Кіріспе
Дания мен Швецияның аңыз патшасы Рагнар Лодброк ("Рагнар түкті шалбар") (Ежелгі скандинав тілінде: Ragnarr loðbrók), аңыздар бойынша, викинг батыры және швед және дания патшасы болған. Ол викинг дәуірінің ежелгі скандинав поэзиясынан, исланд сагаларынан және дерлік замандас хроникаларынан белгілі. Дәстүрлі әдебиеттерде Рагнар 9-шы ғасырда Ұлыбритания аралдарына және Каролинг империясына қарсы көптеген шабуылдар жасап, көзге түскен. Ол сонымен қатар скандинав аңыздарында да кездеседі, ал "Рагнар ұлдарының хикаясы" және "Кейбір ежелгі патшалар туралы саға" аңыздарында Рагнар Лодброктың әкесі шведтердің аңыз патшасы Сигурд Перстені деп айтылады.
Ragnar Lodbrok ("Ragnar hairy breeches") (Old Norse: Ragnarr loðbrók), according to legends, was a Viking hero and a Swedish and Danish king. He is known from Old Norse poetry of the Viking Age, Icelandic sagas, and near contemporary chronicles. According to traditional literature, Ragnar distinguished himself by conducting many raids against the British Isles and the Carolingian Empire during the 9th century. He also appears in Norse legends, and according to the legendary sagas Tale of Ragnar's Sons and a Saga about Certain Ancient Kings, Ragnar Lodbrok's father has been given as the legendary king of the Swedes, Sigurd Ring.
Исландия сагалары
Рагнар Лодброк туралы әңгіме, Рагнардың ұлдары туралы әңгіме, Heimskringla, Hervarar saga ok Heiðreks, Sögubrot af nokkrum fornkonungum және көптеген басқа исландтық дереккөздерге сәйкес, Рагнар Швеция патшасы Сигурд Рингтің ұлы болған. Көптеген сагалар Дания патшасы Рандвердің Сигурдтің әкесі болғанымен келіседі, ал Hervarar saga оның әйелін Норвегияның Қызыл сақалды Харольдтың қызы Аса деп көрсетеді. Есептерде Рандвердің Скандинавияның аңызға айналған королі Ивар Видфамнның қызы Ауднан (Hervarar saga оны Альфхильд деп атайды) туған немересі болғаны айтылады. Ивар Видфамн патша қайтыс болғаннан кейін, Аудың Дания патшасы Хререкр Рингслингердің үлкен ұлы Харальд, атасының барлық жерін басып алып, Харальд Уортут деп аталды. Харальдтың немересі Сигурд Ринг, Рандвер қайтыс болғаннан кейін Швецияның (Hervarar saga бойынша Данияның) бас патшасы болды, бәлкім Харальдтың қарастырылған патшасы ретінде. Сигурд пен Харальд Остерготланд жазығындағы Бравелир (Бравалла) шайқасында соғысты, онда Харальд пен оның көптеген жауынгерлері қаза тапты. Содан кейін Сигурд Швеция мен Данияны биледі (кейде ол шамамен 770 жылдан 804 жылға дейін билеген Дания патшасы Сигфредпен теңестіріледі). Ол Альфхеймнің кішкентай патшалығының ханшайымы Альфхильдтен Рагнар Лодброкты дүниеге келтірді, ол оның орнын басты. Герварвар сагасына сәйкес, Харальд Вартуттың ұлы Естейн Бели, Сигурд қайтыс болғаннан кейін Швециямен біраз уақыт биледі, бірақ Рагнар мен Аслаугтың ұлдары оны өлтірді. Скандинавия тарихының сагалары, яғни fornaldarsǫgur, Рагнардың соғыс өнерінен гөрі некелері туралы көбірек айтады. Sögubrot бойынша, "ол адам көзі көрген ең зор және ең әдемі адам болды, ол анасына ұқсады және оның туысқандарына ұқсады". Ол алдымен Геат жарылысының қызы Тора Боргархьорттың үйін қорғаған алып жыланды өлтіріп, оны әйелі етіп алды. Жыланға шабуыл жасағанда Рагнар киген ерекше қорғаныш киімдері оған Лодброк лақабын берді. Торадан туған ұлдары Эрик пен Агнар болды. Тора қайтыс болғаннан кейін ол Норвегиядағы кедей шаруалармен тұратын ерекше әдемі және дана әйел Кракты таныстырып, оған үйленді. Бұл некеден Івар Сүйексіз, Бьёрн Темірқабық, Хвицерк, Рагнвальд және Сигурд Жылан Көзді ұлдары дүниеге келді. Кейін Крактың, шын мәнінде, атақты батыр Сигурд Фафнесбайнның құпия қызы Аслауг екені анықталды. Ұлдары өсіп, атақты жауынгерлерге айналғанда, Рагнар өзінен кем болғысы келмеді, сондықтан Англияны бар болғаны екі кемемен жаулап алуға бел буды. Алайда, ол ағылшын әскерінен жеңіліске ұшырап, азаппен өлу үшін жылан орнана қойылды. Рагнар Лодброк туралы әңгіме, Рагнардың ұлдары туралы әңгіме және Heimskringla 866 жыл шамасында Англияға басып кірген Ұлы бутпарастар армиясы туралы айтады, оларды Рагнар Лодброктың ұлдары басқарды, олар Нортумбрия королі Элладан кек алу үшін, Рагнарды тұтқынға алып, өлтірді.
