Кіріспе
Мунсо (Munsöätten) әулеті, сондай-ақ Бьёрн Темір Жанды әулеті (Björn Järnsidas ätt), Уппсала әулеті (Uppsalaätten) немесе жай ғана Ескі әулет (Gamla kungaätten) – викинг дәуірінде билік жүргізген Швецияның ең ерте дәуірдегі сенімді жазбаларда кездесетін патшалық әулеті. Әулетке берілген атаулардың ешқайсысы толығымен қабылданбаған, және көптегені мәселелі; "Мунсо үйі" деген атау олардың Мунсо аралынан билік еткен деген күмәнді және болжамдық теорияға негізделген, ал "Бьёрн Иронсайд үйі" деген атау әулеттің негізін қалаушы деп есептелетін Бьёрн Иронсайдтан шыққан, ол көбінесе тарихи тұлға емес, аңыз ретінде қарастырылады. Мунсо әулетінің патшаларының ұзақ және күрделі тізбегі 12 және 13 ғасырлардағы исланд сагаларында кездеседі, бірақ сагалардың сенімділігі күмәнді, олардағы патшалар аңыздар тұлғалары ретінде бейнеленген. Сагалардағы патшалардың тізбегі 9 ғасырға жататын Римберттің жазбалары және 11 ғасырға жататын Бремендік Адамның еңбегі сияқты сол кездегі неміс деректерімен қайшы келеді.
The House of Munsö (Munsöätten), also called the House of Björn Ironside (Swedish: Björn Järnsidas ätt), the House of Uppsala (Swedish: Uppsalaätten) or simply the Old dynasty (Swedish: Gamla kungaätten), is the earliest reliably attested royal dynasty of Sweden, ruling during the Viking Age. None of the names suggested for the dynasty are universally accepted and most are problematic; the name "House of Munsö" derives from a questionable and speculative theory that they would have ruled from the island of Munsö and the name "House of Björn Ironside" derives from the supposed founder of the dynasty, Björn Ironside, who is often seen as a legendary, rather than historical, figure. A long and elaborate sequence of kings of the Munsö dynasty can be found in 12th and 13th century Icelandic sagas, but the sagas are overwhelmingly considered unreliable, with the kings that appear in them seen as legendary figures. The sequence of kings in the sagas is contradicted by more contemporary German sources such as the 9th century writings of Rimbert and the 11th century work of Adam of Bremen.
Этимологиясы мен тарихнамасы
Сақталған дереккөздердің жетіспеуіне байланысты, викинг дәуірінде швед патшалары туралы нақты мәліметтер аз. Исландия сагалары патшалардың ұзақ және күрделі тізімдерін ұсынса да, олар мифтер мен поэзияның, кейде қайшылыққа толы қоспаларын қамтиды. Осы еңбектер (Ynglinga сагасы, Hervarar сагасы, Ynglingatal және Langfeðgatal сияқты мәтіндер) қазіргі ғалымдар тарапынан сенімді дереккөздер деп есептелмейді. Олардың көпшілігі 12-13 ғасырларда, сипатталатын патшалардың өмір сүрген кезінен бірнеше ғасыр өткен соң жазылған. Шынайы тарих пен миф пен аңыз арасын ажырату мүмкін емес, сондықтан олардағы барлық мәлімет аңыз немесе тіпті ойдан шығарылған болып қарастырылуы керек. 12-13 ғасырлар Норвегия, Дания және Швецияда патшалық биліктің нығаю кезеңі болды. Сондықтан патшалар тізімдері шынайы тарихты баяндау ниетінен гөрі, саяси және әлеуметтік қажеттіліктерді (мысалы, патшалық әулеттің билігін ақтау) қанағаттандыру мақсатында жасалған болуы мүмкін. Швецияның көптеген аңыз патшалары викинг дәуірінен бұрын өмір сүрген, бірақ Скандинавиядағы ерте геосаяси жағдайдың тарихи дәлелдері ортағасырлық Швеция, Норвегия және Дания сияқты ірі саяси құрылымдардың викинг дәуірінің соңына дейін қалыптаспағанын көрсетеді. Бір монархтың билікті орталықтандыруы викингтердің экспансиясының нәтижесі болған немесе кемінде онымен байланысты деп есептеледі. Кіші патшалар агрессивті әскери шаралар арқылы, шетелдерге (викингтердің шабуылдары) де, көршілеріне де қарсы күштерін арттырған. 12 ғасырдағы "Gesta Danorum" еңбегінде Даниялық автор Саксо Грамматикус викинг дәуіріндегі швед патшаларының Инглингтер әулетіне жатқандарын жазды. Бұл, мүмкін, Одиннен тараған ежелгі скандинавия патшаларының толығымен ойдан шығарылған желісі, бірақ бұл Исландия сагаларымен келіспейді. Олар Инглингтердің 7 ғасырдың ортасында Швециядан қуылғанын және басқа әулеттермен алмастырылғанын айтады. Викинг дәуірі әулетінің қазіргі заманғы атауы сақталмаған, сондай-ақ тарих ғылымында олар үшін жалпыға қабылданған атау да жоқ. "Мунсо үйі" (Munsöätten) атауы 9 ғасырдың патшалары өздерінің патшалық резиденциясын Уппсаладан (Швецияның маңызды саяси орталығы) Меларен көліндегі Мунсо аралына көшірген деген күмәнді және болжамдық теорияға негізделген. Бұл теорияны растайтын дәлелдер – Мунсодағы үлкен қабір және неміс миссионері Римберттің швед патшасы Бирка аралындағы қонысқа жақын жерде тұрғаны туралы айтуы – өте аз. "Мунсо үйі" атауы осы теорияны қолдайтындықтан, қазіргі швед ғалымдары оны қолданбайды. "Уппсала үйі" (Uppsalaätten) атауы исланд сагаларында шведтердің аңызға айналған билеушілері жиі "Уппсаладағы" патшалар ретінде белгіленгендіктен туындайды және осыған ұқсас мәселелі. Әулет кейде жай ғана "Ескі әулет" (Gamla kungaätten) деп аталады, бұл бейтарап атау. "Бьёрн Иронсайдтың үйі" (Björn Järnsidas ätt) деген сирек қолданылатын атау кейінгі исланд сагаларында легендарлық викинг Бьёрн Иронсайдтан тараған деп есептелетін әулетке байланысты. 18 ғасыр тарихшылары Мунсодағы үлкен қабірді дәлелсіз Бьёрн Иронсайдқа тиесілі деп есептеген, бірақ қазіргі тарихшылар бұл анықтаманы қабылдамайды.
