан Африкаға және кері саяхаттайтын көптеген құстардың көші-қон жолында жатыр. Андалусияның ылғалды жерлері құстардың алуан түрлеріне пана. Олардың кейбіреулері Африкадан келген, мысалы, қызыл мойынды сутас (Fulica cristata), қызғылт суқұсы (Porphyrio porphyrio) және үлкен фламинго (Phoenicopterus roseus). Ал басқалары Солтүстік Еуропадан, мысалы, сұр қаз (Anser anser) келеді. Хищ құстарға (рапторларға) испандық имперлік бүркіт (Aquila adalberti), грифон (Gyps fulvus) және қара және қызыл қарға (Milvus migrans және Milvus milvus) жатады. Шөпқоректілердің ішінде бірнеше бұғы (Cervidae) түрі бар, олардың ішінде көгал бұғы (Dama dama) және қазқаран (Capreolus capreolus) ерекше аталады; Еуропалық муфлон (Ovis aries musimon), жабайы қой; және испандық ибекс (Capra pyrenaica, ғылыми атауына қарамастан, Пиренейде кездеспейді). Испандық ибекс жақында Африкадан келген, 1970 жылдары аң аулау үшін әкелінген инвазивті түр – Барбария қойына (Ammotragus lervia) қарсы күресіп жатыр. Кішкентай шөпқоректілердің ішінде қоян, әсіресе Еуропа қояны (Oryctolagus cuniculus) – Жерорта теңізі ормандарындағы ет жейтін жануарлардың ең маңызды тағамы болып табылады. Иберия қасқыры (Canis lupus signatus) және Ибериялық жыртқыш мысығы (Lynx pardinus) сияқты ірі хищтердің саны азайып, олар тек Sierra Morena, Doñana және Despeñaperros ішіндегі Sierra de Andújar-мен шектеледі. Ал шошқаның (Sus scrofa) саны жақсы сақталған, себебі олар аңшылардың сүйікті нысаны. Көбірек таралған және әртүрлі жағдайда қорғалатын кішкентай хищтерге сусар, иттің түрлері, түлкілер, еуропалық борсық (Meles meles), еуропалық жота (Mustela putorius), ең кішкентай мысық (Mustela nivalis), еуропалық жабайы мысық (Felis silvestris), жалпы генет (Genetta genetta) және египет мангусты (Herpestes ichneumon) жатады. Басқа да ерекше түрлерге Ахеронтия атропос (өлім бас алабұғасының бір түрі), Випера латасти (улы жылан) және эндемикалық (және жойылу қаупі бар) балық – Aphanius baeticus кіреді.

The biodiversity of Andalusia extends to its fauna as well. More than 400 of the 630 vertebrate species extant in Spain can be found in Andalusia. Spanning the Mediterranean and Atlantic basins, and adjacent to the Strait of Gibraltar, Andalusia is on the migratory route of many of the numerous flocks of birds that travel annually from Europe to Africa and back. The Andalusian wetlands host a rich variety of birds. Some are of African origin, such as the red knobbed coot (Fulica cristata), the purple swamphen (Porphyrio porphyrio), and the greater flamingo (Phoenicopterus roseus). Others originate in Northern Europe, such as the greylag goose (Anser anser). Birds of prey (raptors) include the Spanish imperial eagle (Aquila adalberti), the griffon vulture (Gyps fulvus), and both the black and red kite (Milvus migrans and Milvus milvus). Among the herbivores, are several deer (Cervidae) species, notably the fallow deer (Dama dama) and roe deer (Capreolus capreolus); the European mouflon (Ovis aries musimon), a feral sheep; and the Spanish ibex (Capra pyrenaica, which despite its scientific name is no longer found in the Pyrenees). The Spanish ibex has recently been losing ground to the Barbary sheep (Ammotragus lervia), an invasive species from Africa, introduced for hunting in the 1970s. Among the small herbivores are rabbits—especially the European rabbit (Oryctolagus cuniculus)—which form the most important part of the diet of the carnivorous species of the Mediterranean woodlands. The large carnivores such as the Iberian wolf (Canis lupus signatus) and the Iberian lynx (Lynx pardinus) are quite threatened, and are limited to the Sierra de Andújar, inside of Sierra Morena, Doñana and Despeñaperros. Stocks of the wild boar (Sus scrofa), on the other hand, have been well preserved because they are popular with hunters. More abundant and in varied situations of conservation are such smaller carnivores as otters, dogs, foxes, the European badger (Meles meles), the European polecat (Mustela putorius), the least weasel (Mustela nivalis), the European wildcat (Felis silvestris), the common genet (Genetta genetta), and the Egyptian mongoose (Herpestes ichneumon). Other notable species are Acherontia atropos (a variety of death's head hawkmoth), Vipera latasti (a venomous snake), and the endemic (and endangered) fish Aphanius baeticus.

Қорғалатын аумақтар

Андалусияда көптеген ерекше экожүйелер бар. Осы аумақтарды сақтау және экономикалық пайдалануға үйлесімді жағдай жасау үшін, ең өкілді экожүйелердің көпшілігіне қорғалатын мәртебе берілді. Қорғаудың әртүрлі деңгейлері Андалусияның қорғалған табиғи кеңістіктер желісіне (Red de Espacios Naturales Protegidos de Andalucía, RENPA) біріктірілген, ол Андалусияда орналасқан барлық қорғалған табиғи кеңістіктерді қамтиды, олар жергілікті қауымдастық, Андалусияның автономды қауымдастығы, Испания мемлекеті немесе халықаралық конвенциялар деңгейінде қорғалады. RENPA 150 қорғалған аумақтан тұрады, олардың ішінде екі ұлттық саябақ, 24 табиғи саябақ, 21 қала маңындағы саябақ (қалалар мен кенттердің шетінде), 32 табиғи нысан, екі қорғалған ауыл, 37 табиғи ескерткіш, 28 табиғи қорық және төрт келісілген табиғи қорық (оларда мемлекеттік мекеме мүлікті басқару үшін меншік иесімен келіседі), барлығы Еуропалық Одақтың Natura 2000 желісінің бөлігі. Халықаралық деңгейде тоғыз биосфералық қорық, 20 Рамсар ылғалды жерлері, төрт ерекше қорғалатын аймақ және екі ЮНЕСКО Геопаркі бар. Жалпы алғанда, Андалусия аумағының шамамен 20 пайызы осы қорғалатын аумақтардың бірінде орналасқан, бұл Испанияның қорғалатын аумағының шамамен 30 пайызын құрайды. Андалусияның Еуропаның оңтүстігіндегі геостратегиялық орны, Мароккомен бірге Еуропа мен Африка арасындағы қақпа ретінде, Атлант мұхиты мен Жерорта теңізі арасындағы орны, сондай-ақ минералдық кендердің байлығы мен ауыл шаруашылығының жетістіктері, Андалусияны тарихи алдынан өркениеттер үшін тартымды мақсат етті. Оған оның аумағының көлемі (Еуропаның көптеген елдерінен үлкен) қосылса, Андалусияның Еуропа және Жерорта теңізі тарихында маңызды рөл атқарғаны таңқаларлық емес. Бірнеше теориялар Еуропадағы алғашқы гоминидтер Гібралтар бұғазы арқылы өтіп, Андалусияда болған деп болжайды; адамзаттың ең ерте кездескен суреттері Малагадағы Нерха үңгірлерінде табылды. Лос-Миларес, Эль-Аргар және Тартессос археологиялық орындарынан табылған артефакттарға сүйене отырып, алғашқы қоныстанушылар Андалусия жағалауына келген Шығыс Жерорта теңізі мәдениеттерінің ықпалында болды. Андалусия прототарихи кезеңнен өтті, онда аймақтың өз жазба тілі болмаған, бірақ оның бар екендігі сауатты мәдениеттерге, негізінен финикиялықтар мен ежелгі гректерге белгілі болды. Бұл кезеңде Кадис қаласы Батыс Еуропадағы ең көне қала ретінде танылды, ал Малага да ең көне қалалардың бірі саналады. Б.з.д. екінші мыңжылдықта Андалусияда Тартес патшалығы дамыды. Мешіттің төртбұрышты намаз залы мен жабық ауладан тұратын гипостильдік жоспары Сирия мен Ирактағы Омейя және Аббасид мешіттерінде қалыптасқан дәстүрге сәйкес келді, ал намаз залының ішкі кеңістігінің көркемдік шешімі бұрын-соңды болмаған. Қос аркадалы бағаналар жүйесі және алма-кезек қызыл және ақ түсті аркалардың құрылымы ерекше ерекшеліктерімен қатар, залдың ішінде үлкен биіктікке қол жеткізудің практикалық артықшылығын да қамтамасыз етті. Алма-кезек қызыл және ақ түсті аркалар Дамасктағы Ұлы мешіт және Қабырға күмбезі сияқты Омейя ескерткіштерімен байланысты. Кордованың Ұлы мешітінде олардың қолданылуы Абд әл-Рахманның қалыптасқан Омейя дәстүрімен байланысын нығайта отырып, керемет оригиналды визуалды композиция жасауға мүмкіндік берді. Осы кезеңде "Аль-Андалус" атауы Иберия түбегіне қолданылды, ал кейіннен ол Солтүстіктегі готикалық мемлекеттер бақылауында емес бөліктерге қатысты. Аль-Андалустағы мұсылман билеушілері экономикалық жаулап алушылар болды және салық жинауға қызығушылық танытты; жергілікті халыққа салынған әлеуметтік өзгерістер негізінен географиялық, саяси және құқықтық ыңғайлылықтармен шектелді. Аль-Андалус мұсылман билігі астындағы басқа мемлекеттермен байланыста болды; сонымен қатар Константинополь мен Александрия арасындағы сауда жолдары ашық болды, ал Рим империясының көптеген мәдени ерекшеліктері оның мұрагері - Византия империясы арқылы Еуропа мен Таяу Шығысқа тарады. Византиялық сәулет - империя құлағаннан кейін де жалғасып жатқан осындай мәдени таралудың мысалы. Дегенмен, Гуадалкивир өзені аңғары Кордова халифатының астанасы Кордованы етіп, жарым аралдағы биліктің проекциясына айналды. Омейя халифаты халифа Абд ар-Рахман III (912-961 жылдары) және оның ұлы халифа Әл-Хакам II (961-976 жылдары) сияқты басшыларды шығарды және Кордованың керемет Ұлы мешітін салды. Осы билеушілер тұсында Кордова экономикалық және мәдени маңыздылықтың орталығы болды. 10 ғасырға қарай Испанияның солтүстік Корольдықтары мен басқа еуропалық монархиялар Иберия түбегін христиандыққа қайтаруға бағытталған Реконкистаны бастады. Халифа Абд ар-Рахман кейбір шағын әскери жеңілістерге ұшырады, бірақ көбінесе готикалық солтүстік корольдықтарын өзара мүдделеріне қарсы манипуляциялауға қол жеткізді. Әл-Хакам әскери жетістіктерге жетті, бірақ солтүстікті оған қарсы біріктірудің есебінен. 10 ғасырдың сараңында Андалусияның сарацен билеушілері 13 750 адамнан тұратын славян армиясына ие болды. 1086 жылы Альфонсо VI Толедоны бағындырғаннан кейін, Кастилия және Арагон таждары жарым аралдың үлкен бөлігін бақылады. Сондықтан негізгі Тайфалар Медитерранияның әртүрлі елдерінен көмек сұрауға мәжбүр болды. Бірнеше түрлі Солтүстік Африкалық текті мұсылман династиялары - әсіресе Альморавид және Альмохад династиялары - келесі бірнеше ғасырлар бойы бірте-бірте азайып бара жатқан Аль-Андалусты бақылады. 1086 жылғы Саграхас шайқасындағы жеңіс Кастилияның кеңеюіне уақытша тоқтатқаннан кейін, Альморавид династиясы Аль-Андалусты біріктірді, астанасы Кордовада болды және 12 ғасырдың ортасына дейін биледі. Әртүрлі Тайфа корольдықтары сіңірілді. Альмохад династиясының Солтүстік Африкадағы кеңеюі Аль-Андалусты әлсіретті, және 1170 жылы Альмохадтар өздерінің астанасын Марракештен Севильяға көшірді. 1212 жылғы Лас-Навас-де-Толоса шайқасындағы жеңіс Альмохад династиясының соңының бастамасын берді.

