Кіріспе

12-13 ғасырдағы даниялық тарихшы Саксо Грамматикус (шамамен 1150 – 1220), сондай-ақ Саксо Лонгус деген атпен де белгілі, даниялық тарихшы, теолог және жазушы. Ол Лунд архиепискобы Абсалонның хатшысы немесе кеңсе қызметкері болған, ол Данияның Вальдемар I-нің басты кеңесшісі еді. Ол Данияның толық алғашқы тарихы – Gesta Danorum еңбегінің авторы, осы еңбектегі Амлет туралы аңыз Шекспирдің "Гамлет" трагедиясын жазуға түрткі болды.

Өмір

Ютландиялық хроника Саксоның Зеландияда туғанын көрсетеді. Ол 1150 жылға дейін тумаған болуы мүмкін, ал қайтысы шамамен 1220 жылға жуық болған деп есептеледі. Саксо есімі ортағасырлық Данияда жиі кездесетін есім болды. "Грамматикус" ("білімді") деген атау оған алғаш рет Ютландиялық хроникада берілді, ал Sjælland хроникасы Саксоны Longus ("ұзын") деген есіммен атады. Ол архиепископ Абсалон мен Вальдемарлардың басшылығымен соғыс пен Данияның кеңею дәуірінде өмір сүрді. Даниялықтарға шекарадан және теңізден шабуыл жасаған вендтер де қауіп төндірді. Вальдемар I азаматтық соғыстан жаңа ғана жеңіске жеткен еді, ал кейін Вальдемар II Эльба арқылы өтіп, Голштейнді басып алды. Даниялық дворян Свен Аггесен, Саксодан сәл ертерек Дания тарихын жазған автор, өзінің замандасы Саксоны contubernalis, яғни бір шатырдағы серігі деп сипаттайды. Бұл Саксо мен Свеннің патшалық гвардияда немесе хирдте бірге қызмет еткен болуы мүмкін екенін көрсетеді, өйткені Свен олар туралы айтқанда contubernium сөзін қолданған. Лундтағы дін қызметкерлерінің тізімінде де Свеннің есімі бар. Сондай-ақ, 1190 жылы қайтыс болған Дин Саксо да болған, бірақ бұл дата Саксо туралы белгілі мәліметтерге сәйкес келмейді. Әйгілі немесе діни тұлға болған Саксо туралы екі пікір де оның жақсы білім алғанын растайды; дін қызметкері болғандықтан, ол латын тілінде оқытылған болар еді, ал көрнекті адамдардың ұлдары көбінесе Парижге жіберілетін. Саксо жауынгерлік отбасынан шыққан және өзінің сарбаз болуға бел буғанын жазады. Ол "туғандық қызметтің ежелгі дәстүрін" ұстанатынын, әкесі мен атасының "сүйікті патшаңыз Вальдемар I-нің соғыс лагеріне жиі баратынын" айтады. Саксоның білімі мен қабілеті оның Даниядан тыс жерде білім алғанын қолдайды. Кейбіреулер "Грамматикус" атауы оның біліміне емес, латын тіліндегі әсем стильіне байланысты деп санайды. Оның жазбаларынан ол Абсалонның, Лунд архиепискобының, Вальдемар I-нің ең жақын кеңесшісінің қамқорлығында болғанын білеміз. Абсалон өсиетімен кеңсе қызметкері Саксоның екі жарым күміс маркалық қарызын кешіріп, оған Sorø монастырына екі кітапты қайтаруды бұйырады. Саксо Грамматикустың ең маңызды мұрасы – Gesta Danorum деп аталатын даниялықтардың он алты кітаптан тұратын батырлық тарихы.

Gesta Danorum (Даналық кітап)