Вита Ансгари және Бремендік Адам
Римбер 9 ғасырда епископ Ансгармен Швецияға миссионер ретінде сапар шекті және "Вита Ансгари" еңбегінде бірнеше патшалар туралы жазды. Римбер өзі баяндаған патшалардың замандасы болғандықтан, "Вита" сенімді дерек көзі саналады. Адам Бремен Римбердің айтқан патшаларына сілтеме жасап, патшалар тізімін келесі ғасырларға дейін кеңейтеді. Дегенмен, уақыт аралығы ұзарғандықтан, ол Жеңімпаз Эрикке дейінгі кезең үшін нашар дерек көзі ретінде қарастырылады. Екеуі де атаған патшаларды Жеңімпаз Эрик және оның ұрпақтарымен нақты байланыстыратын генеалогиялық мәлімет бермесе де, олар бір патшалық әулеттің бір бөлігі болған деп есептеледі. Римбер мен Адам Бременнің патшаларын сагалардағы патшалармен сәйкестіруге әрекеттер жасалған (олардың өмір сүргені жазбаларымен қайшы келеді), бірақ құжатталған дәлелдердің жетіспеуіне байланысты мұндай тырыстыстар сенімсіз және растауға келмейтін деп есептелуі керек.
Витадағы патшалар
829 жылы Ансгар алғаш рет Швецияға келген кезде билік құрған Бьёрн. Бьёрн миссионерлерге достықпен қабылдады, бірақ христиандыққа көшпеді (дегенмен, оның бас кеңесшілерінің бірі Гергейр христианды қабылдады). Ануд, Бирканы билегені туралы мәлімделмеген (мүмкін, Швецияның басқа аймағында билік еткен), Швециядан қуылған және даниялықтардың арасында пана тапқан. Ануд Бирканы даниялықтарға, оған өш алуға көмектескені үшін сыйлық ретінде уәде етіп, шамамен 840 жылы Биркаға шабуыл жасады. Бірақ Бирка швед патшаларының билігінде болғандықтан, шабуыл сәтті болмаған болуы мүмкін. Эрик, Ансгар Швецияға екінші рет келген 852 жылға дейін қайтыс болған. Римберттің жазбаларында айтылғандай, кейбір христиандыққа қарсы шведтер Эрикті жаңа христиан құдайының орнына, скандинавиялық пантеонның қалған құдайларымен бірге құдай ретінде құрметтеуді ұсынған. Олоф, Ансгардың Швецияға екінші сапары кезінде, шамамен 852 жылы билік құрған, және таққа енді ғана отырған. Олофтың билік позициясы нашар болды, себебі ол халқының наразылығына қорқып, Ансгар мен Римберттің христиандық миссиясын қолдауға батыл болмады. Римберттің сөзіне сүйенсек, Олоф өзінің ақсүйектерімен келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды, ал құдайлардың еркі (не істеу керек) ақырында лотерея тәрізді жүйе арқылы шешілді, нәтижелерін патша емес, дін қызметкерлерінің кеңесі анықтады. Олоф Курляндияға қарсы соғыс жүргізген көрінеді.
Бремендік Адамнан кейінгі патшалар
Мүмкін, ұлдары Эрик пен Эмундпен бірге. Егер ол ұлдарымен бірлесіп билік етсе, олар шамамен 936 жылы билік құрған. Егер бірлескен билік болмаса, Ринг бұрынғырақ билік еткен болуы мүмкін, ал оның екінші ұлы Эмунд шамамен 936 жылы билік құрған. Эрик – Рингтің ұлы, сондай-ақ оның бірлескен билеушісі немесе тікелей мұрагері. Эмунд – Рингтің ұлы, Ринг пен Эрик Рингссонмен бірлесіп билеген немесе Эрик Рингссонның тікелей мұрагері. Эмунд – Эриктің ұлы және Эмунд Рингссонның тікелей мұрагері (немесе бұрынғы үш монархтың бірлескен билігі). Адам Бремендік осы патшаны Жеңімпаз Эриктің алдыңғы патшасы деп көрсетеді.