Константин Йозеф Йиречек: Чех тарихшысы, дипломат және славист

Кіріспе

Чех тарихшысы (1854 – 1918)

Константин Йозеф Жиречек (24 шілде 1854 – 10 қаңтар 1918) – австро-венгриялық чех тарихшысы, саясаткер, дипломат және славист. Ол богемиялық балкантану (немесе Балқан тану) және византия тану ғылымдарының негізін қалаушы болды, сондай-ақ болгар және серб тарихы туралы көптеген еңбектер жазды. Жиречек бірнеше жыл Болгария княздығы үкіметінде министр қызметін атқарды.

Өмір

Жиречек – чех тарихшысы Йозеф Жиречектың (1825–1888) және словак филологы Павел Йозеф Шафариктің (1795–1861) қызы Боженаның ұлы. Оның отбасы славистика ғылымымен тығыз байланысты болған. Жиречек Венада өсті және 1864–1872 жылдары Венадағы беделді Терезиан дайындық мектебіне оқуға түсті. Оқу кезінде ол бірнеше шет тіліне (француз, серб-хорват, болгар, итальян, орыс, ағылшын, венгр, түрік және грек) қызығып, оларды зерттеді. 1872 жылы Прага университетінің филология факультетіне студент болып қабылданды, онда тарих және заманауи филологияны оқыды. Сол кезде оның ең жақын достары француз тарихшысы Эрнест Дени (1849–1921) және болгар театр режиссері және актері Крастио Пишурканың ұлдары болды. 1874 жылы ол Хорватия, Славония және Сербияға оқу сапары жасады, содан кейін Оңтүстік славян елдерінің тарихы мен дәстүрлері туралы бірнеше мақала жариялады. 1876 жылы ол өзінің алғашқы кітабын – «Болгарлар тарихы» жариялады, бұл ортағасырлық болгар мемлекетінің құрылуынан Осман империясының жаулауына дейінгі кезеңді қамтитын тарихнамалық еңбек болды. Бұл 22 жастағы тарихшыға зор назар аударды. Мұның себебі – сол кезде Еуропада көп беймәлім болған болгар халқының сәуір көтерілісіне еуропалық қоғамның қызығушылығы болды. 1876 жылы болгарлар тарихы бойынша диссертациясын қорғап, философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. 1877 жылы оның абилитациялық жұмысы Константинополь мен Белград (Сербия) қалаларында талқыланды. 1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысының нәтижесінде болгар мемлекеті қайта құрылғаннан кейін, ол жаңадан құрылған Болгария княздығының басқару жүйесін, білім беру жүйесін және экономикасын құруға көмектесті. 1879 жылы Болгария үкіметінде жұмыс істеді, 1881 жылдың мамыр айынан шілдесіне дейін Сыртқы істер министрі, ал 1882 жылға дейін Ғылым министрі болды. 1884 жылы Софиядағы Ұлттық кітапхананың директоры болып тағайындалды. Ол қызмет еткен кезеңде Балкантану және Византия тану саласындағы зерттеулерге белсенді түрде айналысты. Ол өз зерттеулерінің нәтижелерін көптеген мақалалар мен монографиялар түрінде жариялады. 1884 жылдан 1893 жылға дейін Прагадағы Карл университетінде жалпы тарихтан профессор болып сабақ берді. Содан кейін 1918 жылы қайтыс болғанға дейін Вена университетінде славян филологиясының профессоры болды. Карл Патш Венадағы лауазымға ие болды.

Jireček was the son of Czech historian Josef Jireček (1825–1888) and Božena, a daughter of Slovak philologist Pavel Jozef Šafárik (1795–1861). His family was deeply involved in Slavistics. Jireček was raised in Vienna and enrolled in the 1864–1872 period at Theresianum, a prestigious preparatory school in Vienna. During his education, he became very interested in and studied several foreign languages (French, Serbo Croatian, Bulgarian, Italian, Russian, English, Hungarian, Turkish and Greek). In 1872 he became a student at the Philological Faculty at the University of Prague, where he studied history and modern philology. At this time, his nearest friends included French historian Ernest Denis (1849–1921) and the sons of Bulgarian theatre director and actor Krastyo Pishurka. In 1874 he took a study trip to Croatia Slavonia and Serbia, after which he published several essays on the history and traditions of the South Slavic countries. In 1876 he had his first book published, the History of the Bulgarians, a historiographical work spanning the medieval Bulgarian state foundation to the Ottoman conquest, which attracted great attention to the 22 year old historian. This was due to the European public's interest in the April Uprising of the Bulgarian people, a people little known in Europe at the time. For his dissertation on the history of the Bulgarians, Jireček was awarded the title of doctor in philosophy in 1876. In 1877, his habilitation work was divided between Constantinople and Belgrade (Serbia). After the end of the Russo Turkish War (1877–1878), which saw the re establishment of the Bulgarian state, he helped construct the administration, school system and economy in the newly founded Principality of Bulgaria. In 1879 he was employed by the Bulgarian government, and from May to July 1881 he served as Minister of Foreign Affairs, then until 1882 as Minister of Science. In 1884, he was appointed director of the National Library in Sofia. During his stay, he devoted himself to research in Balkanology and Byzantine Studies. He published his results in numerous studies and monographs. From 1884 to 1893 he taught universal history as a full professor at the Charles University in Prague. After that, he was a professor of Slavic philology at the University of Vienna until his death in 1918. Carl Patsch succeeded the office at Vienna.

Құрметтер

Түсті Шетланд аралдарындағы Смит аралындағы Жиречек нүктесі, Антарктидада, Жиречектың құрметіне аталған. Болгарияда Рила тауларының үшінші ең биік шыңы – Жиречек тауы, сондай-ақ екі ауыл да оның атымен аталады. Сербия ғылымдары мен өнер академиясының журналы оның есімін иеленеді. Бұған қоса, Нови-Сад және Белградтағы көшелер Жиречек атымен аталады.

Көркем шығармаларда

Жиречек, Алеко Константиновтың Бей Ганьо атты ойдан шығарылған кейіпкерге арналған сатирикалық фельетондарының бірінде, шағын рөлде бейнеленеді. Онда басты кейіпкер Прагада оны іздеп келіп, пана сұрап, саяси мәселелерді талқылайды.