Кіріспе

Камерунның Орталық аймағы Камерун Республикасының орталық жазықтарының 69 000 км² аумағын қамтиды. Солтүстік шекарасында Адамуа аймағы, оңтүстік шекарасында Оңтүстік аймағы, шығыс шекарасында Шығыс аймағы, ал батыс шекарасында Littoral және Батыс аймақтары орналасқан. Жер ауданы бойынша Камерунның аймақтары арасында екінші орында (Шығыс аймағынан кейін). Басса, Эвондо және Вуте – негізгі этникалық топтар. Камерунның астанасы Яунде Орталық аймақтың орталық нүктесі болып табылады және елдің басқа аймақтарынан адамдарды тұруға және жұмыс істеуге тартады. Орталық аймақтың қалалары маңызды өнеркәсіп орталықтары болып табылады, әсіресе ағаш өңдеу саласында. Ауыл шаруашылығы да маңызды экономикалық фактор, әсіресе аймақтың ең маңызды ақшалық дақылы – какао өндірісінде. Астана мен плантациялық аймақтардан тыс жерлерде тұрғындардың көп бөлігі өз күнкөрісін қамтамасыз ететін шаруалар болып табылады.

2008 жылғы президенттік жарлық провинцияларды жойды

2008 жылы Камерун Республикасының Президенті Пол Бия «Провинцияларды» тарату және олардың орнына «Аймақтарды» енгізу туралы қаулыларға қол қойды. Осылайша, елдің барлық он провинциясы енді «Аймақтар» деп аталады.

Жер

Орталықтың топырағы негізінен гнейс, мика, мигматиттер және шисталар сияқты метаморфты жыныстардың прекамбрий шөгінділерінен құралған. 4° солтүстік ендігінен бастап Адамава шекарасына дейін гранит басым. Оңтүстік провинциясымен шекарадағы жарылымдарда метаморфты шисталар мен кварциттер, сондай-ақ гранит кездеседі. Кристалл тау жыныстарының ыдырауынан пайда болатын латериттер де көптеп таралған. Провинцияның көп бөлігін, оның ішінде орманды аймақ пен саваннаның көп бөлігін қызыл ферраллиттік топырақ алып жатыр. Бұл топырақтың тереңдігі он метрге жетеді, бірақ кремний және судың сіңуінен өнімділігі төмен. Дегенмен, оны құрылыс материалы ретінде қолдануға болады, провинциядағы дәстүрлі үйлер қызыл, күнде кептірілген саз кірпіштерінен салынады. Солтүстік шекараға қарай топырақ аз дамыған, көп мөлшерде шикі минералдар бар, ал Санага және Мбам өзендерінің қосылған жерінде бірнеше топырақ түрлерінің қоспасы кездеседі.

Су бұру

Санага провинцияның ең маңызды өзені болып табылады, себебі оның көптеген сарқырамалары мен тасылдары оны гидроэлектр энергиясының маңызды көзіне айналдырады. Сонымен қатар, жаңбырлы маусымда су тасқынына бейімділігіне байланысты, түрлі шаруашылық салаларын қолдайды. Ол Литораль провинциясындағы Нахтигал сарқырамасынан Эдеаға дейін кеме жүзуге қолайлы. Орталықтың Мбам ауданын сумен қамтамасыз ететін бірнеше шағын салалар Санаганы құрайды. Джерем өзені Адамавадан ағып келіп, аймақтың солтүстік-шығысынан өтіп, Шығыс провинциясына жетіп, Ломға (Жоғарғы Санага) қосылады. Джерем, Санага сияқты, маусымдық су тасқынына да ұшырайды. Ким Адамавадан ағып, Мбам ауданының солтүстік-батыс бөлігі арқылы өтіп, Батыс провинциясымен шекарада Мбам өзенімен бірігеді. Мбам кейін Нунға құяды. Батыс провинциясынан ағып келетін Нун Бафия қаласынан өтеді және Гурадан солтүстікке қарай Нджим өзенінің суын қабылдайды. Содан кейін Нун Монателеден солтүстік-шығысқа қарай Санагаға қосылады. Ньонг – Санагаға құймайтын провинцияның жалғыз ірі өзені. Ол Шығыс провинциясында басталып, Мбалмайодан өтіп, батысқа қарай жалғасады, содан кейін Литораль және Оңтүстік провинциялары арасындағы шекараны құрайды. Ньонг өзені экваторлық климат аймағынан толығымен өтетіндіктен, жаңбырлы маусымда (наурыз-қазан) су деңгейі жоғарылайды, осы кезде ол Шығыс провинциясындағы Мбалмайодан Абунг Мбангқа дейін кеме жүзуге мүмкіндік береді. Орталық провинциядағы басқа өзендер экваторлық және тропикалық климат аймақтары арқылы ағады, онда жаңбырлы маусымдар әртүрлі уақытта болады, сондықтан олар су деңгейінің күрт өзгеруін бастан өткермейді. Орталық провинцияның барлық өзендері Атлант мұхитына Литораль және Оңтүстік провинциялары арқылы құяды. Орталықтың электр энергиясына деген үлкен сұранысының көп бөлігі көршілес провинциялардағы гидроэлектр станцияларынан қамтамасыз етіледі. Дегенмен, аймақтың электр энергиясына деген қажеттілігін жақсарту үшін Ньонг өзеніндегі Ньок Мпумеде және Санагадағы Нахтигалда бөгет салу жоспарлануда. Орталықтағы көлдердің көпшілігі Яунде аймағында орналасқан. Олардың көпшілігі колониялық кезеңде су спортымен айналысу үшін құрылған.