Andalusia has many unique ecosystems. In order to preserve these areas in a manner compatible with both conservation and economic exploitation, many of the most representative ecosystems have been given protected status. The various levels of protection are encompassed within the Network of Protected Natural Spaces of Andalusia (Red de Espacios Naturales Protegidos de Andalucía, RENPA) which integrates all protected natural spaces located in Andalusia, whether they are protected at the level of the local community, the autonomous community of Andalusia, the Spanish state, or by international conventions. RENPA consists of 150 protected spaces, consisting of two national parks, 24 natural parks, 21 periurban parks (on the fringes of cities or towns), 32 natural sites, two protected countrysides, 37 natural monuments, 28 nature reserves, and four concerted nature reserves (in which a government agency coordinates with the owner of the property for its management), all part of the European Union's Natura 2000 network. Under the international ambit are the nine Biosphere Reserves, 20 Ramsar wetland sites, four Specially Protected Areas of Mediterranean Importance and two UNESCO Geoparks. In total, nearly 20 percent of the territory of Andalusia lies in one of these protected areas, which constitute roughly 30 percent of the protected territory of Spain.]] The geostrategic position of Andalusia in the extreme south of Europe, providing (along with Morocco) a gateway between Europe and Africa, added to its position between the Atlantic Ocean and the Mediterranean Sea, as well as its rich deposits of minerals and its agricultural wealth, have made Andalusia a tempting prize for civilizations since prehistoric times. Add to this its area of (larger than many European countries), and it can be no surprise that Andalusia has figured prominently in the history of Europe and the Mediterranean. Several theories postulate that the first hominids in Europe were in Andalusia, having passed across the Strait of Gibraltar; the earliest known paintings of humanity have been found in the Caves of Nerja, Málaga. The first settlers, based on artifacts from the archaeological sites at Los Millares, El Argar, and Tartessos, were clearly influenced by cultures of the Eastern Mediterranean who arrived on the Andalusian coast. Andalusia then went through a period of protohistory, when the region did not have a written language of its own, but its existence was known to and documented by literate cultures, principally the Phoenicians and Ancient Greeks, wide historical moment in which Cádiz was founded, regarded by many as the oldest city still standing in Western Europe; another city among the oldest is Málaga. During the second millennium BCE, the kingdom of Tartessos developed in Andalusia. The mosque's hypostyle plan, consisting of a rectangular prayer hall and an enclosed courtyard, followed a tradition established in the Umayyad and Abbasid mosques of Syria and Iraq while the dramatic articulation of the interior of the prayer hall was unprecedented. The system of columns supporting double arcades of piers and arches with alternating red and white voussoirs is an unusual treatment that, structurally, combined striking visual effect with the practical advantage of providing greater height within the hall. Alternating red and white voussoirs are associated with Umayyad monuments such as the Great Mosque of Damascus and the Dome of the Rock. Their use in the Great Mosque of Córdoba manages to create a stunningly original visual composition even as it emphasises 'Abd al Rahman's connection to the established Umayyad tradition. In this period, the name "Al Andalus" was applied to the Iberian Peninsula, and later it referred to the parts not controlled by the Gothic states in the North. The Muslim rulers in Al Andalus were economic invaders and interested in collecting taxes; social changes imposed on the native populace were mainly confined to geographical, political and legal conveniences. Al Andalus remained connected to other states under Muslim rule; also trade routes between it and Constantinople and Alexandria remained open, while many cultural features of the Roman Empire were transmitted throughout Europe and the Near East by its successor state, the Byzantine Empire. Byzantine architecture is an example of such cultural diffusion continuing even after the collapse of the empire. Nevertheless, the Guadalquivir River valley became the point of power projection in the peninsula with the Caliphate of Córdoba making Córdoba its capital. The Umayyad Caliphate produced such leaders as Caliph Abd ar Rahman III (ruled 912–961) and his son, Caliph Al Hakam II (ruled 961–976) and built the magnificent Great Mosque of Córdoba. Under these rulers, Córdoba was the center of economic and cultural significance. By the 10th century, the northern Kingdoms of Spain and other European Crowns had begun what would eventually become the Reconquista: the reconquest of the Iberian Peninsula for Christendom. Caliph Abd ar Rahman suffered some minor military defeats, but often managed to manipulate the Gothic northern kingdoms to act against each other's interests. Al Hakam achieved military successes, but at the expense of uniting the north against him. In the 10th century the Saracen rulers of Andalusia had a Slavic army of 13,750 men. After the conquest of Toledo in 1086 by Alfonso VI, the Crown of Castille and the Crown of Aragon dominated large parts of the peninsula. The main Taifas therefore had to resort to assistance from various other powers across the Mediterranean. A number of different Muslim dynasties of North African origin—notably Almoravid dynasty and Almohad dynasty—dominated a slowly diminishing Al Andalus over the next several centuries. After the victory at the Battle of Sagrajas (1086) put a temporary stop to Castilian expansion, the Almoravid dynasty reunified Al Andalus with its capital in Córdoba, ruling until the mid 12th century. The various Taifa kingdoms were assimilated. the Almohad dynasty expansion in North Africa weakened Al Andalus, and in 1170 the Almohads transferred their capital from Marrakesh to Seville. The victory at the Battle of Las Navas de Tolosa (1212) marked the beginning of the end of the Almohad dynasty.

Кастилияның тажы

Алмохад билігінің құлдырауынан туындаған әлсіздік және одан кейін әрқайсысы өз билеушісі бар жаңа тайфалардың құрылуы, Гуадалкивир өзені аңғарының Кастилия тарапынан жылдам қайтарылып алынуына себеп болды. 1236 жылы Кордова, ал 1248 жылы Севилья қайта басып алынды. 1492 жылдың 2 қаңтарында Гранаданың түсуі Насрид әулетінің билігін аяқтады; бұл оқиға Иберия түбегіндегі Кастилия тәжінің оңтүстік төрт аймағы – Андалусияның басталуын белгіледі. Жеті айдан кейін, 1492 жылдың 3 тамызында Христофор Колумб Американы ашуға әкелген алғашқы экспедициясымен Хуэльвадағы Палос-де-ла-Фронтера қаласынан аттанды, бұл орта ғасырларды аяқтап, жаңа заманның басталуын хабарлады. Көптеген кастильдіктер осы және одан кейінгі экспедицияларға қатысты, олардың кейбіреулері Кіші немесе Андалусия саяхаттары деп аталды. Испания мен Америка арасындағы байланыстар, соның ішінде патшалық әкімшілік және Азия мен Америкадан жүзеге асырылған үш жүз жылдан астам сауда, негізінен Испанияның оңтүстігі арқылы, әсіресе Севилья және Кадис порттары арқылы жүрді. Осының нәтижесінде, ол Испаниядағы ең бай және ең беделді аймаққа, сондай-ақ Еуропадағы ең беделді аймақтардың біріне айналды. Мысалы, Габсбургтар осы саудадан түскен байлықтың көп бөлігін өз Еуропалық иеліктерін бақылау үшін пайдаланды.

Габсбургтер Испаниясы

XVI ғасырдың бірінші жартысында Испанияда оба ауруы әлі де кең таралған еді. Джордж К. Конның айтуынша, "Ғасырдың ең ауыр эпидемияларының бірі, оның қасіреті қалың құрғақшылық пен азық-түлік жетіспеушілігімен бірге келді, 1505 жылы басталды; 1507 жылға қарай Андалусияда ғана шамамен 100 000 адам көз жұмды. 1646 жылы Андалусия тағы бір рет қиын жағдайға тап болды. Үш жыл бойы оба ауруы бүкіл аймақты қамшылап, Малага мен Севильяда ерекше көп, шамамен 200 000 адамның өліміне себеп болды". Екінші көтеріліс – Мориско көтерілісі (1568–1571) Гранада Корольдігінде болды. Ол жаншылды және Гранада Корольдігінің демографиялық жағдайы күрт нашарлады, мориско халқының саны өлім-жұлым, қашу және депортациялар есебінен 100 000-нан астам азайды, ал келген қоныс аударушылардың саны 40 000-нан кем болды. 1810–1812 жылдары испан әскері Пиреней соғысы (Наполеон соғыстарының бір бөлігі) кезінде француз оккупациясына қарсы күшті қарсылық көрсетті. Андалусия Испанияның теңіз арқылы жүргізілетін саудасынан пайда тапты, бірақ көп ұзақтан соң сауда мен қаржының басым бөлігі Еуропаның басқа аймақтарының бақылауына көшті. XVIII ғасырда Испанияның басқа аймақтарынан келген сауда, испан үкіметі Америкадағы колониялармен сауда монополиясын тоқтатқаннан кейін Андалусия саудасын ығыстыра бастады. 1820 жылдары империяның құлауы аймақтың экономикасына, әсіресе сауда мен кеме жасаудан пайда көретін қалаларға зиян келтірді. XIX ғасырдың соңында теміржолдардың салынуы Андалусияға ауыл шаруашылығының әлеуетін жақсырақ дамытуға мүмкіндік берді және ол азық-түлік экспорттаушысы болды. Каталония мен Баск елі сияқты Солтүстік Испания аймақтарында индустрияландыру дами бастағанда, Андалусия дәстүрлі болып қалды және бай жер иелерінің кішкентай тобы мен кедей шаруалар мен қолөнершілерден тұратын халық арасында терең әлеуметтік теңсіздік байқалды.

Франконың қысымшылығы

Андалусия Франсиско Франконың Испания азаматтық соғысы кезінде және одан кейін "Ақ террор" деп аталатын жаппай қырғын мен саяси қуғын-сүргін науқанынан ең көп зардап шеккен Испания аймақтарының бірі болды. Ұлтшыл көтерілісшілер соғыстың алғашқы күндері Андалусияның ірі қалаларындағы жұмысшы табының аудандарын бомбалап, басып алды, содан кейін солшыл партиялардың мыңдаған жұмысшыларын және белсенділерін атқылады: Кордова қаласында 4000 адам, Гранада қаласында 5000 адам, Севилья қаласында 3028 адам, ал Уэльва қаласында 2000 адам қаза тауып, 2500 адам жоғалып кетті. 1937 жылдың ақпанында Малага шайқасынан кейін ұлтшылдар басып алған Малага қаласы Франко жеңіске жеткеннен кейін ең қатал репрессияны бастан кешірді, онда шамамен 17 000 адам дарға асылды. Сол кездегі жас заңгер, жеңіске жеткен оңшылдардың ұйымдастырған сот процестерінде мыңдаған өлім жазасына кесілген үкімдерге қол қойған Карлос Ариас Наварро "Малаганың қасабы" (Carnicero de Málaga) деп танылды. Пол Престонның бағалауынша, Андалусияда ұлтшылдардың қасақана өлтірген адамдарының жалпы саны 55 мыңға жетеді.

Сот билігі

Гранададағы Андалусияның жоғары соты (Tribunal Superior de Justicia de Andalucía) тек Испанияның Жоғарғы сотының бағынысында болады. Жоғары сот автономиялық қауымдастықтың органы емес, оның орнына Испанияның біртұтас сот жүйесінің бөлігі болып табылады, ол бүкіл ел бойынша біртұтас және оның өкілеттіктері автономиялық қауымдастықтарға берілмейді. Андалусия аумағы 88 сот/құқықтық округке (partidos judiciales) бөлінген.

Коммаркалар мен коммунитеттер

Испанияның әртүрлі автономды қауымдастықтарында комаркалар ағылшын тілді елдердегі графтықтарға (немесе кейбір елдерде округтерге) ұқсас. Испанияның басқа автономды қауымдастықтарынан өзгеше, 1981 жылғы Автономиялық Ереже бойынша Андалусияның комаркалары ресми түрде мойындалмаған, бірақ іс жүзінде географиялық, мәдени, тарихи және кейбір жағдайларда әкімшілік бірліктер ретінде бейресми мойындалған. 2007 жылғы Автономиялық Ереже осы тәжірибені қайталайды және III тараудың 97-бабында комаркаларға сілтеме жасайды, онда комаркалардың маңыздылығы анықталады және болашақ заңнамада ресми мойындау үшін негіз қаланады. Қазіргі заңдық құрылымдардың арасында комаркаға ең жақын нәрсе – mancomunidad, муниципалитеттердің өз еркімен құрған бірлестігі, бұл әлеуметтік-экономикалық даму құралы және белгілі бір аймақтардағы муниципалитеттер арасындағы үйлестіруді қамтамасыз етеді.

Қалалық және жергілікті атқарушы органдар

Провинциялардан басқа, Андалусия 774 муниципалитетке (municipios) бөлінеді. Басқаруды мүмкіндігінше жергілікті деңгейде жүзеге асыру ниетімен, көптеген жағдайларда муниципалитет шекараларындағы жекелеген елді мекендер өздерінің мүдделерін басқарады. Бұлар түрліше педаниялар ("кішкентай елді мекендер"), виллалар ("ауылдар"), альдеалар ("ауылдар" деп те аударылады) немесе басқа ұқсас атаулармен белгілі.