Жұмыстың алғы сөзінде Саксо өзінің қамқоршысы, Лунд архиепискобы Абессалон (шамамен 1128 – 1201 жылдың 21 наурызы) оны даниялықтардың батырлық тарихын жазуға ынталандырғанын жазды. Тарих шамамен 1185 жылы, Свен Аггесен өзінің тарихын жазғаннан кейін басталған деп есептеледі. Саксо жазғандай, "Gesta Danorum" мақсаты – "отанымызды даңқтап көрсету" болды, ол Вергилийдің "Энеидасы" үлгісінде іске асырылды. Саксо, сондай-ақ, Платон мен Цицеронға, әрі Монмуттан шыққан Джеффри сияқты замандас жазушыларға көп қарыз болған болуы мүмкін. Саксоның даниялықтар тарихы оған жалғыз қолжетімді болған, бірақ тарихи құндылығы күмәнді дереккөздерден жинақталған. Ол исландиялықтардың ауызша әңгімелеріне, көне кітаптарға, тасқа қашалған жазуларға және архиепископ Абессалонның өзі қатысқан тарихқа қатысты мәлімдемелеріне сүйенді. Саксоның еңбегі тарих немесе ескі аңыздардың жай тізімі емес, Фрис Йенсеннің айтуынша, "Саксоның ой-қиялы мен заманының өнімі". Вестергаардтың сөзіне сәйкес, Саксо Данияның батырлық дәуірінің тарихы мен мифологиясын біріктіріп, оны даниялықтардың өткенін көрсететін жеке тарихына қайта жасайды. Тарих он алты кітаптан тұрады және Дания мен Ангулдың Дания мемлекетін құрған негізін қалаушыларынан бастап 1187 жылға дейін созылады. Алғашқы төрт кітап Данияның Мәсіхке дейінгі тарихымен, келесі төрт кітап Мәсіхтен кейінгі тарихымен, 9–12 кітаптар христиандық Даниямен, ал 13–16 кітаптар Лундты және Саксоның өмірінде болған оқиғаларды дәріптейді. Соңғы сегіз кітаптың бірінші жазылғаны болжанып тұр, себебі Саксо (1201 жылы қайтыс болған) Абсалонның еңбегіне көп сүйенді. Саксо қолданған латын тілінің түрін анықтау және оны тарихи контекстке қою үшін көптеген әрекеттер жасалды. Кейбір зерттеушілер оның латын тілінің шіркеулік емес, құқықтық біліммен байланысты екенін, ал поэзиясында параллелизм белгілері бар екенін санайды. Қазіргі заманғы даниялықтар Саксоны "бірінші ұлттық тарихшы" деп есептесе де, Дания авторларының Дания тарихы туралы басқа екі тұжырымды еңбегі "Gesta Danorum"-дан бұрын жарық көрген. Олар – "Chronicon Roskildense" (ағылш. Roskilde Chronicle), латын тілінде жазылған кішкентай шығарма, 1143 жылға қарай аяқталған, Данияда христиан дінінің қабылдануынан бастап автордың заманына дейінгі кезеңді қамтиды. Ал келесі жарияланғаны – Свен Аггесеннің (шамамен 1140–1150 жылдары туған, қайтыс болған жылы белгісіз) жазған "Brevis historia regum Dacie", 1186 немесе 1187 жылы аяқталған (соңғы оқиға 1185 жылы болған), 300–1185 жылдарды қамтиды. Саксоның еңбектерін Ренессанс ғалымдары ынтамен қабылдады, олар христиан дініне дейінгі тарих пен аңыздарға қызығушылық танытты. Саксоның тарихты бейнелеуі оның замандастарынан, әсіресе норвегиялық және исландтық тарихшылардан, сондай-ақ тарихи тұлғаларды батыр немесе жауыз ретінде көрсетуден ерекшеленеді. Саксо мен сол дәуірдегі даниялық тарихшы Свен Аггесеннің еңбектері арасында да айырмашылықтар бар. Бұл айырмашылықтар негізінен Саксоның скандинавия тарихы мен мифологиясын сипаттауындағы эухемеризммен байланысты. Мысалы, Саксоның Тири туралы айтқан әңгімесі Свеннің сол әңгімесінен гөрі әлдеқайда фантастикалық болып есептеледі. Саксоның жұмысы осы себепті сынға ұшырады. Курт Йоханнессонның зерттеулері "Gesta Danorum" туралы түсінікті кеңейтті, мифологияға бағытталған тәсілден ауытқып, Саксоның шығармаларын жан-жақты қарауға мүмкіндік берді. Соңғы кезде кейбір ғалымдар, мысалы, Сигурд Кварндруп, Йоханнессонның "Gesta Danorum"-дағы төрт негізгі ізгілік туралы зерттеуінен шабыт алып, Саксоның жазбаларындағы басқа да егжей-тегжейлі түсініктер мен схемаларды зерттеді. Олардың кейбіреулері Саксоның скандинавиялық және балтық дәстүрлерін және/немесе сенімдерін бұрмалаудың орнына, 13 ғасырлық Данияның институттарды нығайту және Солтүстік крест жорықтарына қатысу үшін жаңа нәрсе жасағанын қорытындылады. Маңыздысы, Саксо Грамматикустың өзінің қамқоршысы Абессалонның 1202 жылы қайтыс болғаннан кейін мақсатын өзгерткені байқалады. "Gesta Danorum"-ның алғашқы тоғыз кітабы, шын мәнінде, Абессалонның қайтысынан кейін жазылған, және олар негізінен мифологияға бағытталған, ол үшін Саксо сынға ұшырады. Абессалонның өмірінде жазылған жеті кітаптың айырмашылығы "көп", бұл ғалымдардың көпшілігін екі бөлікке – мифтік (I–IX кітаптар) және тарихи (X–XVI кітаптар) деп бөлуге итермелейді, соңғы тарихи кітаптар Абессалонның естеліктеріне негізделген. "Сондықтан біз "Gesta Danorum"-ның құрамын X–XVI, содан кейін I–IX және соңында алғы сөз ретінде жазу тәртібін қолдауға ұмтыламыз", – дейді тарихшы Андре Мусениекс.