Даниялық көздер
Роскилденс хроникасында (шамамен 1138 ж.) Лодброк (Лотпард) өте қатыгез скандинав патшасы Ивардың (rex crudelissimus Normannorum Ywar) және оның бауырлары Ингуар (Ивардың қос кейпі), Убби, Бьёрн және Ульфтың әкесі ретінде айтылады. Олар франк патшалығын құрту үшін түрлі даниялық патшаларды шақырады. Ивар Ұлыбритания патшалықтарына сәтті шабуыл жасайды, бірақ исланд сагаларындағыдай кек алу үшін емес. Свен Аггесеннің (1190 ж. шамасында) хроникасында Regnerus Lothbrogh деген толық есім кездеседі. Оның ұлы Сигурд Данияға басып кіреді және патшасын өлтіреді, содан кейін таққа отырғанда оның қызына үйленеді. Олардың ұлы Кнут, Данияның кейінгі патшаларының түп атасы. Бұл дереккөздердің ешқайсысында да Рагнар Лодброк Дания билеушісі ретінде аталмайды. Мұны алғаш Саксо Грамматикус өзінің Gesta Danorum (1200 ж.) еңбегінде жасайды. Бұл еңбек норвегиялық аңыздарды Дания тарихы туралы деректермен араластырады. Мұнда Рагнардың әкесі Сигурд Ринг - норвегиялық ханзада, Дания ханшайымымен үйленген, және Бравелл жеңімпазынан (он үш ұрпақ бұрын гүлденген) өзгеше. Сигурд Ринг пен оның туысы және бәсекелесі Ринг (яғни, Сигфред және Ануло, 812 ж. қайтыс болған) екеуі де шайқаста қаза табады, содан кейін Рагнар Дания патшалығына көтеріледі (Саксомен бірдей Рагфред, 814 ж.). Оның алғашқы ісі - Рагнардың бабасын өлтірген швед патшасы Фроны жеңу. Осыған Рагнарға Ладгерда (Лагерта) есімді жауыз қалқан қыз көмектеседі, Рагнар онымен үйленуге мәжбүрлейді, оның қолын алу үшін аю мен үлкен итті өлтіреді. Осы некеден Фридлейф ұлы мен екі қызы туады. Кейінірек Рагнар Ладгердамен некеден бас тартып, швед патшасы Герраудрдың қызы Тора Боргархортқа үйленеді. Торрадан туған ұлдары - Радбард, Дунват, Сигурд Жылан Көз, Бьёрн Айронсайд, Агнар және Ивар Сүйексіз. Рагнардың аты аталмаған әйелмен (Есбьёрн есімді адамның қызы ретінде сипатталады) некеден тыс қарым-қатынасынан Уббе туды. Тағы бір, соңғы некеде Сванлаугпен (бәлкім, Аслаугтың басқа аты) тағы үш ұл туады: Рагнвальд, Эрик Уэзерхат және Хвицерк. Олар өздерінің қол астындағы патшалардың орнына патшалық құрды. Рагнар Викингтер экспедициясын бастап Англияға аттанады және оның патшасы Хаманы өлтіреді, содан кейін Шотландия графтарын өлтіреді және Сигурд Жылан мен Радбардты губернаторлар етіп тағайындайды. Норвегия да бағындырылды, ал Фридлейф сол жерде және Оркниде билеуші болды. Кейіннен Рагнар үш ұлымен бірге Швецияға басып кіреді, онда Сёрле деген жаңа патша пайда болып, Тораның ұлдарының мұрасын ұстап қалады. Сёрле мен оның әскері өлтіріліп, Бьёрн Айронсайд таққа отырды. Біраз уақыттан кейін Бьёрн Норвегияға басшылыққа алынды, ал Рагнар Швецияда басқа ұлы Эрик Уэзерхатты билеуші етіп тағайындады; кейіннен оны Эйнштейн өлтірді. Ұлдарының бірі Уббе әжесі Эсбьёрннің үгіт-насихаттары