Экономика

Андалусия дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығы аймағы, бірақ қазір қызмет көрсету секторы басым (әсіресе туризм, бөлшек сауда және көлік). 2009 жылғы дағдарыстан қатты зардап шеккен, бір кездері өркендеген құрылыс секторы да аймақ экономикасы үшін маңызды болды. Испанияның басқа өңірлеріне қарағанда өнеркәсіп саласы нашар дамыған. 2000-2006 жылдар аралығында экономикалық өсім жылына 3,72% құрады, бұл елдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Дегенмен, испандық Instituto Nacional de Estadística (INE) мәліметтері бойынша, Андалусияның жан басына шаққандағы ЖІӨ (17 401 евро; 2006) Испанияда екінші орында тұр, тек Экстремадура артта қалып отыр. Автономиялық қоғамдастықтың жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 2018 жылы 160,6 миллиард евроны құрады, бұл Испанияның экономикалық өнімінің 13,4% құрайды. Сатып алу қабілетіне қарай түзетілген жан басына шаққандағы ЖІӨ сол жылы 20 500 евроны немесе ЕО-27 орта есеппен 68% құрады. + ЖІӨ, жан басына шаққандағы ЖІӨ, жұмыс істейтін адамдардың саны, Андалусиялық жұмыс күшінің провинция бойынша пайызы Андалусия Алмерия Кадис Кордоба Гранада Хуэлва Жаен Малага Севилья ЖІӨ (мың €) 154 011 654 14 124 024 21 430 772 13 000 521 16 403 614 9 716 037 10 036 091 31 331 122 37 969 433 ЖІӨ жан басына шаққанда (€) 18 360 20 054 17 284 16 422 17 919 18 699 15 481 19 229 19 574 Жұмысшылар 2 990 143 286 714 387 174 264 072 309 309 196 527 220 877 607 255 718 215 (%) ЖІӨ 100 9,17 13,92 8,44 10,65 6,31 6,52 20,34 24,65

Бастапқы сектор

Алғашқы сектор, үш сектордың ішіндегі аймақтық ЖІӨ-ге ең аз үлес қосса да, әсіресе дамыған экономикалармен салыстырғанда маңыздылығын сақтайды. Бастапқы сектор аймақтық ЖІӨ-нің 8,26 пайызын, жалпы қосылған құнының 6,4 пайызын құрайды және жұмыс күшінің 8,19 пайызы осы салада жұмыс істейді. Өнімділік деңгейі Испанияның басқа өңірлерімен салыстырғанда төмен болғандықтан, бұл секторды бәсекеге қабілетсіз деп санауға болады. Сандық көрсеткіштерімен қатар, ауыл шаруашылығы және басқа да алғашқы секторлар жергілікті мәдениет пен ұлттық ерекшеліктермен тығыз байланысты. Алғашқы сектор бірнеше кіші секторға бөлінеді: ауыл шаруашылығы, коммерциялық балық аулау, мал шаруашылығы, аң аулау, орман шаруашылығы, кен өндіру және энергетика.

Ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, аңшылық және орман шаруашылығы

Көптеген ғасырлар бойы ауыл шаруашылығы Андалусия қоғамына басымдық берді және оның аумағының 44,3 пайызы өңделген, ал 2016 жылғы мәліметтер бойынша, жұмыс күшінің 8,4 пайызы ауыл шаруашылығымен айналысады. Бұл Андалусия экономикасының ажырамас бөлігі болып табылады. Дегенмен, оның маңызы төмендеп келеді, өйткені қызмет көрсету секторының үнемі өсуімен қатар, негізгі және екінші секторлар да әлсірейді. Басты егістік – Гвадалкивир өзені аңғарының кең далаларында және Гранада мен Альмерияның биік жазықтарында құрғақ егіспен өсірілетін астық және күнбағыс, ал арпа мен сұлы егісі географиялық тұрғыдан шешілген және көлемі шағын. Суармалы егіс арқылы Гуадалкивир мен Жениль өзендерінің жағалауларында жүгері, мақта және күріш өсіріледі. Ең маңызды ағаш дақылдары – зәйтүн, әсіресе Кордова және Хаен провинцияларының Суббетика аймақтарында, онда суармалы зәйтүн бақтары ауыл шаруашылығы өнімінің үлкен бөлігін құрайды. Херес-де-ла-Фронтера (шери), Кондадо-де-Уэльва, Монтилья-Морилес және Малага сияқты әртүрлі аймақтарда кең жүзімдіктер орналасқан. Гвадалкивирдің жағалауында цитрус жемістерінен басқа жеміс-жидектер де өсіріледі. Алмалы, суды аз қажет ететін дақыл, Гранада мен Альмерияның биік жазықтарында өсіріледі. Ақшалай тұрғыдан алғанда, Андалусиядағы ең өнімді және бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы – жылыжай жағдайында, ашық пластик астында өсірілетін клубника, расторопша, көкжидек және басқа да жемістердің қарқынды өсірілуі, көбінесе Альмерия мен Уэльваның жағалау аймақтарындағы құмды жерлерде. Органикалық шаруашылық Андалусияда соңғы кезде қарқынды дамып келеді, негізінен Еуропа нарықтарына экспортқа, бірақ Испанияда да сұраныс артуда. Андалусия мал шаруашылығы мен мал өсіруде ұзақ тарихқа ие, бірақ қазір ол негізінен басқа пайдаланулардың ықпалы аз болатын таулы шалғынды жерлермен шектелген. Андалусиялықтардың ит өсірудегі бай және алуан түрлі тарихын бүгінде аймақтың барлық жерінде көруге болады. Мал шаруашылығы Андалусия экономикасында жартылай маңызды рөл атқарады, ол алғашқы сектордың 15% құрайды, бұл Испания бойынша көрсеткіштің жартысынан кем. «Экстенсивті» мал шаруашылығы жануарларды табиғи немесе өсірілген жайылымдарда бағуды қарастырады, ал «интенсивті» мал шаруашылығы жайылым емес, жем-шөпке негізделген. Өнімділік экстенсивті әдістерге қарағанда жоғары болғанымен, экономикасы мүлдем басқаша. Еуропа және Испанияның басқа аймақтарында интенсивті әдістер басым болса да, Андалусияның ірі қара мал шаруашылығының көп бөлігі, барлық қой мен ешкілері, шошқалардың көп бөлігі таулы жайылымдарда экстенсивті шаруашылықпен өсіріледі. Бұл Jamón Ibérico-ның бастауы болып табылатын қара ибериялық шошқаларды да қамтиды. Андалусияның жергілікті қойлары мен ешкілері жануарлар өнімдерінің көп болуымен сипатталатын Еуропада үлкен экономикалық мүмкіндіктер ұсынады, бірақ қой және ешкінің еті, сүті және терісі (және олардан алынған өнімдер) салыстырмалы түрде сирек. Иттер тек үй жануарлары ретінде ғана емес, сонымен қатар ешкі және қой бағушылар қолданатын мал бағу үшін де өсіріледі. Аң аулау Андалусияда маңыздылығын сақтап келеді, бірақ азық-түлік алу құралы ретіндегі маңызын жоғалтты. Қазір бұл көбінесе таулы аймақтармен байланысты, орман шаруашылығы мен мал шаруашылығымен толықтыратын демалыс түрі. Аң аулауда өлген аңды қайтару үшін иттер жиі қолданылады. Андалусия ормандары аумағының 50% құрауы және эрозияны болдырмау, басқа флора мен фауна үшін қажетті су ағынын реттеу сияқты басқа да экологиялық себептерге байланысты маңызды. Осы себептерге байланысты Андалусия ормандарын қорғау үшін заңдар қабылданған. Орман өнімдерінің құны ауыл шаруашылығы өнімінің 2% құрайды. Бұл негізінен егіндік дақылдардан – Уэльвадағы эвкалипттен және Гранададағы топырақтан, сондай-ақ Сьерра-Моренадағы табиғи кездесетін топырақтан алынады.

For many centuries, agriculture dominated Andalusian society, and, with 44.3 percent of its territory cultivated and 8.4 percent of its workforce in agriculture as of 2016 it remains an integral part of Andalusia's economy. However, its importance is declining, like the primary and secondary sectors generally, as the service sector is increasingly taking over. The primary cultivation is dryland farming of cereals and sunflowers without artificial irrigation, especially in the vast countryside of the Guadalquivir valley and the high plains of Granada and Almería with a considerably lesser and more geographically focused cultivation of barley and oats. Using irrigation, maize, cotton and rice are also grown on the banks of the Guadalquivir and Genil. The most important tree crops are olives, especially in the Subbetic regions of the provinces of Córdoba and Jáen, where irrigated olive orchards constitute a large component of agricultural output. There are extensive vineyards in various zones such as Jerez de la Frontera (sherry), Condado de Huelva, Montilla Moriles and Málaga. Fruits—mainly citrus fruits—are grown near the banks of the Guadalquivir; almonds, which require far less water, are grown on the high plains of Granada and Almería. In monetary terms, by far the most productive and competitive agriculture in Andalusia is the intensive forced cultivation of strawberries, raspberries, blueberries, and other fruits grown under hothouse conditions under clear plastic, often in sandy zones, on the coasts, in Almería and Huelva. Organic farming has recently undergone rapid expansion in Andalusia, mainly for export to European markets but with increasing demand developing in Spain. Andalusia has a long tradition of animal husbandry and livestock farming, but it is now restricted mainly to mountain meadows, where there is less pressure from other potential uses. Andalusians have a long and colourful history of dog breeding that can be observed throughout the region today. The raising of livestock now plays a semi marginal role in the Andalusian economy, constituting only 15 percent of the primary sector, half the number for Spain taken as a whole. "Extensive" raising of livestock grazes the animals on natural or cultivated pastures, whereas "intensive" raising of livestock is based in fodder rather than pasture. Although the productivity is higher than with extensive techniques, the economics are quite different. While intensive techniques now dominate in Europe and even in other regions of Spain, most of Andalusia's cattle, virtually all of its sheep and goats, and a good portion of its pigs are raised by extensive farming in mountain pastures. This includes the Black Iberian pigs that are the source of Jamón ibérico. Andalusia's native sheep and goats present a great economic opportunity in a Europe where animal products are generally in strong supply, but the sheep and goat meat, milk, and leather (and the products derived from these) are relatively scarce. Dogs are bred not just as companion animals, but also as herding animals used by goat and sheep herders. Hunting remains relatively important in Andalusia, but has largely lost its character as a means of obtaining food. It is now more of a leisure activity linked to the mountain areas and complementary to forestry and the raising of livestock. Dogs are frequently used as hunting companions to retrieve killed game. The Andalusian forests are important for their extent—50 percent of the territory of Andalusia—and for other less quantifiable environmental reasons, such as their value in preventing erosion, regulating the flow of water necessary for other flora and fauna. For these reasons, there is legislation in place to protect the Andalusian forests. The value of forest products as such constitutes only 2 percent of agricultural production. This comes mostly from cultivated species—eucalyptus in Huelva and poplar in Granada—as well as naturally occurring cork oak in the Sierra Morena.

Тау-кен өндірісі

Соңғы жылдары жалпы өнімділік төмен болғанына қарамастан, Андалусияда тау-кен өндірісі маңыздылығын сақтайды. Андалусия Испанияның тау-кен өнімінің жартысын құрайды. Андалусия өндірісінің шамамен жартысы Уэльва провинциясына тиесілі. Уэльвадағы Minas de Riotinto кеніштерінде асыл металдарды өндіру (Рио-Тинто тобына қараңыз) римдік кезеңге дейін жетеді; кеніштер орта ғасырларда тасталып, 1556 жылы қайта табылды. Басқа тау-кен жұмыстарына Кордова провинциясының Гуадиато аңғарындағы көмір өндіру, Севилья провинциясының Азналькольяр ауданындағы түрлі металдар және Гранада провинциясының Алькифе ауданындағы темір кенін өндіру жатады. Бұған қоса, құрылыс материалдары ретінде қолданылатын әк тас, саз және басқа да материалдар Андалусияның барлық аймақтарында кең таралған.

Екінші сектор: өнеркәсіп

Андалусияның өнеркәсіптік секторы әрдайым салыстырмалы түрде шағын болған. Дегенмен, 2007 жылы Андалусия өнеркәсібі 11,979 миллион евро табыс тапты және 290 мыңнан астам жұмысшыны жұмысқа алды. Бұл аймақтық ЖІӨ-нің 9,15 пайызын құрады, бұл Испания экономикасының жалпы ЖІӨ-сіндегі екінші сектордың 15,08 пайызынан әлдеқайда төмен. Азық-түлік өнеркәсібінің әртүрлі тармақтарын талдау көрсетседі, Андалусия өнеркәсібі жалпы өндірістің 16% астамын құрайды. Испания экономикасымен салыстырғанда, бұл тармақ ұлттық экономикада салмағы бар жалғыз азық-түлік саласы болып табылады – 16,16%. Кеме жасау материалдарын өндіру секторы Испания экономикасының 10% астам бөлігін құрайды, бірақ бұл көрсеткіш Андалусия көрсеткіштерінен қашық. Cruzcampo (Heineken Group), Puleva, Domecq, Santana Motors немесе Renault Andalusia сияқты компаниялар осы екі тармақтың өкілдері болып табылады. Андалусияның авиациялық секторы да ерекше атауға лайық, ол Мадридтен кейін екінші орында тұр және жұмыспен қамту есебінде жалпы айналымның шамамен 21% құрайды. Airbus, Airbus Military және жақында құрылған Aerospace Alestis компаниялары осы саланың жарқын мысалдары. Керісінше, бұл ұлттық деңгейдегі тоқыма және электроника сияқты маңызды секторларда аймақтық экономиканың салмағының өте төмен екенін көрсетеді. Андалусия өнеркәсібі ауыл шаруашылығы және минералдық шикізатты өңдеу саласындағы өнеркәсіптік қызметтерге маманданғандығымен де ерекшеленеді. Бұл көбінесе мемлекеттік немесе шетелдік инвестицияларсыз, жоғары индустрияландыру деңгейіне тән шағын кәсіпорындар арқылы жүзеге асырылады.