Көңіл көтеру

Орталық провинция толығымен Оңтүстік Камерун үстіртінде орналасқан. Жердің биіктігі теңіз деңгейінен 500-ден 1000 метрге дейін жетеді, бірақ Санага өзені мен оның салаларының аңғарлары 200 метрге дейін төмендейді. Жер оңтүстік-батыс жағалау жазығынан бірте-бірте тік жарлар арқылы көтеріліп, ойыстар мен граниттік массивтер арқылы Адамава үстіртіне жалғасады. Жер бедері көлбеу, орманды төбелермен сипатталады, олардың ең жоғары нүктелері жалаңаш, тасты болып келеді. Бұл төбелерді терең аңғарлар бөліп жатыр. Провинцияның ең биік нүктесі – Яундеден солтүстік-батысқа қарай орналасқан Мбам Минком, биіктігі 1295 метр.

Климат

Орталық толығымен А типі немесе Гвинея типі климатында орналасқан. Бұл аймаққа жоғары ылғалдылық және жауын-шашын тән, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1000–2000 мм құрайды. Жауын-шашын көбінесе оңтүстік бөліктерде көп болады, солтүстікке қарай азаяды. Температура тұрақты, аймақтың барлық бөлігінде шамамен 24˚-ті құрайды, тек Мбам бөлімінің солтүстік-батыс бөлігінде 23˚-ке төмендейді. Орталықта сонымен қатар экваторлық маусымдар бақыланады, яғни жаңбырлы және құрғақ кезеңдер кезекпен алмасады. Жыл желтоқсаннан мамырға дейін созылатын ұзақ құрғақ маусыммен басталады. Одан кейін мамырдан маусымға дейін қысқа жаңбырлы маусым келеді. Содан кейін шілдеден қазанға дейін қысқа құрғақ маусым орналасады. Жыл қазан мен қараша айларында ұзақ жаңбырлы маусыммен аяқталады. 5˚ солтүстік енінен жоғарырақ құрғақ кезеңдер төрт айға дейін созылуы мүмкін.

Өсімдіктер мен жануарлар әлемі

Орталық аймағы Джерем, Мбам және Нун өзендерінің аңғарларында (Мбам бөлімінің көп бөлігінде) және солтүстік шекаралық аймақта орманды емес, ал қалған бөлігі орманды. Бұл аймақтар тиісінше орманды саванна және Судан-Гвинея саваннасы болып табылады. Орманды саванна кең жазықтықтармен сипатталады, олар оңтүстікке қарайғы орманды аймақтардан келген ағаштардың шағын тоғайларымен тізіліп жатыр. Судан-Гвинея саваннасы да ұқсас, бірақ шөп жұқарақ өседі және ағаштар мәңгі жасыл және жапырақты болады. Бұл аймақ бұрын тығыз орманды болған, бірақ эбони және ироко сияқты ағаштарды пайдалану орманды аймақтарды сиретіп, тығыз өсімдіктердің өсуіне жағдай жасады. Бұл саваннаның уақыт өте келе оңтүстікке қарай кеңеюіне де себеп болды. Бүгінде провинцияда табиғи қалдық жерлер өте аз қалды. Mfou қорығы (Réserve du Mfou) – осындай жерлердің бірі, ол жақында WWF және GTZ ұйымдары тарапынан түрлі құстар, маймылдар және жылан түрлерін қорғау мақсатымен құрылды. Камерундық жануарлар дүниесі Яундедегі Мвог Бетси зообағында да қорғалады. 2019 жылдың сәуір айында Мпем және Джим ұлттық парктерінде 2 арыстан табылды.

Елдестіру үлгілері

4 миллионнан астам халқы бар Орталық аймақ Камерун провинцияларының ішінде ең тығыз халқы барлардың бірі. Бұл аймақ бір ғасырдан астам уақыттан бері Бети Пахуин халқының маңызды қоныс орны болған, бірақ Камерун үкіметінің отарлық дәуірде осы жерге орналасуына байланысты, содан бері үлкен көші-қонды бастан өткерді. Яунде қаласының болуы үлкен және жақсы күтілген жол жүйесінің салынуына себеп болды, бұл аймақтың дамуына үлкен үлес қосты. Аймақтың өсуіне ықпал ететін тағы бір фактор – оның көптеген плантациялары, әсіресе Санага және Ньонг өзендері арасындағы какао өсіретін орталық және Мбанджоктың қант қамысы шаруашылығы, олар мыңдаған мигрант жұмысшыларды, көбінесе Батыс және Жағалау провинцияларының тығыз халқынан тартады. Яунде маңызды білім беру және үкіметтік орталық ретінде, сонымен қатар көптеген жоғары білімді мигранттарды тартады. Орталық аймағының көптеген тұрғындары Яунде қаласында (1,1 миллион халқы бар) немесе жолдар бойындағы және ірі қалалардағы елді мекендерде тұрады. Халық тығыздығы негізгі тас жолдардан, әсіресе Мбам және Жоғарғы Санага аудандарынан алшақтаған сайын азаяды. Нанга Эбоко сияқты бірнеше шалғайдағы елді мекендер де үлкен халықты қамтиды. Орталықтағы елді мекендер дәстүрлі түрде жолдардың бойында орналасқан, нәтижесінде көптеген үйлер жолға жақын салынған, ал олардың артында орман басталады. Дәстүрлі үйлер – саз кірпіштер мен жұқа тіреулерден жасалған тікбұрышты құрылыстар. Шатырлар кейде рафия пальмасымен шұғаланған, бірақ қазір көбінесе алюминий, темір немесе қалайыдан жасалған.