бойынша әкесіне қарсы көтерілді, бірақ көп қиындықпен жеңіліп, тұтқынға алынды. Саксо сонымен қатар Британ аралдарына бірнеше рет экспедиция жасағанын айтады, оның бірі Дунват пен Радбардтың өмірін қиды. Элла, Хаманың ұлы, Галли деп аталатын одақтастарының көмегімен - мүмкін, скандинавтық Галл тобы (ол ежелгі ирланд тілінде Галл Гоидил деп аталатын) - Рагнардың қосалқы билеушісі Иварды Англиядан қуып шығарды және қатал жау болып қалды. Ақырында скифтер Хвицеркті билеуші ретінде қабылдауға мәжбүр болды. Ақырында Хвицеркті елбасының қолға түсіріп, тірідей өртеп жіберді. Осыны естіген Рагнар Киев Русына экспедиция жасады және Даксонды тұтқынға алды, ол құтқарылып, жер аударылды. Исландиялық дереккөздерден айырмашылығы, Саксоның Рагнар Лодброк билігінің есебі негізінен үлкен географиялық аймақтағы сәтті викингтердің басқыншылығы туралы каталог болып табылады. Теңіз арқылы жасалатын экспедициялардың бірі Арктиканың солтүстігінде бьярмдар мен финдерге (саамдарға) қарсы болды. Биярмдіктердің сиқырлы сиқырларын қолдануы ауа райының нашарлауына және көптеген даниялық басқыншылардың кенеттен өліміне себеп болды, ал шаңғымен жүретін фин садақшылары қорқынышты жау болып шықты. Ақырында бұл екі ру қашып кетіп, бьярм патшасы өлтірілді. Сакс тарихи патша Харальд Клакты (Адам хроникасындағы үзіндіге негізделген) Рагнардың тағы бір қатал жауы етіп көрсетті, ол бірнеше рет юттар мен скандықтарды бүлік шығаруға итермеледі, бірақ үнемі жеңіліп отырды. Харальдты жеңгеннен кейін Рагнар король Элланың Ирландияда Рагнардың адамдарын өлтіргенін біледі. Ашуланған ол ағылшын патшасына өзінің флотымен шабуыл жасады, бірақ тұтқындалып, жылан орнына тасталды - бұл исланд сагаларында ерте бургунд патшасы Гуннарға тағайындалған тағдыр. Саксо Рагнар Лодброкты мақтап, оның тағдыры христиан дініне көрсеткен жек көрушілігі үшін Құдайдың лайықты кек алуы екенін де есептейді.
Поэтикалық және эпиграфикалық көздер
Скандинавтық дереккөздер 12-13 ғасырларға жатады, бірақ оның және оның туыстары туралы көптеген ескі өлеңдер де бар. 9 ғасырда Брагги Боддасон жазған деп есептелетін «Рагнарсдрапа» Сигурдтың ұлы Рагнарды, ақын алған әсем әрі сәнді қалқаны үшін мақтайды. Қалқанда Йормунректің шабуылға ұшырауы, «Хяднигавиг» ертегісі, Гефйонның жер жыртуы және Тордың Мидгард жыланымен күресі бейнеленген. Соңғы зерттеулерге сәйкес, бұл өлең шамамен 1000 жылы жазылған және норвегиялықтардың Англияны қайта басып алуын тойлайды. Қалқанда бейнеленген төрт оқиға Лодброк сағасының төрт қырына сілтеме жасайды (Лодброк ұлдарының Англиядағы салғылықтан туған жеңілісі, Ивардың патша Эллаға алдап жақындауы, Ивардың Элладан жерді айламен тартып алуы, Рагнардың Тораны жеңу үшін алып жыланмен күресі). Сигват Тордарсонның (шамамен 1038 ж.) «Кнуцдрапасында» Ивардың қолынан Элланың