Үшінші сектор: қызметтер

Соңғы онжылдықтарда Андалусияның үшінші (қызмет көрсету) секторы күрт өсті және дамыған елдердің қазіргі заманғы экономикаларына тәндей, аймақтық экономиканың басым бөлігін құрады. Бұл өсім көптеген дамыған экономикалардағыдан ертерек болды және жергілікті өнеркәсіп секторынан тәуелсіз жүрді. "Тертиарландырудың" Андалусияда басқа аймақтардан өзгеше бағытталған себебінің екі негізгі факторы болды:

1. Андалусия капиталы өнеркәсіп секторында дамысқан өңірлермен бәсекелесе алмады және кіруіне оңайырақ секторларға инвестиция салуға мәжбүр болды. 2. Ауыл шаруашылығы жұмыскерлері мен шеберлердің жұмысынан босатылғандарын жұмысқа орналастыра алатын өнеркәсіп секторының болмауы, өнімділігі төмен қызметтердің кең таралуына алып келді. Басқа аймақтармен салыстырғандағы бұл теңсіз даму гипертрофиялық және өнімсіз қызмет көрсету секторына әкеп соқты, ол капиталдың көп мөлшерде жиналуына себеп болмағандықтан, дамудың қалыптасуына кедерілді.

Жұмыссыздық

2017 жылы жұмыссыздық деңгейі 25,5%-ды құрады және Испания мен Еуропадағы ең жоғары деңгейлердің бірі болды. Жыл200620072008200920102011201220132014201520162017жұмыссыздық деңгейі (%-бен)12,6%12,8%17,7%25,2%27,8%30,1%34,4%36,2%34,8%31,5%28,9%25,5%

Көлік

Кез келген заманауи қоғамдағыдай, көлік жүйелері Андалусияның жұмыс істеуінің маңызды құрылымдық элементі болып табылады. Көлік желісі аумақтық үйлестіруді, экономикалық даму мен таратуды және қалааралық көлікті жеңілдетеді. Қалалық көлікте қоғамдық көлік жүйелерінің жетілмегендігі жаяу жүргіншілер мен басқа да қозғалтқышсыз көлік құралдарының жеке көліктерге қарағанда нашар жағдайда болуына себеп болады. Соңғы кезде Кордова, Гранада және Севилья сияқты Андалусияның бірнеше қаласы қоғамдық көлік жүйесін күшейту және велосипедтерді пайдалану үшін жақсы инфрақұрылым құру арқылы бұл мәселені шешуге тырысуда. Қазіргі уақытта Андалусияда үш жылдам транзит жүйесі жұмыс істейді: Севилья метрополитені, Малага метрополитені және Гранада метрополитені. Севилья, Малага және Кадис қалаларында Cercanías қалалық теміржол желілері іске қосылған. Бір ғасырдан астам уақыттан бері дәстүрлі теміржол желісі аймақтық орталық Севилья және ұлттық орталық Мадридке шоғырланған; әдетте, провинциялық орталықтар арасында тікелей байланыс жоқ. Жоғары жылдамдықты AVE пойыздары Мадридтен Кордова арқылы Севилья мен Малагаға қатынайды, ал 2019 жылы Антекерадан Гранадаға дейінгі тармақ ашылды. АЭВ-тің тағы да бірнеше бағыттары құрылыс кезеңінде. Мадрид-Кордова-Севилья бағыты Испаниядағы алғашқы жоғары жылдамдықты бағыт (1992 жылдан бері жұмыс істеп келеді). Басқа маңызды бағыттарға Алхесирас-Севилья және Альмерия-Гранада-Мадрид бағыттары жатады. Көптеген маңызды жолдар қол жеткізілуі шектеулі автожолдарға айналдырылды. Autovía del Este (Autovía A 4) Мадридтен Despeñaperros табиғи паркі арқылы, содан кейін Bailén, Кордова және Севилья арқылы Кадиске дейін созылады және Халықаралық E жол желісінің E05 Еуропалық бағытының бөлігі болып табылады. Аймақтың тағы бір маңызды жолы – E15 Еуропалық бағытының бөлігі, ол Испанияның Жерорта теңізі жағалауы бойымен Autovia del Mediterráneo ретінде өтеді. Оның кейбір бөліктері AP 7 автокөлік жолын құрайды, ал басқа аудандарда A 7 автожолы болып табылады. Бұл екі жол да негізінен шығыстан батысқа қарай жүреді, бірақ Autovía A 4 Андалусияның батысында оңтүстікке бұрылады. Басқа бірінші реттік жолдарға Кадистен Алхесирасқа дейін Атлантика жағалауымен өтетін Autovía A 48 кіреді, ол E05 Еуропалық бағытын жалғастырып, E15 Еуропалық бағытымен тоғысады; Autovía del Quinto Centenario (Autovía A 49), ол Севильядан батысқа қарай (онда Autovía A 4 оңтүстікке бұрылады) Хуэльваға және Португалияға дейін Еуропалық E01 жолы ретінде жалғасады; Autovía Ruta de la Plata (Autovía A 66), Еуропалық E803 жолы, ол Солтүстік Испанияның кен орындарынан басталатын ежелгі Римнің "Күміс жолына" сәйкес келеді және Севильядан солтүстікке қарай өтеді; Autovía de Málaga (Autovía A 45), ол Кордовадан Малагаға оңтүстікке қарай өтеді; және Autovía de Sierra Nevada (Autovía A 44), Еуропалық E902 жолының бөлігі, ол Хаэннен Жерорта теңізі жағалауындағы Мотрилге дейін оңтүстікке қарай өтеді. 2008 жылғы мәліметтер бойынша Андалусияда алты мемлекеттік әуежай бар, олардың барлығы халықаралық рейстерді қабылдауға заңды түрде құқылы. Малага әуежайы ең ірісі болып табылады, ол жолаушылардың 60,67 пайызын және халықаралық трафиктің 85 пайызын қамтиды. Севилья әуежайы трафиктің тағы 20,12 пайызын, ал Херес әуежайы 7,17 пайызын қамтиды, сондықтан бұл үш әуежай трафиктің 87,96 пайызын құрайды. Севильяда Испанияның жалғыз саудалық өзен порты орналасқан. Андалусиядағы басқа да маңызды сауда порттары – Кадис шығанағындағы, Альмериядағы және Хуэльвадағы порттар. Үкімет кеңесі 2007-2013 жылдар аралығында Андалусияда көлік инфрақұрылымын дамыту жоспарын (PISTA) бекітті, онда осы кезеңде 30 миллиард евро инвестициялау жоспарланған.

As in any modern society, transport systems are an essential structural element of the functioning of Andalusia. The transportation network facilitates territorial coordination, economic development and distribution, and intercity transportation. In urban transport, underdeveloped public transport systems put pedestrian traffic and other non motorized traffic are at a disadvantage compared to the use of private vehicles. Several Andalusian capitals—Córdoba, Granada and Seville—have recently been trying to remedy this by strengthening their public transport systems and providing a better infrastructure for the use of bicycles. There are now three rapid transit systems operating in Andalucia – the Seville Metro, Málaga Metro and Granada Metro. Cercanías commuter rail networks operate in Seville, Málaga and Cádiz. For over a century, the conventional rail network has been centralized on the regional capital, Seville, and the national capital, Madrid; in general, there are no direct connections between provincial capitals. High speed AVE trains run from Madrid via Córdoba to Seville and Málaga, from which a branch from Antequera to Granada opened in 2019. Further AVE routes are under construction. The Madrid Córdoba Seville route was the first high velocity route in Spain (operating since 1992). Other principal routes are the one from Algeciras to Seville and from Almería via Granada to Madrid. Most of the principal roads have been converted into limited access highways known as autovías. The Autovía del Este (Autovía A 4) runs from Madrid through the Despeñaperros Natural Park, then via Bailén, Córdoba, and Seville to Cádiz, and is part of European route E05 in the International E road network. The other main road in the region is the portion of European route E15, which runs as the Autovia del Mediterráneo along the Spanish Mediterranean coast. Parts of this constitute the superhighway Autopista AP 7, while in other areas it is Autovía A 7. Both of these roads run generally east–west, although the Autovía A 4 turns to the south in western Andalusia. Other first order roads include the Autovía A 48 roughly along the Atlantic coast from Cádiz to Algeciras, continuing European route E05 to meet up with European route E15; the Autovía del Quinto Centenario (Autovía A 49), which continues west from Seville (where the Autovía A 4 turns toward the south) and goes on to Huelva and into Portugal as European route E01; the Autovía Ruta de la Plata (Autovía A 66), European route E803, which roughly corresponds to the ancient Roman 'Silver Route' from the mines of northern Spain, and runs north from Seville; the Autovía de Málaga (Autovía A 45), which runs south from Córdoba to Málaga; and the Autovía de Sierra Nevada (Autovía A 44), part of European route E902, which runs south from Jaén to the Mediterranean coast at Motril. As of 2008 Andalusia has six public airports, all of which can legally handle international flights. The Málaga Airport is dominant, handling 60.67 percent of passengers and 85 percent of its international traffic. The Seville Airport handles another 20.12 percent of traffic, and the Jerez Airport 7.17 percent, so that these three airports account for 87.96 percent of traffic. Seville has Spain's only commercial river port. Other significant commercial ports in Andalusia are the ports of the Bay of Cádiz, Almería and Huelva. The Council of Government has approved a Plan of Infrastructures for the Sustainability of Transport in Andalusia (PISTA) 2007–2013, which plans an investment of 30 billion euros during that period.

Энергия инфрақұрылымы

Андалусияда жоғары сапалы қазба отындарының жетіспеуі мұнай импортына күшті тәуелділікке алып келді. Бірақ, Андалусияда жаңаруға жарамды энергияны, ең алдымен жел энергиясын дамытуға зор мүмкіндік бар. 2005 жылы автономиялық үкімет құрған Андалусия Энергетика агенттігі – бұл энергетика саясатын әзірлеуге және қоғамды жеткілікті энергиямен қамтамасыз етуге жауапты жаңа мемлекеттік орган. Гранаданың Кульар және Галера қалаларында Geosol және Caja Granada компанияларының ашқан шағын күн электр станциялары да жақында пайдалануға берілді. Гранада провинциясының Хоя-де-Гуадик аймағында жоспарланған Andasol I және II екі ірі термокүн электр станциясы жарты миллион үйді электрмен қамтамасыз етуі күтілуде. Алмерияның күн платформасы (PSA) – Табернас шөлінде күн энергиясын зерттеудің маңызды орталығы болып табылады. Аймақтағы ең ірі жел энергетикалық компаниясы – Planta Eólica del Sur S. A. және Energía Eólica del Estrecho S. A. компанияларының бірігуінен құрылған Sociedad Eólica de Andalucía. Medgaz газ құбыры Алжирдің Бени Саф қаласын Алмерияға тікелей қосып тұр.

Білім

Испаниядағыдай, Андалусияда да негізгі білім тегін және міндетті. Студенттер он жылдық білім алуды аяқтауы тиіс және 16 жасқа толғанға дейін мектептен кетуге рұқсат етілмейді. Одан кейін студенттер бакалавриатқа, орта кәсіптік білімге, өнер мен дизайн саласындағы орта білімге, спорттық орта білімге немесе еңбек жолына түсуге мүмкіндік алады. Андалусияда ежелгі заманнан бері жоғары білім берудің дәстүрі бар, оған Гранада университеті, Баэса университеті және Осуна университеті кіреді. 2009 жылғы мәліметтер бойынша, Андалусияда он жеке және мемлекеттік университет болды. Университеттердегі оқу циклдар бойынша ұйымдастырылған, дипломдар Болон процесіне сәйкес ECTS кредиттеріне негізделген, және Андалусия университеттері Еуропалық жоғары білім беру аймағының басқа университеттерімен келісім бойынша осы процесті қабылдауда.

Денсаулық сақтау

Аутономиялық статут күшке енгеннен бастап денсаулық сақтау саласындағы жауапкершілік Испания үкіметінен Андалусияға көшті. Осылайша, Андалусия денсаулық сақтау қызметі (Servicio Andaluz de Salud) қазіргі таңда Қоғамдастықтың барлық дерлік мемлекеттік денсаулық сақтау ресурстарын басқарады, тек түрмедегілерге және әскери қызметшілерге арналған денсаулық сақтау ресурстары ғана орталық басқаруда қалады.

Ғылым мен технология

Андалусиядағы ғылымды қолдау бағдарламасы бойынша, Андалусия Испанияның ғылыми өндірісінің 14 пайызын құрайды, бұл көрсеткішпен Мадрид пен Каталониядан кейін автономды аймақтардың арасында екінші орында тұр. Өңірлік инвестициялардың жалғыз ішкі өнімнің (ЖІӨ) ғылыми-зерттеу және дамытуға (ҒЗД) жұмсалатын үлесі ұлттық орташа көрсеткіштен төмен болса да, бұл жағдай орын алды. Кәсіпкерлікте зерттеулерді жүргізу қабілетінің жетіспеуі және жеке сектордың ғылыми-зерттеу жұмысына қатысу деңгейінің төмен болуы нәтижесінде ҒЗД көбінесе мемлекеттік секторда жүзеге асырылуда. Инновация, ғылым және кәсіпкерлік кеңесі – университеттер, зерттеулер, технологиялық даму, өнеркәсіп және энергетика салаларына жауапты автономды үкіметтің органы. Кеңес мамандандырылған орталықтар мен бастамалар арқылы ғылыми және техникалық инновацияларды үйлестіреді және дамытады, мысалы, Андалусия теңіз ғылымдары мен технологиясы орталығы (Centro Andaluz de Ciencia y Tecnología Marina) және Андалусия технологиялық корпорациясы (Corporación Tecnológica de Andalucía). Жеке секторда, мемлекеттік басқарудың қолдауымен, бүкіл аймақ бойынша технопарктер құрылды, олардың ішінде Малага қаласының шетіндегі Кампанильяста орналасқан Андалусия технологиялық паркі (Parque Tecnológico de Andalucía) және Севильядағы Cartuja 93 технопаркі бар. Аталған парктердің кейбіреулері белгілі бір салаға маманданған, мысалы, әуе-ғарыш немесе тамақ технологиялары. Андалусия үкіметі мектептерінде 600 000 Ubuntu тұрақты компьютерлерді пайдалануға енгізді.