Адамдар

Орталық – банту тобының Бети Пахуин (Béti Pahouin), «Фанг Бети» немесе жай ғана «Фанг» деп танылатын ең маңызды орталықтарының бірі. Бұл халықтар ортақ тіл мен ұқсас дәстүрлерге ие. Бети Пахуин өз кезегінде Бетиге (көбінесе Орталық провинцияда тұрады) және негізінен Оңтүстікте қоныстанған Булу мен Фангқа бөлінеді.

Бети

Бетилер бірнеше кіші топтардан тұрады. Эвондо (немесе Яунде) Яунде, Мбалмайо және Ньонг және Со бөлімдерін қоса алғанда, Орталықтың ең көп халқы бар аймағын қамтиды. Езум және Ебеколо – Эвондоның кіші топтары. Бэйндер Оңтүстік провинциясында көптеп таралған, бірақ олардың Ньонг және Со бөлімдерінде де өкілдері бар. Мбида Мбане және Мвог Ньенге Яунде қаласының шығысында орналасқан. Етон Бети, Етон Белуа және Белуа Етон Лекье бөлімінде, Яундеден солтүстік-шығысқа қарай, Саа және Обала қалаларын қоса алғанда, орналасқан. Мвеллдің аумағы Яундеден шығысқа қарай Ньонг өзенінің аңғары бойымен созылып, Ньонг және Мфуму бөлімдерінің солтүстік бөліктеріне дейін жетеді, оның ішінде Айос шекаралық қаласы және Мбанджок плантациялық орталығы бар. Экилер Жоғарғы Санага бөлімінде, Нанга Эбоко және Минтада қоныстанған. Бұған қоса, Орталықтағы кейбір халықтар шын мәнінде Бети Пахуин тобына жатпайды, бірақ қазіргі уақытта осы топқа ассимиляциялану процесінде. Олардың арасында Санага өзені мен Саа қаласы арасындағы Лекье аймағында тұратын Мангуисса, Бамвеле, Батчанга (Цинга), Эвузок, Омванг, Йекаба және Йетуди халықтары бар.

Басқа тайпалар

Бафия қаласының төңірегіндегі аймақ және Литораль провинциясының шекарасында батысқа қарай созылған жер, бірнеше туысқан халықтардың мекені болып табылады, олар жиналып Банен немесе Бафия деп аталады. Осы топқа ндики, нтунду, леманде және ямбетта тайпалары кіреді. Бапе мен Бекке де олардың құрамына кіреді, бірақ олар салыстырмалы түрде жақында ғана ассимиляцияланды. Батыс және Солтүстік-Батыс провинцияларында олардың саны көп болғанымен, бірнеше Тикар тобы Орталық провинцияда, Батыс провинциясымен солтүстік-батыс шекарасында және солтүстікке, шығысқа қарай Нжим өзеніне дейін орналасқан. Олардың провинциядағы негізгі қонысы – Ким өзенінің жанындағы Нгамбе Тикар. Орталық провинциядағы Тикарлар туму тілі мен оның диалектілерінде сөйлейді. Орталық провинция Тикарлары Банг Хенг, Банким, Дитан, Ина, Нгамбе, Нгуме, Уэ және Яконг тайпаларына бөлінеді. Басса тайпасының көптеген өкілдері Ньонг және Кель бөлімшелерінде, Литораль провинциясының шекарасына жақын жерде тұрады. Олар көбінесе оқшауланған шатырлардан тұратын шағын ауылдарда қоныстанған. Вутэ (Бабути) – банту халқы, олар Тикар және Бафияның шығысында Мбам бөлімшесінің кең аумағында қоныстанған. Олардың жерлері Бети тайпасының жерлерімен шамалас. Провинцияда аз санда кездесетін тайпаларға бажем, баки, бамун, булу, фа' (балонг), гбете (кепере), гуну, лафа, мака, нжаути, нёкон және пори жатады. Бафия-Бенен аумағында және оның төңірегінде бірнеше әртүрлі топтар, жиналып Ямбаса деп аталады, қоныстанған. Бұл тайпалардың көпшілігінің өздерінің ерекше тілдері болғанымен, Орталық провинциядағы көптеген адамдар француз тілінде де сөйлейді.

Дін

Еуропалық миссионерлер Германия және Франция колониялық үстемдігіндегі аумақтарға еніп кірді. Осыдан бері аймақтың көптеген тұрғындары христиан дініне көшті. Пресвитериандық және Рим католицизмі ең көп таралған діни ағымдар, алайда дәстүрлі анимистік сенімдер христиандықпен бірге, әсіресе ауылдық жерлерде жиі кездеседі.

Экономика

Орталық Камерунның ең дамыған экономикалық аймақтарының бірі, бұл көбінесе ел астанасының орналасқандығымен байланысты. Шындығында, бұл аймақ Литорал, Оңтүстік және Оңтүстік-Батыс провинцияларының жағалау аймақтарынан кейін ғана екінші орында тұрады. Көптеген халықаралық ұйымдар Яундеде орналасқан, соның ішінде Орталық Африка мемлекеттерінің банкі және Африкалық өнеркәсіптік меншік ұйымы.