қазасы айтылады. Осыдан-ақ Лодброк ұлдарының қаһарлы кек алу тарихының бар екендігі көрінеді. Дегенмен, қазіргі ғалымдар «қан бүркіт» жазасы туралы көп пікірде. Тағы бір өлең, «Кракумал», жылан ұясында өліп бара жатқан Рагнардың аузына салынып, Рагнардың ерліктерін баяндайды және кең географиялық аймақтағы шайқастарды, соның ішінде Британ аралдарындағы шайқастарды қамтиды. Өлеңнің атауы «Краканың жырлары» Рагнардың әйелі Кракаға сілтеме жасайды, бірақ қазіргі филологтар оны қазіргі түрінде 12 ғасырда жазған деп санайды. 12 ғасырдың басында Оркни аралдарындағы Мейшоудың ежелгі дөңгелегінде Лодброк туралы рун жазуы табылды. Онда былай делінген: «Бұл дөңгелек Лодброктан бұрын көп уақыт бұрын салынған. Оның ұлдары батыр болған, олардың қолындай зор адамдар сирек кездесетін». «Оның ұлдары» деген сөз тіркесі Лодброк бастапқыда әйел, тарихи белгілі ұлдарының анасы деп есептелген деген теорияға негіз болды. Бірақ тарихшылар осы болжамның дұрыстығына күмән келтіреді. Рагнар Лодброк кейде 841 жылы Карл Толаңнан Фландриядағы Торхут қаласында жер алған, бірақ кейін корольдің құрметінен айырылған Рагнармен теңестіріледі. Рагнардың викингтері 845 жылы Сена өзенімен Руанға шабуыл жасады. Шабуылға жауап ретінде, Сен-Дени корольдік аббаттығының (Париж маңында) қирауына жол бермеу үшін Карл әскер жинады және оны екі бөлікке бөліп, өзеннің әр жағына орналастырды. Рагнар франк әскерінің бір бөліміне шабуыл жасап, жеңіске жетті, 111 салдатын тұтқынға алып, Сенадағы аралда скандинавиялық Один құдайына құрмет көрсету үшін және қалған франк әскерлеріне үрей сала үшін дарға асты. Рагнардың флоты Дания королі Хорик I-ге қайтып келді, бірақ Рагнар Данияда да тараған қатты аурудан қайтыс болды.
Кейінгі континенттік есептер
Lodbrok есімін атаған ең көне мәтіндердің бірі – шамамен 1070 жылғы Уильям Джумиеждің нормандық тарихы. Уильямның сөзіне қарағанда, ежелгі Дания патшалары кіші ұлдарын мемлекеттен қуғынға шығарып, оларды ыңғайсыздық тудырмауы үшін жолдан тайдыратын. Осы әдет кең таралған кезде Лодброк патша әкесінің атын атамай, Дания тағына отырды. Билікке келген соң ол аталған дәстүрді құрметтеді және кіші ұлы Бьёрн Темірқабыққа өз елді қалдырып кетуді бұйырды. Осылайша Бьёрн Даниядан үлкен флотпен шығып, Батыс Францияда, кейіннен Жерорта теңізінде қарақшылықпен айналыса бастады. Уильяммен бір шаққа дейін өмір сүрген Адам Бремендік, оның Гамбург-Бремен архиепископтығының тарихында викинг дәуірі Скандинавиясы туралы көптеген әңгімелер кездеседі. 9 ғасырдың соңындағы викингтердің шабуылдарына қатысты бір бөлімінде ол Даниялық немесе норвегиялық қарақшылар Хорих, Орвиг, Готафрид, Рудольф және Ингуар (Ивар) туралы айтады. Бұл Ивар, әсіресе, христиандарды қатыгездықпен қуғынға салған және Лодброктың ұлы (Ингуар, filius Lodparchi) ретінде танылады.