Медиа

Андалусияда халықаралық, ұлттық, өңірлік және жергілікті бұқаралық ақпарат құралдары бар, олар ақпарат жинау және тарату (сондай-ақ ойын-сауық құру және тарату) қызметін атқарады. Ең танымал – мемлекеттік Radio y Televisión de Andalucía (RTVA), ол екі өңірлік телеарна арқылы – Canal Sur және Canal Sur 2, төрт өңірлік радиостанция арқылы – Canal Sur Radio, Canal Fiesta Radio, Radio Andalucía Información және Canal Flamenco Radio, сондай-ақ түрлі цифрлық сигналдар арқылы, оның ішінде Canal Sur Andalucía бүкіл Испанияда кабельдік теледидар арқылы қолжетімді.

Газеттер

Андалусияның әрбір провинциялық орталығы, комаркасы немесе ірі қаласы үшін әртүрлі газеттер жарық көреді. Көбінесе, бір газет мекемесі әртүрлі жергілікті басылымдарды шығарады, олардың мазмұнының көп бөлігі ортақ, бірақ газет атауы мен жергілікті жаңалықтары әртүрлі болады. Тегін таратылатын танымал газеттер де бар, олар да әдетте жергілікті басылымдармен мазмұнының көп бөлігін бөліседі. Андалусияның ешбір газеті, тіпті жергілікті басылымдары болса да, бүкіл аймаққа таралмайды. Шығыс Андалусияда "Идеал" (periódico) газеті Альмерия, Гранада және Хаэн провинциялары үшін арнайы басылымдар шығарады. Grupo Joly Андалусияда орналасқан, Андалусия капиталымен қолдау көрсетіледі және онда сегіз күнделікті газет шығарады. Бүкіл автономиялық аймаққа арналған газет құруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды (соңғысы 2009 жылы Diario de Andalucía болды). Ұлттық баспасөз (El País, El Mundo, ABC және т.б.) Андалусияға арналған бөлімдер мен басылымдарды қамтиды.

Өнер және мәдениет

Андалусияның мұрасы оның ерекше тарихы мен географиясы, сондай-ақ халық ағынының күрделілігі арқылы қалыптасқан. Андалусияда бірінен соң бірі келіп, өте әртүрлі халықтар мен өркениеттер өмір сүрді, олардың әрқайсысы жергілікті тұрғындарға әсер етті. Ежелгі иберлерден кейін кельттер, финикиялықтар және басқа да Жерорта теңізінің шығыс аймақтарының саудагерлері, римдіктер, көшпелі герман тайпалары, арабтар немесе берберлер келді. Барлығы Андалусиядағы испан мұрасын қалыптастырды, ол costumbrismo andaluz әдеби және бейнелеу өнері жанрында кеңінен таралған еді. 19 ғасырда Андалусия мәдениеті испан мәдениетінің өзіндігінен туған нұсқасы ретінде кеңінен таныла бастады, бұл романтикалық саяхатшылардың көзқарастарының арқасында болды. Ортега и Гассеттің сөздерімен айтқанда:

Андалусия, ешқашан ерекшелікпен мақтанбаған, өзінің мәртебесін жеке мемлекет деп жарияламаған, Испанияның барлық аймақтарының ішінде ең түбегейлі өз мәдениетіне ие. 19 ғасыр бойы Испания Андалусияның басым ықпалына бағынды. Бұл ғасыр Кадис кортестерімен басталды, Кановас дель Кастильоның [Малагадан] қазасымен және одан кем емес малагалық Сивеланың жоғарылатылуымен аяқталды. Басты идеялар Андалусиялық акцентке ие. Суретші Андалусияны бейнелейді: шатырлы терраса, гүлшошалар, көк аспан. Адам оңтүстік авторларын оқиды. Әрқашан "Ең қасиетті Мариямның жері" деп айтылады. Сьерра-Моренадан шыққан қарақшы мен контрабандист – ұлттық батырлар. Испанияның барлығы өз өмірлерінің мағынасын планетаның Андалусиялық бөлігінің құрметімен ақталады деп санайды. 1900 жылға қарай, көптеген нәрселер сияқты, бұл өзгерді. Солтүстік ояна бастады. | Ортега и Гассет, "Андалусия теориясы", 1927 жыл.

Өнер

Андалусия көптеген ұлы суретшілердің туған жері: классикалық суретшілер Веласкес, Мурильо және Хуан де Вальдес Леал; мүсіншілер Хуан Мартинес Монтаньес, Алонсо Кано және Педро де Мена; сондай-ақ, Даниэль Васкес Диас және Пабло Пикассо сияқты заманауи суретшілер. Испан композиторы Мануэль де Фалла Кадис қаласынан шыққан және өзінің шығармаларына тән андалусиялық әуендерді енгізген, Севильядан келген Хоакин Турина да осылай істеді. Ұлы әнші Камарон де ла Исла Кадис қаласындағы Сан-Фернандода дүниеге келді, ал классикалық гитараның романтикалық модернистік бағытын қалыптастыруға көмектескен Андрес Сеговия Жаэн қаласындағы Линарес қаласында дүниеге келді. Фламенконы халықаралық деңгейде танытуға үлкен үлес қосқан виртуоз фламенко гитарисі Пако де Лусия Кадис қаласындағы Алхесираста дүниеге келді.

Сәулет

Неолит дәуірінен бері Андалусияда маңызды мегалиттер сақталған, мысалы Антекерадағы Куэва-де-Менга және Дольмен-де-Виера дольмендері. Археологтар Лос-Миларес және Эль-Аргарда қола дәуіріне жататын қалаларды тапты. Эль-Пуэрто-де-Санта-Мариядағы Дона-Бланкадағы археологиялық қазбалар Иберия түбегіндегі ең көне финикиялық қаланы анықтады; Севилья маңындағы Римдік Италияда да маңызды қирандылар табылды. Андалусиядағы ең ұлы сәулет өнері бірнеше ғасырлар мен мәдениеттер бойында қалыптасқан, аймақ ерекше түрде ислам және мавр сәулетімен танымал, оған Альгамбра кешені, Генералиф және Кордова мешіт-кафедраль соборы кіреді. Андалусияның дәстүрлі сәулеті мұсылмандар әкелген араб әсерімен римдік архитектураны сақтап, климатқа байланысты орта теңіздік сипатқа ие. Қалалық үйлер сыртқы температураның ыстығын азайту үшін ортақ қабырғалармен салынған. Сыртқы қабырғалар күннің қызуынан сақтану үшін әкпен боялған. Әр аймақтың климаты мен дәстүріне сәйкес, шатырлар терраса түрінде немесе римдік имбрекс және тегула стиліндегі қыштармен жабылуы мүмкін. Ең ерекше элементтердің бірі (және римдік сәулеттен ең көрінетін әсер) – ішкі аула немесе патио; Кордова патиолары ерекше танымал. Басқа да ерекше элементтерге декоративтік (және функционалды) темір торы мен azulejos деп аталатын плиткалар жатады. Гүлдер мен өсімдіктер, су бұлақтары, бассейндер мен ағын сулармен үйлердің және сәнді үйлердің аулаларын әрлендіру ескі дәстүрді жалғастырады. Бұл жалпы элементтерден өзге, Alpujarra аймағының жазық шатырлары, қамтылған мұржалары және кеңейтілген балкондары, Гуадикс пен Гранаданың Сақромонтесіндегі үңгірлер, немесе Зенете маркизатының дәстүрлі сәулеті сияқты жергілікті стильдер де бар. Реконкистадан кейінгі ғасырлардағы монументалды сәулет араб емес әсерлерге сілтеме жасайтын архитектура арқылы христиандық үстемдіктің белгісін көрсеткен. Андалусиядағы қайта өрлеу дәуірінің ең ұлы ғимараттарының кейбіреулері сол кездегі Хаэн патшалығынан шыққан: Андрес де Вандельвира жобалаған Хаэн соборы Малага және Гуадикс соборларының үлгісі болды; осы дәуірден бастау алған Убеда және Баэса қалалары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Севилья және оның патшалығы да осы дәуірде маңызды рөл атқарды, бұл Севильяның консисториалы, Бес Ллага ауруханасы немесе Херес-де-ла-Фронтераның жарғылық үйі арқылы көрініс тапты. Гранададағы Карл V сарайы итальяндық тазалығымен ерекше маңызға ие. Андалусияда Барокко дәуіріне жататын ғимараттар да бар, мысалы Севильядағы Сан-Телмо сарайы (қазіргі автономдық президенттіктің орны), Кампильостағы Репосоның біздің ханымның шіркеуі және Гранаданың жарғылық үйі. Академизм аймаққа Севильядағы Корольдік темекі фабрикасын сыйлады, ал неоклассицизм Кадистің орталық бөлігін, оның Ayuntamiento de Cádiz, Корольдік түрмесі және Oratorio de la Santa Cueva сияқты ғимараттарын жасады. 19 және 20 ғасырлардағы жаңғыру архитектурасы Севильяда 1929 жылы өткен Иберо-Америкалық көрменің ғимараттарына, соның ішінде Нео-Мудехар стиліндегі Плаза де Эспанияға үлкен үлес қосты. Андалусияда әр түрлі экономикалық салалармен байланысты маңызды өнеркәсіптік мұра да сақталған. Қалалық сәулеттен өзге, ауылдық жерлердегі ерекше сәулеттің көптеген мысалдары бар: үйлер, фермалар және мал шаруашылығына арналған ғимараттар, тіпті ит үйлері де.

Since the Neolithic era, Andalusia has preserved important megaliths, such as the dolmens at the Cueva de Menga and the Dolmen de Viera, both at Antequera. Archeologists have found Bronze Age cities at Los Millares and El Argar. Archeological digs at Doña Blanca in El Puerto de Santa María have revealed the oldest Phoenicians city in the Iberian peninsula; major ruins have also been revealed at Roman Italica near Seville. Some of the greatest architecture in Andalusia was developed across several centuries and civilizations, and the region is particularly famous for its Islamic and Moorish architecture, which includes the Alhambra complex, Generalife and the Mosque Cathedral of Córdoba. The traditional architecture of Andalusia retains its Roman with Arab influences brought by Muslims, with a marked Mediterranean character strongly conditioned by the climate. Traditional urban houses are constructed with shared walls to minimize exposure to high exterior temperatures. Solid exterior walls are painted with lime to minimize the heating effects of the sun. In accord with the climate and tradition of each area, the roofs may be terraces or tiled in the Roman imbrex and tegula style. One of the most characteristic elements (and one of the most obviously influenced by Roman architecture) is the interior patio or courtyard; the patios of Córdoba are particularly famous. Other characteristic elements are decorative (and functional) wrought iron gratings and the tiles known as azulejos. Landscaping—both for common private homes and homes on a more lavish scale—also carries on older traditions, with plants, flowers, and fountains, pools, and streams of water. Beyond these general elements, there are also specific local architectural styles, such as the flat roofs, roofed chimneys, and radically extended balconies of the Alpujarra, the cave dwellings of Guadix and of Granada's Sacromonte, or the traditional architecture of the Marquisate of Zenete. The monumental architecture of the centuries immediately after the Reconquista often displayed an assertion of Christian hegemony through architecture that referenced non Arab influences. Some of the greatest Renaissance buildings in Andalusia are from the then kingdom of Jaén: the Jaén Cathedral, designed in part by Andrés de Vandelvira, served as a model for the Cathedral of Malaga and Guadix; the centers of Úbeda and Baeza, dating largely from this era, are UNESCO World Heritage Sites. Seville and its kingdom also figured prominently in this era, as is shown by the Casa consistorial de Sevilla, the Hospital de las Cinco Llagas, or the Charterhouse of Jerez de la Frontera. The Palace of Charles V in Granada is uniquely important for its Italianate purism. Andalusia also has such Baroque era buildings as the Palace of San Telmo in Seville (seat of the current autonomic presidency), the Church of Our Lady of Reposo in Campillos, and the Granada Charterhouse. Academicism gave the region the Royal Tobacco Factory in Seville and Neoclassicism the nucleus of Cádiz, such as its Ayuntamiento de Cádiz, Royal Prison, and the Oratorio de la Santa Cueva. Revivalist architecture in the 19th and 20th centuries contributed the buildings of the Ibero American Exposition of 1929 in Seville, including the Neo Mudéjar Plaza de España. Andalusia also preserves an important industrial patrimony related to various economic activities. Besides the architecture of the cities, there is also much outstanding rural architecture: houses, as well as ranch and farm buildings and dog houses.