Тамақ шаруашылығы

Орталықтағы көптеген фермерлер плантандарды (Яундеден оңтүстікке қарай), кокоям мен ямс (астананың батысы мен солтүстік-батысында) сияқты дақылдарды өсірумен айналысады. Санага өзенінің жағалауында күріш пен ямс өсіріледі. Жер жаңғағы, жүгері және басқа дәнді дақылдар провинцияның құрғақ солтүстігінде көптеп кездеседі, ал маниока бүкіл аймақта өседі. Азық-түлікпен қамтамасыз ететін фермерлер алдымен орманның кішкентай участаларын тазартады. Құрғақ маусымда балта немесе ара сияқты дәстүрлі құралдармен ағаштарды кесіп, қалған бұталарын өртеді. Фермерлер жеміс беретін ағаштарды – мысалы, манго, алма және шабдалыны – сақтауға тырысады, бірақ кейде өрт бақылаудан шығып, мұны болдырмайды. Фермерлер алғашқы жаңбырдан кейін тұқымдарды себуге кіріседі: дәмдеуіштер мен көкөністерді үйге жақын, ал плантандар мен түйірлерді орманның тереңіне, үлкен участақтарға отырғызады. Ауыл тұрғындары малдан қорғану үшін шаруашылықтарын біріктіріп, егістіктерін құрғақ маусымның басында жинайды. Мұндай "орманды кесіп, өртеу" әдісі үлкен қалалардан алыс жатқан шағын ауылдардың қажеттіліктерін қанағаттандырады. Топырақ тез тозып, әр екі-үш жыл сайын егістік ауыстырылуы керек. Топырақ он жылға дейін құнарсыз қалуы мүмкін. Бірақ, егер елді мекендер сирек болса, бұл үлкен мәселе тудырмайды. Дегенмен, Камерунның ең халыққа толы аймандарының бірі ретінде, топырақтың тозуы соңғы жылдары Орталық үшін күрделі мәселеге айналды. Осымен күресу үшін Тамақ дамуы жөніндегі MIDEVIV мекемесі Яунде сияқты ірі қалалардың маңында банан, кокоям, плантандар және басқа да қажетті дақылдарды өсіру үшін арнайы аймақтар құрды.

Егіншілік алқаптары

Бұл аймақ Камерунның ең маңызды коммерциялық дақылдар өсірілетін аймақтарының бірі, себебі оның ыстық, ылғалды климаты және жақсы дамыған инфрақұрылымы бар. Какао – патша, ол Мбам бөлімінен басқа барлық аймақтарда өседі. Ең ірі плантациялар Яундеден тыс және көбінесе Ньонг және Санага өзендерінің арасындағы солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Басқа ірі какао орталықтарына Нанга Эбоко маңындағы Санага өзені аңғары және Аконолинга, Обала және Саа қалалары төңірегіндегі аймақтар кіреді. Бұл плантациялар Басса және Эвондо шаруаларына тиесілі, ал SODECAO (Какао даму компаниясы) – негізгі меншік иесі. Орталықта Камерунның жалғыз қант қамысы плантациялары да орналасқан, олар Мбанджокта орналасқан. SOSUCAM (Камерун қант компаниясы) – бұл аймақтағы ең ірі компания, оның ауданы 40 км². Бұл аймақта шаруалардың қант плантациялары да жұмыс істейді. Басқа да дақылдар плантация экономикасының қалған бөлігін құрайды. Сариокооға тиесілі жерлерде Санага өзені аңғары бойында күріш өсіріледі. Кафе – тағы бір маңызды дақыл, ол шығыс орманды аймақтарында өседі. Камерун темекі компаниясына (CTC) тиесілі темекі плантациялары Санага өзенінің солтүстігінде, Батченгада орналасқан. Пальма майы және тұқымдық пальма плантациялары Ньонг және Келле бөлімдерінде, төменгі Санага және Ньонг аңғарларында орналасқан. Олардың көпшілігі штаб-пәтері Эсекада орналасқан SOCAPALM компаниясына тиесілі. Ананастарды коммерциялық мақсатта Мбанджокта Камерун ананас компаниясы өсіреді.

Мал шаруашылығы

Мал шаруашылығы – экономиканың тағы бір маңызды саласы, және Яунде елдің басқа өңірлерінен келген ірі қара малдың ірі сауда орталығы болып табылады. Ірі қара мал Мбанджоктағы Мал шаруашылығын дамыту басқармасына тиесілі шаруашылықтарда өсіріледі, ал құс Макак, Обала және Яундедегі фермаларда өсіріліп, провинцияның жұмыртқа мен тауыққа зор сұранысын қанағаттандырады. Қой, ешкі, шошқа және құс та аймақ бойынша ресми емес түрде өсіріледі. Аң аулау шалшықты жерлерде белгілі бір деңгейде кездеседі, бірақ орманды пайдалану және қару-жарақтардың көбеюі салдарынан жануарлар мен олардың мекендеу орындары азайып, аң аулау сирек айналды. Шығыс және Оңтүстік провинцияларынан алынған жабайы ет бүгінде Яунде мен ірі қалалардағы тиімді сауданың бірі болып табылады.