Ивар мен Хальфданның әкесі туралы англосаксондық және ирландтық деректер
Қазіргі англосаксондық хроника мен Ассердің Альфред өмірінде айтылғандай, 878 жылы "Хингвар мен Хельфденнің бауыры" теңіз флотымен Ұлы Бутпарастар армиясының бір бөлігі Англиядағы Девонға шапты және Синвит шайқасын өткізді. Сол жерде викингтер жеңіліп, олардың королі қаза тапты, көптеген адам өлді, аздаған ғана кемелеріне қашып үлкерді. Шайқастан кейін сакстар көптеген олжа алды, соның ішінде "Қарға" деп аталған ту да болды. 12 ғасырдың басындағы Сент-Неотс жылнамаларында былай делінген: "Олар Lodebroch (Lodbrok) қызы Хингвар мен Хаббаның үш қарындасы осы туды тоқып, бір күнде дайындаған деседі. Сондай-ақ, әрбір шайқаста, ту олардың алдында болса, жеңіске жеткен жағдайда тудың ортасында тірі қарға ұшып шығатын көрінеді, ал жеңіліске ұшыраса, ол қозғалмай тұрып қалатын, және мұның дұрыстығы көп рет дәлелденді". Бұл – Рагнар Лодброк туралы ең ертегі мағлұматтардың бірі. 12 ғасырға жататын ирландиялық Cogad Gáedel re Gallaib-та бұрынғы жылнамалардан алынған мәліметтер келтірілген. Онда Halfdan патша (877 жылы қайтыс болған) "mac Ragnaill" деген атпен аталады. "Ragnall" атауы Рагнвальд немесе Рагнарға қатысты болуы мүмкін, және бұл жазба Ивар мен Хальфданның әкесінің аты Рагнар немесе оған ұқсас есім болғанын көрсетеді. 11 ғасырдың басындағы Үш үзік 866 жылы викингтердің Йоркты басып алуының аңызға айналған фоны туралы мәліметтер береді. Локлан патшасы Хафданның екі кіші ұлы үлкен ұлы Рагналлды қуды, ол үш ұлымен бірге Оркней аралдарына келіп, сонда қоныстанды. Кейіннен екі ұлы ағылшындар мен франктарға шабуыл жасап, Жерорта теңізінде олжа жинады. Олардың бірі көріп тұрып, Рагналл үшінші ұлы қаза тапқан және өзі де сонда қаза болған шайқасқа қатысқанын білді. Екі викинг ұлы көптеген қара терілі тұтқындармен үйлеріне оралды. Бұл Рагнар Лодброк сағасының ирландиялық нұсқасы болуы мүмкін, ал Жерорта теңізіне жасалған экспедиция 859-61 жылдары болған тарихи оқиға.
Рагнардың ұлдары
Ұлы мұсылман емес әскерді Рагнар Лодброктың ұлдары басқарған деп айтылады, ол Нортумбрияның королі Элладан кек алу үшін келген, ол бұрын Рагнарды улы жыландарға толы шұңқырға тастап өлтірген. Ұйымдастырушылардың арасында кем дегенде бірнеше бауырлар болды: Ивар Сүйексіз, Убба, Хафдан, Бьёрн Темірқабық, Хвитсерк және Сигурд Жылан көзінде. Олардың барлығы тарихи тұлғалар ретінде белгілі, тек Хвитсерк туралы күмәнді ақпарат бар. Ивар Сүйексіз 865 жылдан 870 жылға дейін Ұлы мұсылман емес әскердің басшысы болды, бірақ ол 870 жылдан кейін ағылшын тарихи жазбаларынан жоғалып кетті. Аңглосаксон жазбагері Этельвард Ивардың 870 жылы қайтыс болғанын жазды. Хафдан Рагнарсон шамамен 870 жылы Ұлы мұсылман емес әскердің басшысы болды және Вессексті басып алуға жетекшілік етті. Дания королі Багсег басқаратын Ұлы Жазғы әскердің құрамында Скандинавиядан көптеген викинг жауынгерлері келді, бұл Хафдан әскерін күшейтті. Аңглосаксон шежіресіне сәйкес, даниялықтар батыс саксондықтармен тоғыз рет шайқасты, соның ішінде 871 жылдың 8 қаңтарындағы Эшдаун шайқасында Багсег қаза тапты. Хафдан болашақ Ұлы Альфредтен, Вессекстің жаңадан таққа отырған королінен бітім алды. Багсег қайтыс болғаннан кейін Хафдан басып келген әскердің жалғыз қалған королі болды. Ол сонымен қатар Данияның бір бөлігінің (Ютландия?) королі болған болуы мүмкін, өйткені франк деректерінде 873 жылы Хафдан тең басқарушы ретінде айтылады. Кейінгі сагалар бойынша Бьёрн Темірқабық Швеция мен Уппсаланың королі болды, бірақ бұл хронологиялық қайшылықтарды тудырады. Бьёрннің екі ұлы болды: Эрик және Рефил Бьёрнссон. Оның ұлы Эрик Швецияның келесі королі болды, ал оның орнын Рефилдің ұлы Эрик Рефилссон басты. Сигурд Жылан көзі, мүмкін, Хафданның ағасы Сигфредпен бірдей адам, ол 873 жылы Хафданмен бірге Данияда патшалық құрған. Сагаларға сәйкес, Сигурд Зеландия, Скания және Данияның кіші аралдарының королі болды. Сигфред Сигурд шамамен 877 жылы ағасы Хафданның орнын бүкіл Данияның королі ретінде басып алған болуы мүмкін, және ол 887 жылы Батыс Францияда өлтірілген викинг королі Сигфред болуы мүмкін.