Мүсіндік

Осуна мен Буяланцедегі Ибериялық бейнелері, База ханымдары, Кадистің финикиялық саркофагтары және Италия сияқты Баэтика қалаларының рим мүсіндері Андалусиядағы мүсін өнерінің ежелгі заманға дейінгі тарихын көрсетеді. Аль-Андалус кезеңінен сақталған маңызды мүсіндердің саны аз, бірақ екі ерекше мысалы бар: Альгамбра мен Гранаданың Маристанындағы (Альбайсин ауданындағы Насрид ауруханасы) арыстандар. 13 ғасырдан бастап дамыған Севилья мүсіншілік мектебі және 16 ғасырдың соңында пайда болған Гранада мектебі негізінен христиан діни тақырыптарына, оның ішінде көптеген ағаштан жасалған тұғырларға назар аударды. Бұл мектептердегі белгілі мүсіншілер: Лоренцо Меркаданте де Бретанья, Хуан Мартинес Монтаньес, Педро Рольдан, Херонимо Балбас, Алонсо Кано және Педро де Мена. Діни емес мүсін өнері де Андалусияда ежелден бар. Ренессанс дәуірінің көрнекті мысалы – Севильядағы Каса-де-Пилатос үйінің әшекейлері. Дегенмен, діни емес мүсін өнері 19 ғасырдың белгілі мүсіншілеріне дейін салыстырмалы түрде аз дамыған.

Сурет

Мүсіндік өнер сияқты, Escuela sevillana de pintura және Escuela granadina de pintura сурет салу мектептері болды. Біріншісі 15-шы ғасырдан бері испан өнері тарихында маңызды рөл атқарып, Зурбаран, Веласкес және Мурильо сияқты көрнекті суретшілерді, сондай-ақ Франсиско Пачеко сияқты өнер теориялықтарын қамтиды. Севильяның Көркемсурет мұражайы мен Прадо галереясында Севилья мектебінің көптеген көрнекті туындылары сақталған. Costumbrismo andaluz деп аталатын ерекше романтикалық жанр, бұқа күресі көріністері, иттер және Андалусия тарихынан алынған сюжеттер сияқты андалусиялық дәстүрлі және халықтық тақырыптарды бейнелейді. Бұл жанрдағы маңызды суретшілер Мануэль Баррон, Хосе Гарсия Рамос, Гонсало Бильбао және Хулио Ромеро де Торрес болып табылады. Жанр Кармен Тиссен Борнемизаның жекелеген коллекциясында жақсы ұсынылған, оның бір бөлігі Мадридтегі Тиссен Борнемиза мұражайында және Малагадағы Кармен Тиссен мұражайында қойылған. Малага сонымен қатар маңызды өнер орталығы болып табылды және қазір де солай. Оның ең белгілі өкілі – 20-шы ғасырдың ең ықпалды суретшілерінің бірі Пабло Пикассо. Қалада суретшіге арналған мұражай және Туған үй қоры бар.

Әдебиет және философия

Андалусия испан тіліндегі әдебиет тарихында маңызды рөл атқарады, бірақ Андалусиямен байланысты барлық маңызды әдебиет испан тілінде жазылмаған. 1492 жылға дейін андалусиялық араб тілінде жазылған әдебиет болды. Аймаққа тән испандық-араб авторларының қатарында Ибн Хазм, Ибн Зайдун, Ибн Туфаил, Аль-Му’тамид, Ибн әл-Хатиб, Ибн әл-Яяб және Ибн Замрак, сондай-ақ андалусиялық еврей ақындары, мысалы, Сүлеймен ибн Габирол бар. 12 ғасырда өмір сүрген Ибн Кузман андалусия тілінде өлеңдер жазды. 1492 жылы Антонио де Небрия өзінің танымал «Gramática de la lengua castellana» («Кастиль тілінің грамматикасы») еңбегін жариялады, бұл заманауи еуропалық тіл үшін алғашқы мұндай жұмыс болды. 1528 жылы Франсиско Деликадо «Лозана андалуза» романын жазды, ал 1599 жылы севильялық Матео Алеман «Гусман де Альфараше» романының бірінші бөлігін жазды, бұл авторлық құқығы белгілі болған алғашқы пикарестік роман. Севильяның көрнекті гуманистік әдеби мектебіне Хуан де Мал Лара, Фернандо де Эррера, Гутьерре де Сетина, Луис Барахона де Сото, Хуан де ла Куэва, Гонсало Арготе де Молина және Родриго Каро сияқты жазушылар кірді. Кордобалық Луис де Гонгора – Алтын ғасырдағы Барокко поэзиясының культеранизмінің ең көрнекті өкілі болды, шындығында, бұл стиль көбінесе Гонгоризмом деп аталады. Испаниядағы әдеби романтизмнің маңызды орталықтарының бірі Андалусияда орналасқан, онда Ривастың үшінші герцогы Анхель де Сааведра, Хосе Кадальсо және Густаво Адольфо Беккер сияқты авторлар өмір сүрді. Андалусиялық костумбризм әдебиетте де, бейнелеу өнерінде де кең таралды, мысалы, Серафин Эстебанес Кальдеронның «Эсценалар андалузасы» және Педро Антонио де Аларконның туындылары. Андалусиялық авторлар Анхель Ганивет, Мануэль Гомес Морено, Мануэль және Антонио Мачадо, Франсиско Вильяспеса барлығы «98-ші буынға» жатады. Сондай-ақ, осы буынға Андалусия диалектілері мен ерекшеліктерін дәл бейнелеген драматургтер – Квинтеро ағайындылары кірді. 1956 жылы Нобель сыйлығын алған ақын Хуан Рамон Хименес Хуэльва маңындағы Могуерде дүниеге келді. Гонгораның қайтысының 300 жылдығына орай Севильядағы Атенода бас қосқан авангардты «27-ші буынның» көп бөлігі андалусиялықтардан құралды: Федерико Гарсия Лорка, Луис Сернуда, Рафаэль Альберти, Мануэль Алтолагирре, Эмилио Прадос және 1977 жылы Нобель сыйлығын алған Висенте Алеиксандре. Кейбір андалусиялық көркем кейіпкерлер жалпыға танымал архетиптерге айналды: Проспер Меримедің цыған Кармен, П.Д. Истменнің Перро, Пьер Бомаршастың Фигаро және Тирсо де Молинаның Дон Жуан. Испанияның көптеген аймақтарындағыдай, танымал өлеңнің басты түрі – романс, бірақ Андалусияға тән соля немесе ит сияқты строфалар да бар. Балалар әндері, жұбату әндері, көше сатушыларының шақырулары, тақпақтар мен еңбек әндері көптеп кездеседі. Аймақтың тума философиялық ойшылдарының қатарында Сенека, Авицеброн, Маймонид, Аверроес, Фернан Перес де Олива, Себастьян Фокс Морсильо, Анхель Ганивет, Франсиско Гинер де лос Риос және Мария Замбрано бар.

Andalusia plays a significant role in the history of Spanish language literature, although not all of the important literature associated with Andalusia was written in Spanish. Before 1492, there was the literature written in Andalusian Arabic. Hispano Arabic authors native to the region include Ibn Hazm, Ibn Zaydún, Ibn Tufail, Al Mu'tamid, Ibn al Khatib, Ibn al Yayyab, and Ibn Zamrak or Andalusian Hebrew poets as Solomon ibn Gabirol. Ibn Quzman, of the 12th century, crafted poems in the colloquial Andalusian language. In 1492 Antonio de Nebrija published his celebrated Gramática de la lengua castellana ("Grammar of the Castilian language"), the first such work for a modern European language. In 1528 Francisco Delicado wrote La lozana andaluza, a novel in the orbit of La Celestina, and in 1599 the Sevillian Mateo Alemán wrote the first part of Guzmán de Alfarache, the first picaresque novel with a known author. The prominent humanist literary school of Seville included such writers as Juan de Mal Lara, Fernando de Herrera, Gutierre de Cetina, Luis Barahona de Soto, Juan de la Cueva, Gonzalo Argote de Molina, and Rodrigo Caro. The Córdoban Luis de Góngora was the greatest exponent of the culteranismo of Baroque poetry in the Siglo de Oro; indeed, the style is often referred to as Góngorismo. Literary Romanticism in Spain had one of its great centers in Andalusia, with such authors as Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas, José Cadalso and Gustavo Adolfo Bécquer. Costumbrismo andaluz existed in literature as much as in visual art, with notable examples being the Escenas andaluzas of Serafín Estébanez Calderón and the works of Pedro Antonio de Alarcón. Andalusian authors Ángel Ganivet, Manuel Gómez Moreno, Manuel and Antonio Machado, and Francisco Villaespesa are all generally counted in the Generation of '98. Also of this generation were the Quintero brothers, dramatists who faithfully captured Andalusian dialects and idiosyncrasies. Also of note, 1956 Nobel Prize winning poet Juan Ramón Jiménez was a native of Moguer, near Huelva. A large portion of the avant garde Generation of '27 who gathered at the Ateneo de Sevilla on the 300th anniversary of Góngora's death were Andalusians: Federico García Lorca, Luis Cernuda, Rafael Alberti, Manuel Altolaguirre, Emilio Prados, and 1977 Nobel laureate Vicente Aleixandre. Certain Andalusian fictional characters have become universal archetypes: Prosper Mérimée's gypsy Carmen, P. D. Eastman's Perro, Pierre Beaumarchais's Fígaro, and Tirso de Molina's Don Juan. As in most regions of Spain, the principal form of popular verse is the romance, although there are also strophes specific to Andalusia, such as the soleá or the it. Ballads, lullabies, street vendor's cries, nursery rhymes, and work songs are plentiful. Among the philosophers native to the region can be counted Seneca, Avicebron, Maimonides, Averroes, Fernán Pérez de Oliva, Sebastián Fox Morcillo, Ángel Ganivet, Francisco Giner de los Ríos and María Zambrano.

Андалусия музыкасы

Андалусия музыкасы дәстүрлі және заманауи музыканы, халықтық және композиторлық музыканы қамтиды, және фламенкодан рокқа дейін жетеді. Керісінше, белгілі бір метрикалық, мелодиялық және гармониялық ерекшеліктер, тіпті басқа жерден келген музыканттар орындаған немесе жазған кезде де, андалусиялық деп есептеледі. Фламенко, бәлкім, музыка мен бидің ең ерекше андалусиялық жанры, 18-ғасырда пайда болды, бірақ бұл аймақтағы ертерек формаларға негізделген. Рома халқының, яғни цыгандардың дәстүрлі музыкасы мен биінің ықпалы айқын байқалады. Жанр ерекше вокалдық (канте фламенко), гитаралық (токе фламенко) және би (баиль фламенко) стильдерін қамтиды. Андалусияның Автономиялық Статуты фламенконың мәдени маңыздылығын 37.1.18 және 68-баптарында көрсетеді:

Мемлекеттік саясаттың басшылық қағидалары: 18-тармақ. Андалусияның мәдени, тарихи және көркемдік мұрасын сақтау және дамыту, әсіресе фламенконы. Сондай-ақ, Автономиялық қауымдастықта (Андалусия) фламенконы Андалусия мәдени мұрасының бірегей элементі ретінде тану, сақтау, зерттеу, оқыту, насихаттау және тарату бойынша ерекше құзыреттілік бар. Андалусия музыкасының тарихындағы маңызды композиторлар – Кристобаль де Моралес, Франсиско Герреро, Франсиско Корреа де Араухо, Мануэль Гарсия, Мануэль де Фалла, Хоакин Турина және Мануэль Кастильо, сондай-ақ қазіргі классикалық гитараның негізін қалаушылардың бірі, гитарист Андрес Сеговия. Сондай-ақ, Росио Джурадо, Лола Флорес ("Фараон"), Хуанито Вальдеррама және революционер Камарон де ла Исла сияқты копла (музыка) мен канте хондоның көрнекті халық әртістерін атау қажет. Андалусияның танымал рок-топтары – Triana және Medina Azahara. Dos Hermanas қаласынан шыққан Los del Río дуэті "Macarena" әнімен халықаралық деңгейде жетістікке жетті, тіпті АҚШ-та Super Bowl жартылай ойын шоуында өнер көрсетті, онда олардың әні Демократиялық партияның сайлау кампаниясында да қолданылды. Басқа да танымал тұлғалар – әнші, ән жазушы және ақын Хоакин Сабина, Изабель Пантоха, 2002 жылы Еуровидениеде Испанияны өкілдік еткен Роза Лопес және Дэвид Бисбал. 2023 жылдың 16 қарашасында Севильяда FIBES конференциялық және көрме орталығында 24-ші жылдық Латын Грэмми сыйлығы өтеді, Севильяны Латын Грэмми сыйлығын АҚШ-тан тыс жерде өткізген алғашқы қала етіп белгілейді.