Өнеркәсіп

Өсімдік шаруашылығына арналған кең аумағы болғандықтан, орталықта ірі азық-түлік өңдеу өнеркәсібі де дамыған. Мысалы, CAMSUCO (Камерун қант компаниясы) Нкоэтан қаласында үлкен өңдеу зауытына ие, ол Камерунның қанттың 80 пайызын қамтамасыз етеді. SOCACAO (Камерун какао компаниясы) Яундеде какао майын өндіреді. "Brasséries du Cameroun" компаниясы да Яундеде сыра және сусындар шығарады. Басқа азық-түлік өңдеу зауыттары Нанга Эбокода (дән қабығын сызу) және Эсекада орналасқан. Орталық Оңтүстік және Шығыс провинцияларынан келетін ағаш тасымалдау көліктерінің торабы болғандықтан, ағаш өңдеу өнеркәсібі де маңызды. Ірі ағаш кесу тісті қабырғалары Эсека, Мбалмайо және Яундеде орналасқан. Басқа мамандандырылған зауыттар ағаш өңдеу, фанера, жиһаз және құрылыс жұмыстарын жасайды. Яунде қаласына көші-қонның қарқынды өсуі қаланың құрылыс индустриясын дамытуға ықпал етті. Соңғы жылдары кірпіш өндірісі және үйлер мен кеңселер салу көлемі ұлғайды. Елорданың төңірегіндегі тас құрылыс материалдары үшін қазылып алынады. Шеберлер де экономиканың маңызды бөлігін құрайды. Яундедегі шеберлер туристік сауданың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін кооператив құрған, ал Нанга Эбокодағылар әсем безендірілген қыш ыдыстарымен танымал. Орталықтың өндірістік спектрін әртүрлі салалар толықтырады. Мысалы, Яундеде темекі өндіретін Bastos компаниясы бар. Текстиль өнеркәсібі де маңызды, ал Яундеде мақта тазартатын зауыттар жұмыс істейді. Елорда сонымен қатар мата өндірісінің ірі орталығы болып табылады. Рутил Аконолингада өндіріледі.

Көлік

Орталық Камерунның көлік торабы болып табылады, сондықтан осы арқылы өтетін үлкен көлік ағынын басқаруға толықтай дайын. Қалалар мен көршілес провинцияларға апаратын жолдардың көпшілігі асфальтталған, олардың басым бөлігі Яундеге жетеді. Елорда сонымен қатар аймақтың, ал толыққанды Камерунның көлік және тасымал орталығы болып табылады. 1-қаражол Яундеден басталып, Қиыр Солтүстік провинциясындағы Куссери және Фотоко қалаларына дейін созылады. 2-қаражол астанадан оңтүстіске қарай Амбамға дейін, содан кейін Габон және Экваторлық Гвинеяға қарай жалғасады. Камерунның ең қызыл жол және сонымен қатар ең қауіпті 3-қаражолы Яунде мен Дуала арасындағы қашықтықты қамтиды. 4-қаражол Батыс провинциясындағы Бафусамға солтүстік-батыс бағытында сапарлайды. Елорда арқылы өтпейтін сирек қаражолдардың бірі – 9-қаражол Мбалмайодан басталып, Оңтүстік провинциясындағы Сангмелима, Джум және Минтом қалаларына жетеді. Соңында, 10-қаражол Яундеден шығысқа қарай Айосқа, ал түпкілікті Шығыс провинциясындағы Бонис қаласына барады. Орталық сонымен қатар теміржол, әуе және өзен көлігі үшін маңызды торап болып табылады. Пойыздар Яундеден Дуалаға және солтүстіктегі Нгаундереге қатынайды. Халықаралық әуежай Яундеден тыс, Нсималенде орналасқан, ал Аконолинга, Бафия, Эсека, Мбанджок және Нгана Эбокода ұшу-қону жолақтары бар. Жаңбыр маусымында Ньонг өзенін Мбалмайодан солтүстік-шығысқа қарай Абонг Мбангқа дейін жүзуге болады.

Туризм

Камерунға келген көптеген шетелдік саяхатшылар, егер басқа жерге бармаса, кемінде Яунде қаласын көреді. Бұл саяхатшылардың басым бөлігі компаниялық немесе мемлекеттік істермен келеді, сондықтан Орталық аймақта туризм өте аз дамыған. Дегенмен, Яундеде бизнес және дипломатиялық сапармен келгендерге арналған көптеген қонақүйлер бар. Сонымен қатар, қалада спортпен айналысу және шомылуға арналған бірнеше жасанды көлдер де орналасқан. Камерунның көптеген ескерткіштері мен мұражайлары осы елдің астанасында шоғырланған. Облыстың бірнеше дәстүрлі басшыларының резиденцияларын саяхатшылар көруге болады. Олардың арасында Есеканың Нджоджел ауданындағы Матип Ма Ндомболдың кешені бар.

Әкімшілік және әлеуметтік жағдайлар

Камерун президенті Пол Бияның ресми резиденциясы Яундеде орналасқан, алайда ол көп уақытын шетелде өткізеді. Бия Орталық аймақтың бети халқынан зор саяси қолдауға ие, бұл оның үкімет пен мемлекеттік компанияларды осы этностың өкілдерімен толықтыру саясатының нәтижесінде мүмкін болды.

Дәстүрлі саяси ұйым

Орталықтың бірнеше жергілікті халықтарының колониялық кезеңге дейінгі саяси ұйымның қандай да бір нысаны бар. Дегенмен, провинцияның басым бөлігін құрайтын әртүрлі бети халықтарында бұл сала бойынша мықты дәстүрлер жоқ. Керісінше, дәстүр бойынша, патриарх туысқан отбасылардың кланына жетекшілік етеді. Бұл адамдарды қазір де кездестіруге болады, бірақ олардың лауазымдары көбінесе құрметті ғана. Ал, тикарлардың саяси дәстүрі өте күшті. Әр тикар тобын әкімшілік, дін және ритуалдық мәселелерді басқаратын фон (фойн) басқарады. Оның төменінде кішігірім аумақтардағы әкімшілік міндеттерді орындайтын түрлі ақсүйектер мен иелер бар. Банендердің арасында кейбір кіші тайпалық топтардың басында басшы тұрады. Мұндай адамдар сирек кездеседі, бірақ олар кездескен жерде толық билікке ие. Алайда, көптеген банендер отбасылық топтардың ғана шала байланысқан жиынтығы болып табылады. Бафия және Ямбаса халықтарында да отбасылық топтардың кландарымен ұқсас құрылым бар. Ортақ отбасылардың басшылары осы дәстүрлі иерархиядағы ең маңызды тұлғалар болып саналады.

Білім

Орталық Камерунның интеллектуалды астанасы болып табылады. Яунде университеті – елдегі ең ірі және маңызды оқу орны, алайда елордада және басқа қалаларда кішкентай университеттер де бар. Яундеге көбінесе білімді мигранттар тартылады, себебі ондағы жұмыс орындары көбінесе үкіметтік мекемелерде немесе онда кеңсесі бар түрлі халықаралық ұйымдарда болады. Бастауыш және орта мектептер де кеңінен таралған және Орталықтың көптеген тұрғындары үшін қолжетімді. Бастауыш мектептер тіпті кішкентай ауылдарда да көптеп кездеседі. Орта мектептер азырақ, бірақ аймақтың жақсы дамыған көлік желісінің арқасында студенттер осындай мектептер орналасқан ірі қалаларға салыстырмалы түрде оңай бара алады. Дегенмен, олар туыстарымен тұруға немесе жалдап пәтер алуға мәжбүр, ал жоғары жалдақы мен оқу ақысы көптеген студенттерді жоғары білім алудан тоқтатады. Аймақтың жоғары халық тығыздығына байланысты, көптеген мектептер жеткіліксіз кадрмен қамтылған және сыйымдылығынан асып толы.

Денсаулық

Орталыққа көптеген ауруханалар мен емханалар қызмет көрсетеді, әсіресе Яундеде және ірі қалаларда. Дәстүрлі медицина бүкіл аймақта, әсіресе ауылдық жерлерде кең таралған. Камерунның қалған бөлігіндегідей, осы провинциядағы ең маңызды денсаулық мәселесі – санитария. Ауылдық жерлерде қолжетімді су жоқ, сондықтан ластанған өзендерден, ағыстардан және батпақтардан су ішуге мәжбүр болады. Қалалық аймақтарда, әсіресе Яундеде, халық санының өсуі санитария жағдайын жақсартудан басып озады, бұл өз проблемаларын тудырады. Осының салдарынан, амебалық дизентерия, бактериялық дизентерия және А гепатиті сияқты аурулар жиі ошақтанады. Көп жауын-шашын және дренаж жүйесінің жеткіліксіздігі елордада малярияны тарататын масалардың көбеюіне қолайлы орта жасайды.

Мәдени өмір

Камерун мұражайларының көпшілігі Яундеде орналасқан. Олардың ішіндегі ең ірісі – Камерун өнер мұражайы (Musée d'Art Camerounais), онда басрельефтердің, қола мүсіндердің және дәстүрлі бетперделердің көптеген үлгілері жинақталған. Бұл мұражай ағылшын және француз тілдерінде қызмет көрсететін келушілерге арналған жалғыз мекеме. Афеми мұражайы жеке тұрғын үйде орналасқан және иесінің Камерун өнерінен жасаған жеке коллекциясын көрсетеді. Ұлттық мұражай француз губернаторының бұрынғы резиденциясында орналасқан және мәдени және көркем көрмелер ұсынады. Аймақ сонымен қатар бикуцинің – танымал би және музыка түрінің туған жері. Бұл стильді Эвондо халқы жасаған, және бүгінде ол Камерунның ең танымал макоссасымен теңеседі.