Фильм

Андалусияның кинодағы бейнесі көбінесе архетиптерге дейін тоғытылады: фламенко, бұқа күресі, католиктік салтанатты шаралар, қарақшылар, бай бірақ ақшасы аз сеньорито андалуз және эмигранттар. Бұл бейнелер әсіресе 1920-жылдардан 1960-жылдарға дейін басым болды және аймақтың стереотиптік имиджін қалыптастыруға көмектесті. Өте ерекше бағытта, Альмерия провинциясы көптеген вестерн фильмдеріне, әсіресе (бірақ тек) итальяндық спагетти-вестерн фильмдеріне түсірілім алаңы болды. Франсиско Франконың диктатурасы кезінде Андалусиядағы кино индустриясы осы деңгейде болды. Дегенмен, андалусиялық киноның тамыры Франкоға дейінгі жылдардағы Хосе Валь дель Омарға дейін жетеді, ал Испания демократияға өткеннен бері көптеген ұлттық және халықаралық деңгейде танымал режиссерлерді дүниеге әкелді: Куадри, Антонио («Жердің жүрегі»), Чус Гутьеррес («Пониенте»), Чики Карабанте («Карлос әлемге қарсы»), Альберто Родригес («7 Перізша»), Бенито Замбрано («Солас») және Антонио Бандерас («Жазғы жаңбыр»). Көркем фильмдерді, деректі фильмдерді, телебағдарламаларды, музыкалық бейнежазбаларды және т.б. есепке алғанда, Андалусияда 1999 жылы түсірілген жобалар саны 37-ден 2007 жылы 1054-ке дейін өсті, ал 2007 жылғы көрсеткіш 19 көркем фильмді қамтиды. Көркем фильмдер ең беделді болғанымен, қазіргі уақытта аймақ үшін жарнамалық роликтер мен теледидар өндірісі экономикалық тұрғыдан маңыздырақ. Кордобада штаб-пәтері орналасқан Андалусия кинотегі – андалусиялық кино мұрасын зерттеуге, жинауға және таратуға жауапты мемлекеттік мекеме. Осы қызметке үлкен үлес қосатын маңызды шаралардың бірі – Малага испан кино фестивалі (Испанияда түсірілген киноға арналған ең маңызды фестиваль), Севилья еуропалық кино фестивалі (SEFF), «Альмерияда қысқа фильмдер» халықаралық фестивалі, Латын Америкасы кино фестивалі (Уэльва), Кадисдегі «Атлантика киносы», Ислантилья кино және теледидар фестивалі, сондай-ақ Тарифтағы Африка кино фестивалі.

The portrayal of Andalusia in film is often reduced to archetypes: flamenco, bullfighting, Catholic pageantry, brigands, the property rich and cash poor señorito andaluz and emigrants. These images particularly predominated from the 1920s through the 1960s, and helped to consolidate a clichéd image of the region. In a very different vein, the province of Almería was the filming location for many Westerns, especially (but by no means exclusively) the Italian directed Spaghetti Westerns. During the dictatorship of Francisco Franco, this was the extent of the film industry in Andalusia. Nonetheless, Andalusian film has roots as far back as José Val del Omar in the pre Franco years, and since the Spanish transition to democracy has brought forth numerous nationally and internationally respected directors: Куадри, Антонио (Heart of the Earth), Chus Gutiérrez (Poniente), Chiqui Carabante (Carlos Against the World), Alberto Rodríguez (7 Virgins), Benito Zambrano (Solas), and Antonio Banderas (Summer Rain). Counting together feature films, documentaries, television programs, music videos etc., Andalusia has boomed from 37 projects shooting in 1999 to 1,054 in 2007, with the figure for 2007 including 19 feature films. Although feature films are the most prestigious, commercials and television are currently more economically important to the region. The Cinémathèque d'Andalousie, headquartered in Córdoba, is a government run entity in charge of the investigation, collection and diffusion of Andalusian cinematic heritage. Other important contributors to this last activity are such annual film festivals as the Málaga Spanish Film Festival, the most important festival dedicated exclusively to cinema made in Spain, the Seville European Film Festival (SEFF), the International Festival of Short Films—Almería in Short, the Huelva Festival of Latin American Film, the Atlantic Film Show in Cádiz, the Islantilla Festival of Film and Television and the African Film Festival of Tarifa.

Кеден және қоғам

Андалусияның әрбір аймағы католицизм мен жергілікті фольклордың үйлесімін көрсететін өзінің ерекше дәстүрлеріне ие. Алмерия сияқты қалалар дәстүрлі бас киімдерді пайдалануда тарихи тұрғыдан Гранада мен Мурсияның ықпалына тап болды. Лабрадор сомбреросы – қара барқыттан тігілген жұмысшының бас киімі, аймақтың айрықша белгісі. Кадисте бұқа күресінде және ірі поместьелердегі мерекелерде ауылдық түбірлерге ие дәстүрлі костюмдер киіледі. Таблао фламенко биі және оны сүйемелдейтін канте-хондо вокалдық стилі Андалусияда туындап, дәстүрлі түрде көбінесе цығандар (гитано) орындайды. Андалусиядағы ең ерекше мәдени шаралардың бірі – мамыр айында өтетін Эль-Росио ромериясы. Ол Альмонте маңындағы ауылдық жердегі Эль-Росио шіркеуіне, Эль-Росионың қасиетті бейнесі – Құдай ана мен балаға құрмет көрсету мақсатындағы қажылықтан тұрады. Соңғы жылдары ромерияға жыл сайын шамамен миллиондай қажы келеді. Хаэнде саэта – испан діни ән өнерінің аса құрметті түрі, ол көп ғасырлар бойы дамып жетілген. Саэталар күшті эмоцияларды оятады және көбінесе қоғамдық шерулер кезінде орындалады. Фандангоға негізделген Вердиалдар – фламенко музыкасының стилі және ән түрі, оның бастауы Малага маңындағы Алмогияда. Сондықтан Вердиалдар кейде «Малага фандангосы» деп те аталады. Аймақта фламенко әндерінің, яки «палос» деп аталатын бай музыкалық дәстүрі бар. Севилья Испаниядағы ең танымал діни шаралардың бірі – Санта-Семана мерекесін тойлайды. Мереке барысында діни бірлестіктер тәуекелшілер сияқты киініп, құмарлық көріністерін бейнелейтін ағаштан жасалған мүсіндердің үлкен платформаларын және Құдай ананың бейнелерін көтеріп жүреді. Севильяна – Севильяда туып, жазылған және әлі де өте танымал ескі халық музыкасының түрі. Ол жәрмеңкелер мен фестивальдерде, музыкаға сәйкес бимен – baile por sevillanas бірге орындалады. Андалусияның әр түрлі аймақтары өзінің ерекше дәстүрлерін қалыптастырды, бірақ барлығының ортақ белгісі – Испанияның барокко дәуірінде қалыптасқан католицизммен байланысы.

Each sub region in Andalusia has its own unique customs that represent a fusion of Catholicism and local folklore. Cities like Almería have been influenced historically by both Granada and Murcia in the use of traditional head coverings. The sombrero de Labrador, a worker's hat made of black velvet, is a signature style of the region. In Cádiz, traditional costumes with rural origins are worn at bullfights and at parties on the large estates. The tablao flamenco dance and the accompanying cante jondo vocal style originated in Andalusia and traditionally most often performed by the gypsy (Gitanos). One of the most distinctive cultural events in Andalusia is the Romería de El Rocío in May. It consists of a pilgrimage to the Hermitage of El Rocío in the countryside near Almonte, in honor of the Virgin of El Rocío, an image of the Virgin and Child. In recent times the Romería has attracted roughly a million pilgrims each year. In Jaén, the saeta is a revered form of Spanish religious song, whose form and style has evolved over many centuries. Saetas evoke strong emotion and are sung most often during public processions. Verdiales, based upon the fandango, are a flamenco music style and song form originating in Almogia, near Málaga. For this reason, the Verdiales are sometimes known as Fandangos de Málaga. The region also has a rich musical tradition of flamenco songs, or palos called cartageneras. Seville celebrates Semana Santa, one of the better known religious events within Spain. During the festival, religious fraternities dress as penitents and carry large floats of lifelike wooden sculptures representing scenes of the Passion, and images of the Virgin Mary. Sevillanas, a type of old folk music sung and written in Seville and still very popular, are performed in fairs and festivals, along with an associated dance for the music, the Baile por sevillanas. All the different regions of Andalusia have developed their own distinctive customs, but all share a connectedness to Catholicism as developed during baroque Spain society.

Андалусия испан тілі

Андалусия испан тілі – Испанияда ең көп қолданылатын испан тілінің бірі және эмиграция ағындарының нәтижесінде американдық испан тіліне зор ықпал еткен. Бұл бір ғана диалект емес, бірқатар ортақ ерекшеліктері бар диалекттер жиынтығы; олардың ішінде Испанияның басқа аймақтарына қарағанда көбірек араб сөздерін сақтап қалғандығы, сондай-ақ стандартты испан тілімен салыстырғанда белгілі бір фонетикалық ерекшеліктері бар. Андалусия испан тілінің шекараларын көрсететін изоглостар бірімен-бірі қиылысып, әртүрлі шекаралар желісін құрайды, сондықтан тілдік аймақ үшін анық шекара жоқ. Испан тілінен тәуелсіз Андалусия тілін жақтаушы маргиналды қозғалыс бар.

Дін

Қазіргі Андалусия деп аталатын аймақ ежелгі Жерорта теңізі мифологиялық сенімдерінің ықпалына ішкен. Финикиялық отарлау Баал және Мелкарт культтерін әкелді; екіншісі Рим дәуірінде Кадис және Севильяның мифтік негізін қалаушы Геркулес ретінде сақталды. Санкти-Петри аралы Геркулестің он екі еңбегінің бейнеленген қабірін сақтады; бұл аймақ оныншы еңбектің дәстүрлі орны болды, яғни Герион монстрының малын алу. Дәстүр бойынша, Геркулес бағаналары Гибралтар бұғазын екі жағынан қоршайды. Еуропалық бағана – Гибралтар тасы, ал Африкалық бағана, болжам бойынша, Сеутадағы Монте Хачо немесе Мароккодағы Джебель Муса болды. Кадистен Римге дейінгі римдік жол бірнеше атаумен белгілі болды, соның бірі – Via Herculea, Геркулестің оныншы еңбегінен кейінгі жолы. Андалусияның қазіргі гербінде Геркулес екі арыстанның арасында, олардың артында екі бағана бейнеленген. Рим католицизмі Андалусиядағы ең ірі дін. 2012 жылы өзін римдік католик деп жариялаған андалусиялықтардың үлесі 78,8% құрады. Испан католик діні – Андалусия мәдени бірлігінің дәстүрлі құралы, ал жергілікті халық арасындағы католицизмнің ерекшелігі – Қасиетті Марияға деген құрмет; Андалусия кейде la tierra de María Santísima ("Ең қасиетті Марияның жері") деп аталады. Сондай-ақ, қасиетті аптада мыңдаған тәуірлер (назаренос деп аталады) саэта әндерін орындайтын шерулер де ерекше. Андалусияда паломниктік орындарға Андужардағы Базилика ди Ностра Синьора делла Кебеза және Альмонтедегі Эль Росио шіркеуі жатады.

Бикеш күрес

Кейбіреулер испандық күрескер бұқаның тегін Рим дәуіріне дейін жегізеді, бірақ бүгінгі күні Иберия түбегінде және бұрынғы испан империясындағы күрескер бұқалар 15-16 ғасырларда Андалусияда пайда болған. Андалусия бұқа өсіру және бұқа күресінің орталығы болып табылады: оның 227 fincas de ganado-сында күрескер бұқалар өсіріледі. Кадис шығанағының Альмадраба аймағынан алынған Атлантикалық көк туна (Thunnus thynnus), Санлукар-де-Баррамедадан (langostino de Sanlúcar деп аталады) келген креветкалар және Уэльвадан (Parapenaeus longirostris [es]) алынған терең судың қызғылт креветкалары жоғары бағаланады. Бұрын Малагада танымал болған шаңкең (Aphia minuta) балығын аулау қазір тыйым салынған, себебі оны аулау әдістері басқа түрлердің жетілмеген балықтарын көптеп ұстап алады. Сиерра-Морена және Сиерра-Невада таулы аймақтарында жамбон серрано және жамбон иберико, әсіресе, өндіріледі. Бұл екі түрлі шошқадан жасалады (ақ шошқадан жасалған жамбон серрано, қара Иберия шошқасынан жасалған қымбат жамбон иберико). Бірнеше denominaciones de origen бар, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар, соның ішінде нақты бір атаудың ветчинасы қай микроклиматтық аймақта кептірілуі керек екендігі де қамтылған. Плато альпуярреньо – тағы бір таулық тағам. Андалусияда кондитерлік өнімдер кең таралған. Бадам мен бал – көп қолданылатын ингредиенттер. Көптеген жабық монастырьларда, әсіресе Рождестволық тәттілер: мантекадо, полворон, пестиньос, альфахорес, Желтки святого Леандра, сондай-ақ чуррос немесе тежерингос, меренге печеньелері (меренгадас), және амаргайло жасалып сатылады. Дәнді дақылдарға негізделген тағамдарға шығыс Андалусиядағы мигас де харина (Испанияның басқа жерлеріндегі қуырылған нан ұсақтарына негізделген мигас емес, кускустың ұқсас түрі) және батыс Андалусиядағы полеа деп аталатын тәтті, хош иісті қамыр жатады. Алборония (ратуйеге ұқсас) және пипирана немесе пириньяка деп аталатын кескен салат сияқты тағамдар көкөністерден дайындалады. Зәйтүн майы, сарымсақ, нан, помидор және бұрыш негізіндегі ыстық және суық сорпаларға газпачо, сальморехо, порра антекерана, ajo caliente, sopa campera, немесе помидордың орнына бадамды пайдаланатын ахобланко жатады. Шарап Андалусия ас дастарханында ерекше орынға ие. Андалусиялық шараптар бүкіл әлемге танымал, әсіресе солераларда сақталатын шери (херес) сияқты күшті шараптар. Олардың әртүрлілігі зор; мысалы, құрғақ шери фино, мансанилья, амонтильядо, олоросо немесе Пало Кортадо болуы мүмкін, ал осы сорттардың әрқайсысы Педро Хименес немесе Москательмен тәтті шеридің әртүрлі сорттарын жасау үшін тәттілендірілуі мүмкін. Шериден басқа, Андалусияда шарап үшін тағы бес denominaciones de origen бар: D. O. Condado de Huelva, D. O. Manzanilla Sanlúcar de Barrameda, D. O. Málaga, D. O. Montilla Moriles және D. O. Sierras de Málaga. Андалусиялық шараптың көп бөлігі осы аймақтардың бірінен келеді, бірақ қорғалған географиялық мәртебесі жоқ тарихи шараптар да бар, мысалы, Тинтилья де Рота, Пахарете, Москатель де Чипиона және Мосто де Умбрете. Андалусия сонымен қатар Д.О. сірке суы мен бренди өндіреді: Д.О. Vinagre de Jerez және Д.О. Brandy de Jerez. Андалусия өзінің итттерімен де танымал, әсіресе, бұл аймақта өсірілген Андалусия иті. Бұл аймақта андалузиялық итттер де, басқа да итттер де өте танымал. Корольдік Андалусиялық ат спорты мектебінде институционалдырылған Андалусиялық ат спорты Испания шекарасынан тыс жерде де жақсы танымал. Андалусиялық жылқысы мықты денелі, ықшам, бірақ әдемі, дрессаж және секіруде ерекше көзге түседі, сонымен қатар ол айдауға да өте жақсы жылқы. Олар әдемі "би" жүрісімен танымал.