Халықтың алғашқы көші-қоны

Бафия, Эфок, Окола және Яундеде табылған ежелгі құралдар қазіргі Орталық провинцияда адамның қоныстанғанына тарих жазылғанға дейінгі дәуірде куәлік етеді. Камерунның қазіргі тұрғындарының арасында Бака пигмейлері де осы аумақта ғұмыр кешкен болуы мүмкін. Ал қазіргі замандағы тұрғындар осы аймаққа салыстырмалы түрде жақында келгендер. Бір теория бойынша, қазіргі Орталық провинцияның көп бөлігі бұрын Басса тайпасының иелігінде болған. Бассалар 17-18 ғасырларда Санага өзенінің солтүстік-шығысынан осы аймаққа көшіп келді. Бассалардың Орталықта болуына қатысты тағы бір түсіндірме бойынша, олар бұрын батысқа қарай қоныстанған, бірақ 18 ғасырда жағалаудағы иеліктерін Дуала халқына өткізгеннен кейін осы аумаққа көшіп келген. Бабинби аймағындағы Банен, Бафия және Ямбаса тайпалары да осы кезеңде қазіргі қоныс орындарына көшіп, оңтүстік-батысқа қарай Басса жеріне жеткенде кеңеюін тоқтатқан. Көші-қонның келесі толқыны 19 ғасырда болды, оған солтүстіктегі Фулбе (Фула) тайпасының шабуылдарынан қашқан немесе өзге тайпалардың шабуылдарына ұшыраған адамдар кірді. Бұл кезде провинцияның солтүстік-батыс бөлігіне Тикар тайпасы да көшіп келген болуы мүмкін. Вутэ тайпасы Адамуаның оңтүстік жазығынан осы аймаққа кірді, олар бұрын Баньо мен Тибати аудандарында қоныстанған. Вут тайпасының дәстүріне сәйкес, олар үш үлкен топқа бөлініп, әрқайсысы әртүрлі ханзаданың басшылығымен оңтүстікке қарай көшкен. Вут тайпасы көшіп-қону процесін аяқтамағанда, немістер олардың жолын тоқтатқан. Бети Пахуин тайпасы да осы кезеңде аймаққа көшіп келді, үш бөлек толқынмен солтүстік-шығыстан, Санага өзенінің оңтүстігінен өтіп келді. Олар солтүстіктегі Гбая, Мбум және Вут тайпаларынан қысым көрді. Осы тайпалар оңтүстікке қарай жылжу барысында Бети Пахуин тайпасы да оңтүстікке қарай ығысуға мәжбүр болды. Бети Пахуин тайпасы оңтүстікке қарай жылжу кезінде кездескен тайпаларды жаулап алып, оларды "пахуиндеуге" ұшыратты немесе керісінше, оларды ығыстырып шығарды. Адам жеуге беделділігі олардың жеңістеріне көмектескен болуы мүмкін. Егер Басса тайпасы бұрын шығысқа қарай орналасқан жерлерде қоныстанған болса, олар осы кезде жағалауға қарай қысылған. Бети Пахуин тайпасы отбасылар мен рулардың шағын топтарымен оңтүстікке қарай көшіп, қазіргі қоныс орындарына орналасты. Бұл алғашқы толқындар, Булу және Фанг тайпаларынан құралған, қазіргі Оңтүстік провинцияға және одан әрі жалғасты, бірақ соңғы толқында оңтүстікке көшкен Бети тайпасы осы туыстарының солтүстігіне қоныстанды. Бати Цинга тайпасы қазіргі Банен, Бафия, Ямбаса аудандарының бастапқы тұрғындары болды, бірақ Ямбаса тайпасы аймаққа кірген кезде олар ығыстырылды немесе ассимиляцияланды. Ямбаса тайпасы егістік жер іздеп, үш үлкен топқа бөлініп келді: Бехеле, содан кейін Элип және ақырында Куоно Ямбаса. Олар Банан Бафия Мбам және Нун өзендерінің қосылған жерінен кірген кезде оңтүстікке қарай ығыстырылды. Содан кейін оларды бамун тайпасы солтүстік-батыстан алаңдатты, банен тайпасы олармен 1840 жылы басталған екі соғыста соғысты; олар бамун тайпасын Нун өзенінен ығыстырып жіберді, бірақ кейбір банен тайпалары бамун тайпасына 1901 жылға дейін салық төледі. Бір дәстүрге сәйкес, Бафия тайпасы да Фулбе тайпасымен шайқасқан. Бафия аймағындағы басқа ұсақ тайпалар кейінірек келді.

Еуропалық байланыс

Бети Пахуиннің аймаққа қоныс аударуы Камерун жағалауындағы еуропалық құл саудасының қарқынды даму кезеңімен бірге болды. Эвондолар осы мүмкіндікті пайдаланып, құл саудасында делдалдық рөл атқарды, ішкі аймақтағы тайпалар мен теңіз жағасындағы тайпалар арасында байланыс құрды. Олардың құлдары Санага өзені арқылы Еуропалық тауарларға айырбасталып жіберілді. Ұлыбритания 1827 жылы құл саудасын тыйым салғаннан кейін, құл саудасы жасырын түрде жалғасты, бірақ басқа тауарлармен сауда тоқталмады. Басса тайпалары да осындай делдалдық мәртебеге ие болды. Осы кезеңде Базель миссиясы Эсекада бекет құрған кезде, аймаққа христиан діні таралды.

Германия әкімшілігі

1884 жылы Германия Камерунды басып алғаннан кейін үш жыл өткен соң, губернатор Джулиус Барон фон Соденнің бұйрығымен Бети аумақтарын зерттеу үшін алғашқы еуропалықтар көшіп келді. Кейінгі губернатор Еско фон Путткамер Камерунның оңтүстігінде кең көлемде плантациялық шаруашылықты, әсіресе какао өндірісін дамытты, оны 1905 жылы енгізді. Жергілікті халықтар күштеп жұмыс істеуге тартылды. Осыған және немістерге тиімді саудадан айрылуларына наразылық ретінде эвондо тайпасы 1895 жылы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ келесі жылы көтеріліс басылды. Бане мен Мбидамбаньи басшылығымен де көтерілістер болды. Екінші эвондо қарсылығы 1907 жылы туды, ол кезде немістер өз серіктесі Чарльз Атаганганы барлық эвондо тайпасының басшысы етіп тағайындауға тырысты. Германия аумақты жақсарту жұмыстарын жүргізді, соның ішінде 1900 жылдан бастап Камерунның жағалауынан ішкі аймақтарға дейін жолдар салынды. Бірінші ұзақ қашықтықтағы автомобиль сапары 1913 жылы Крибиден Яундеге дейін 280 км қашықтықты он бір сағатта жүргізілді. Германиялықтар 1909 жылы Дуаладан Яундеге теміржол құрылысын бастады. Бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда құрылыс тоқтатылды. Германия осы кезде колонияның астанасын Буэадан Яундеге көшірді. Орталық аймақтың ірі қалаларының көпшілігі бастапқыда неміс бекіністері болды, оның ішінде Яунде (1889 жылы құрылған) және Мбалмайо. 1901 жылы Яундеде неміс паллотиндік миссионерлер католик миссиясын және мектеп ашты. 1907 жылға дейін басқа елді мекендерде де осыған ұқсас миссиялар құрылды. Пресвитериандық шіркеу де 1909 жылы өз өкілдігін ашты.

Француздық әкімшілік

Француздар 1916 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Орталық провинция аумағын бақылауға алды. Олар Камерунды бірнеше аймаққа бөлді, ал қазіргі Орталық провинцияның аумағы Яунде, Эдеа-Эсека және Эболова-Акоафим аймақтарына қарасты. Францияның осы аумақты басқаруының көп бөлігі немістердің саясатын жалғастырды. Мысалы, француздар немістің плантацияларын сақтап, оларды қарқынды түрде кеңейтті. 1947 жылы Яундеге жақын Батченгада темекі өндіруге арналған француз компаниясы (SFDT) құрылды, ал 1964 жылы Мбанджокке қант плантациясы отырғызылды. Шындығында, Мбанджок қаласы сол кезде болған жоқ, ол француздық қант шаңырағының төңірегінде өсті. Француздар сондай-ақ, бұрынғы дәстүрлі билеушілер ынтымақтастық көрсетпеген жағдайларда неместің қуыршақ басшыларды қолдау саясатын сақтады, немесе мұндай жергілікті билеушілер болмағанда да осы саясатты қолданды. Олар 1933 жылдың 27 желтоқсанында Яундеде мектеп ашып, басшылардың ұлдарын біліммен қатар идеологиялық тұрғыдан да тәрбиеледі. Франция осы аумақты одан әрі жақсартуға көп күш салды. Біріншіден, Германия Камерун астанасын Яундеге көшіргенімен, француздар оны лайықты деңгейге жеткізді. Олар губернатордың резиденциясы сияқты үлкен, сәнді мемлекеттік ғимараттар салды. Дуала мен Яунде арасындағы темір жол 1927 жылы аяқталды және 1933 жылы жаңартылды. 1939 жылы Дуаладан Бертуаға дейінгі басты жол кеңейтіліп, жақсартылды. Яундеде халықаралық әуежай да ашылды. Білім беру саласында 1939 жылы Яундеде жоғары бастауыш мектеп, ал 1925 жылы Айоста медбикелерді даярлайтын мектеп ашылды. Француздардың бұл аймаққа кеңігені миссионерлік ұйымдардың да осы аймаққа қол жеткізуіне мүмкіндік берді. Жетінші күнді адвентистер Нанга Эбоко мен Яундеде орталықтар құрды, және бұл дін провинцияда көптеген жақтастарын жинауды жалғастыруда. 1927 жылы Яундеде ірі католик семинариясы ашылды.

Саяси өзгерістер

Яунде қаласын үкімет орталығы етіп, Франция оны сонымен бірге колонияның саяси орталығына айналдырды. Франция 1956 жылы Батыс Африкадағы барлық колонияларын өзін-өзі басқару құқығына ие еткеннен кейін, Камерунның көптеген алғашқы саяси партиялары осы қалада құрылды. Олардың ішіндегі ең ірілері – Орталық және Солтүстік аймақтарында кең қолдауға ие болған Камерун одағы (Ахмидо Ахиджо басшылығымен) және Яунде аймағының қолдауымен Андре Мари Мбида басқарған Камерун демократтары (КД) партиялары болды. Бұл партиялардың көпшілігі тәуелсіздік идеясын қолдады. Астана сонымен қатар ертедегі саяси наразылықтардың ортасы болды. Мысалы, колонияның ең белсенді саяси партиясы – Камерун халқының одағы (UPC), Яунде базарларындағы бағаның өсуіне наразылық білдіріп, көтеріліс ұйымдастырғаннан кейін үкімет тарапынан тыйым салынды. Бұл Яундеде UPC жақтастары мен қарсыластары арасында бірнеше қақтығыстарға әкеп соқты, және олар 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін де жалғасты.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

Камерунның алғашқы президенті Амаду Ахиджоның кезінде Камерун жеті провинцияға бөлінді. Қазіргі Орталық және Оңтүстік провинциялары сол уақытта бірігіп, Орталық-Оңтүстік провинциясын құрады. Камерунның екінші президенті Пол Бия 1983 жылғы 22 тамызда Орталық-Оңтүстік провинциясын қазіргі Орталық және Оңтүстік провинцияларына бөлгенге дейін жағдай осылай сақталды. Ахиджоның басшылығымен теміржол солтүстік-шығысқа қарай созылып, 1974 жылы Шығыс провинциясындағы Белабоға жетті. Елдің солтүстік және оңтүстік бөліктерін жақындастыру мақсатында Ахиджо Яундеден Нгаундереге (Ұлттық жол 1) дейін солтүстікке қарай жол салуға бұйрық берді. Ахиджо 1966 жылдан бастап Дуала мен Яунде, сондай-ақ Бафусам мен Яунде арасындағы жолдарды қоса алғанда, маңызды жолдарды жаңартты. Білім беру саласы да дамыды. Яунде университеті 1962 жылы 7500 студенттік орынмен құрылды. 1973 және 1980 жылдары оқу орындарындағы тығыздыққа қарсы студенттердің үлкен наразылықтарынан кейін, бұл мекеме таратылып, елдің басқа аймақтарында жаңа университеттер ашылды.