While some trace the lineage of the Spanish Fighting Bull back to Roman times, today's fighting bulls in the Iberian peninsula and in the former Spanish Empire trace back to Andalusia in the 15th and 16th centuries. Andalusia remains a center of bull rearing and bullfighting: its 227 fincas de ganado where fighting bulls are raised cover
Fried fish—pescaíto frito—and seafood are common on the coast and also eaten well into the interior under coastal influence. Atlantic bluefin tuna (Thunnus thynnus) from the Almadraba areas of the Gulf of Cádiz, prawns from Sanlúcar de Barrameda (known as langostino de Sanlúcar), and deepwater rose shrimp (Parapenaeus longirostris [es]) from Huelva are all highly prized. Fishing for the transparent goby or chanquete (Aphia minuta), a once popular small fish from Málaga, is now banned because the techniques used to catch them trap too many immature fish of other species. The mountainous regions of the Sierra Morena and Sierra Nevada produce cured hams, notably including jamón serrano and jamón ibérico. These come from two different types of pig, (jamón serrano from white pigs, the more expensive jamón ibérico from the Black Iberian pig). There are several denominaciones de origen, each with its own specifications including in just which microclimate region ham of a particular denomination must be cured. Plato alpujarreño is another mountain specialty, a dish combining ham, sausage, sometimes other pork, egg, potatoes, and olive oil. Confectionery is popular in Andalusia. Almonds and honey are common ingredients. Many enclosed convents of nuns make and sell pastries, especially Christmas pastries: mantecados, polvorones, pestiños, alfajores, Желтки святого Леандра, as well as churros or tejeringos, meringue cookies (merengadas), and amarguillo. Cereal based dishes include migas de harina in eastern Andalusia (a similar dish to couscous rather than the fried breadcrumb based migas elsewhere in Spain) and a sweeter, more aromatic porridge called poleá in western Andalusia. Vegetables form the basis of such dishes as alboronía (similar to ratatouille) and the chopped salad known as pipirrana or piriñaca. Hot and cold soups based in olive oil, garlic, bread, tomato and peppers include gazpacho, salmorejo, porra antequerana, ajo caliente, sopa campera, or—using almonds instead of tomato—ajoblanco. Wine has a privileged place at the Andalusian table. Andalusian wines are known worldwide, especially fortified wines such as sherry (jerez), aged in soleras. These are enormously varied; for example, dry sherry may be the very distinct fino, manzanilla, amontillado, oloroso, or Palo Cortado and each of these varieties can each be sweetened with Pedro Ximénez or Moscatel to produce a different variety of sweet sherry. Besides sherry, Andalucía has five other denominaciones de origen for wine: D. O. Condado de Huelva, D. O. Manzanilla Sanlúcar de Barrameda, D. O. Málaga, D. O. Montilla Moriles, and D. O. Sierras de Málaga. Most Andalusian wine comes from one of these regions, but there are other historic wines without a Protected Geographical Status, for example Tintilla de Rota, Pajarete, Moscatel de Chipiona and Mosto de Umbrete. Andalusia also produces D. O. vinegar and brandy: D. O. Vinagre de Jerez and D. O. Brandy de Jerez. Andalusia is also known for its dogs, particularly the Andalusian Hound, which was originally bred in the region. Dogs, not just andalusian hounds, are very popular in the region. Andalusian equestrianism, institutionalized in the Royal Andalusian School of Equestrian Art is known well beyond the borders of Spain. The Andalusian horse is strongly built, compact yet elegant, distinguished in the area of dressage and show jumping, and is also an excellent horse for driving. They are known for their elegant "dancing" gait.

Командалық спорт түрлері

Андалусияда, бүкіл Испаниядағыдай, футбол басым спорт түрі болып табылады. Бұл спорт түрін Испанияға Уэльва провинциясындағы Рио-Тинто кенішінде жұмыс істеген британдықтар әкелген. Испанияның ең көне футбол клубы, 1889 жылы құрылған «Рекреатив де Уэльва» клубы «Эль Декано» («Декан») деп аталады. 2023–24 маусымда Испанияның бірінші дивизионы – Ла Лигада бес андалузиялық клуб өнер көрсетеді: «Кадис КФ», «Реал Бетис», «Севилья ФК», «Гранада КФ» және «УД Альмерия». «Бетис» 1934–35 жылдары, ал «Севилья» 1945–46 жылдары Ла Лига жеңімпазы атанды. «Малага КФ», «Рекреатив де Уэльва» және «Кордоба КФ» сияқты басқа андалузиялық командалар Primera Federación лигасында, ал «Марбелья ФК» – Segunda Federación, «Реал Хаен» – Tercera División лигаларында ойнайды. Андалусияның автономиялық футбол құрамасы ешқандай лигаға қатыспайды және тек достық матчтар өткізеді. Соңғы жылдары олар көбінесе футбол лигаларының Рождество демалысында ойнайды. Олар көбінесе басқа елдердің ұлттық құрамаларымен кездеседі, бірақ Испанияны бір ғана ұлттық құрама ұсынатын халықаралық лигаларда ойнауға құқығы жоқ. Соңғы онжылдықтарда баскетбол да күннен-күнге танымал болып келеді. «CB Малага», сондай-ақ «Unicaja Малага» 2007 жылы Liga ACB және 2001 жылы Корач кубогын жеңіп алды және әдетте Евролигада ойнайды. «CB Севилья» (Banca Cívica) және «CB Гранада» да Liga ACB-де жоғары деңгейде бәсекелеседі. Баскетболдан айырмашылығы, гандбол Андалусияда кеңінен таралған емес. Испанияның басты гандбол лигасы – Лига Асобалда «BM Puente Genil» деген бір андалузиялық команда бар, ол Кордова провинциясында ойнайды. Андалусияның спорттағы ең жақсы нәтижелерін үстел теннисі көрсеткен. «Cajasur Priego TM» және «Caja Granada TM» деген екі кәсіби команда бар, соңғысы Испаниядағы үстел теннисінің жетекші клубы болып саналады. Олар Liga ENEBÉ-де қатарынан 20 жылдан астам чемпиондық титул жеңіп алған, сондай-ақ 14 рет қатарынан Copas del Rey кубогын ұтып алған. «Cajasur» да лиганың жетекші командаларының бірі.

In Andalusia, as throughout Spain, football is the predominant sport. Introduced to Spain by British men who worked in mining for Rio Tinto in the province of Huelva, the sport soon became popular with the local population. As Spain's oldest existing football club, Recreativo de Huelva, founded 1889, is known as El Decano ("the Dean"). For the 2023–24 season, five Andalusian clubs compete in Spain's First Division La Liga: Cádiz CF, Real Betis, Sevilla FC, Granada CF and UD Almería. Betis won La Liga in 1934–35 and Sevilla in the 1945–46 season. The other Andalusian teams, Málaga CF, Recreativo de Huelva and Cordoba CF play in the Primera Federación, whilst Marbella FC, participates in the Segunda Federación, and Real Jaén participates in the Tercera División. The Andalusia autonomous football team is not in any league, and plays only friendly matches. In recent years, they have played mostly during the Christmas break of the football leagues. They play mostly against national teams from other countries, but would not be eligible for international league play, where Spain is represented by a single national team. In recent decades, basketball has become increasingly popular, with CB Málaga, also known as Unicaja Málaga who have won the Liga ACB in 2007 and the Korać Cup in 2001 and usually play the Euroleague, CB Sevilla (Banca Cívica) and CB Granada competing at the top level in the Liga ACB. Unlike basketball, handball has never really taken off in Andalusia. There is one Andalusian team in the Liga Asobal, Spain's premier handball league: BM Puente Genil, playing in the province of Córdoba. Andalusia's strongest showing in sports has been in table tennis. There are two professional teams: Cajasur Priego TM and Caja Granada TM, the latter being Spain's leading table tennis team, with more than 20 league championships in nearly consecutive years and 14 consecutive Copas del Rey, dominating the Liga ENEBÉ. Cajasur is also one of the league's leading teams.

Олимпиада ойындары

220 андалусиялық спортшы барлығы 16 жазғы немесе қысқы Олимпиада ойындарына қатысты. Біріншісі – Леопольдо Сайнц де ла Маза, ол Бельгияның Антверпен қаласында 1920 жылы өткен жазғы Олимпиада ойындарында күміс жүлде жеңіп алған поло командасының мүшесі болды. Барлығы андалусиялықтар алты алтын, 11 күміс және екі қола медаль жеңіп алды. Көптеген медальдардың иегерлері – кордобалық боксшы Рафаэль Лозано (1996 жылы Атлантада, Джорджия штатында, АҚШ-та өткен жазғы Олимпиада ойындарында қола, 2000 жылы Австралияның Сидней қаласында өткен жазғы Олимпиада ойындарында күміс) және теңізші Тереза Забелл, Малагунья (1992 жылы Барселонада және 1996 жылы Атлантада алтын медаль). Басқа да көзге түскен жеңімпаздар – гранадалық теннисші Мануэль Орантес (1968 жылы Мексика қаласында өткен көрсету турнирінде ерлер арасындағы жекелей сында күміс), Херес тұрғындары Игнасио Рамбла мен Рафаэль Сото (2004 жылы Афинада дрессажда күміс) және Гуадикстен келген жүгіруші Пакильо Фернандес (2004 жылы Афинада күміс). Олимпиада ойындарына ең көп қатысқандар – малагуньялық жүзуші Мария Пелаэс (бес рет), гранадалық шаңғышы Мария Хосе Риенда (төрт рет), севильялық атпен жүруші Луис Астольфи (төрт рет) және севильялық қайықшы Фернандо Климент (төрт рет, соның ішінде 1984 жылы Лос-Анджелесте күміс медаль). Севилья жазғы Олимпиада ойындарын қабылдауға 2004 және 2008 жылдары екі рет үміткер болды, ал Гранада қысқы Олимпиада ойындарын қабылдауға үміткер болды; екеуі де кандидатураларында сәттілікке жете алмады. Бірақ Гранаданың жанындағы Сьерра-Невада тау шаңғысы курорты 1996 жылғы тау шаңғысынан әлем чемпионатын қабылдады, ал Гранада 2015 жылғы қысқы Универсиаданы қабылдады.

Басқа спорт түрлері

Андалусиядағы басқа спорттық іс-шараларға Тарифада серфинг, кайтсерфинг және виндсерфинг жарыстары, жағалау бойындағы гольф алаңшаларында түрлі гольф турнирлері, ал ішкі аймақтарда ат жарыстары мен поло кіреді. Андалусия 1999 жылы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты (Севилья), 2005 жылы Жерорта теңізі ойындары (Альмерия) және 1996 жылы FIS тау шаңғысы әлем чемпионаты (Гранада) сияқты ірі шараларды қабылдады. Сонымен қатар, жыл сайынғы Vuelta a Andalucía велосипедтік жарысы мен Линарес шахмат турнирі де өткізіледі. Жерес де ла Фронтера қаласының жанында орналасқан Жерес трассасында Испанияның мотоциклдер Гран-приі ұйымдастырылады.

Тунинг және келісімдер

Андалусия 2001 жылдан бері Буэнос-Айрес (Аргентина) және Кордова (Аргентина) қалаларымен бауырлас қарым-қатынас орнатып келеді. Сонымен қатар, Андалусияның Герреро (Мексика) штатымен ынтымақтастық туралы келісімшарты бар.