«Данских дел» (Gesta Danorum) – 12 ғ. даниялық тарихшы Сахо Граматик жазған маңызды еңбек. Дания, Эстония, Латвия тарихы, орта ғасырлар туралы ақпарат!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
XII ғасырдағы Дания тарихының еңбегі
12th century work of Danish history
"Даниялықтардың істері" (Gesta Danorum) – XII ғасырдағы автор Саксо Грамматикустың ("Сакс сауатты", сөзбе-сөз "Грамматик") Дания тарихына арналған патриоттық туындысы. Бұл ортағасырлық Данияның ең ауқымды әдеби жобасы және ұлттың ерте тарихының маңызды көзі. Сонымен қатар, бұл Эстония және Латвия тарихы туралы белгілі ең көне жазбаша құжаттардың бірі. Архиепископ Абсалонның шақыруымен латын тілінде жазылған он алты кітаптан тұратын "Даниялықтардың істері" тарихқа дейінгі дәуірден бастап XII ғасырдың соңына дейінгі Дания және жалпы скандинавия тарихын баяндайды. Бұдан өзге, "Даниялықтардың істері" Батыс және Оңтүстік Еуропа тарихшылары жеткізген мәліметтерді толықтыра отырып, жоғары орта ғасырлардағы еуропалық оқиғалар туралы бірегей көзқарас пен ой-пікірлерді ұсынады.
Gesta Danorum ("Deeds of the Danes") is a patriotic work of Danish history, by the 12th century author Saxo Grammaticus ("Saxo the Literate", literally "the Grammarian"). It is the most ambitious literary undertaking of medieval Denmark and is an essential source for the nation's early history. It is also one of the oldest known written documents about the history of Estonia and Latvia. Consisting of sixteen books written in Latin on the invitation of Archbishop Absalon, Gesta Danorum describes Danish history and to some degree Scandinavian history in general, from prehistory to the late 12th century. In addition, Gesta Danorum offers singular reflections on European affairs in the High Middle Ages from a unique Scandinavian perspective, supplementing what has been handed down by historians from Western and Southern Europe.
1- кітап
Бірінші кітап негізінен Саксоның түпнұсқалық еңбегі, ол басқа негізгі жұмыстармен көп ортақ емес, бірақ ежелгі грек эпостарынан шабыттандырылған. Онда Дания ұлтының атымен аталатын негізін қалаушы Данның, оның інісі Ангулдың, ұлдары Хумбл мен Лотердің және Данның немересі Скиолдтың билеуі туралы қысқаша айтылады. Грам – Данияның ең көп мәлімет берілген алғашқы патшасы, оның билігі Швеция мен Финляндияны жаулауға байланысты, бірақ ол шайқаста қаза табады. Кітаптың басым бөлігі Грам мен фин принцессасы Сигненің ұлы Хадингтің басынан өткен оқиғаларға арналған. Мұнда Данияның шведтерге қарауы және Хадингтің оны алыптар мен Одиннің көмегімен қайтарып алу әрекеттері суреттеледі. Кітап Хадингтің досының қазасы туралы хабар алғаннан кейін өзін-өзі өлтіруімен аяқталады.
The first book is mostly Saxo's original work, sharing little with other primary works, but taking some inspiration from Ancient Greek epics. It very briefly covers the rule of the eponymous founder of the Danish nation, Dan, but also his brother Angul, his sons Humble and Lother, and Dan's grandson, Skiold, whose son, Gram is the first Danish king to be given some detail, his reign revolves around conquering Sweden and Finland, only to die in a battle. Most of the book deals with the adventures of Hading, the son of Gram and Finnish princess, Signe. Here the adventure concerns the loss of Denmark to the Swedes as well as Hading's attempts to reclaim it with the help of giants and Odin. The book concludes with Hading's suicide after hearing of his friend's death.
2-кітап
Хадингтің ұрпақтарының Балтық теңізінде және Англияға дейін созылатын тапқыр шабуылдары мен түрлі мистикалық оқиғаларға тап болып, дауларды жекпе-жек арқылы шешуге мәжбүр болуы туралы оқиға.
Follows adventures of Hading's descendants, who perform cunning raids across the Baltic Sea and far as England, while encountering many supernatural events and being forced to solve disputes via single combat.
3-кітап
Амелетті Дания патшасының немересі ретінде таныстырады, оның әкесі Юлланд губернаторының қолынан қаза тапқан. Амелет анасына үйленген ағасынан қорқып, ессіз болып көрінеді.
Introduces Amleth as a grandson of a Danish king, whose father was murdered by his uncle, the governor of Jylland. Amleth pretends to be a fool in fear of his uncle who has married his mother.
4-кітап
Амлеттің даниялықтардың патшасы болу үшін күресіп, орнын бекітуі, содан кейін Британияға қайтып, британдық ханшайымға үйленуі, оның әкесі Амлеттің өліміне қастандық жасайды, ал Шотландия королевасы барлық күйеушілерін өлтіргенімен әйгілі.
Deals with Amleth securing his place as the king of the Danes, and return to Britain where he ends up marrying a Britanian princess, whose father plots the demise of Amleth, and the queen of Scotland who is famous for murdering all her suitors.
5-кітап
Фрото III және оның тапқыр норвег кеңесшісі Эрик Айтқырдың империя құруына бағытталған. Нәтижесінде Фрото Британия, Скандинавия, славян және гунн тайпаларын билейді. Саксо оны Августпен салыстырады, көптеген ортақ белгілерді көрсетеді.
Focused on empire building of Frotho III and his brilliant Norwegian advisor, Erick the Eloquent. Ultimately Frotho ends up ruling over Britain, Scandinavia, the Slavs, and the Huns. Saxo makes many parallels to Augustus.
6-шы кітап
Аңыз кейіпкері Старкадтың батырлық саяхаттарын баяндайды, ол Фроти III-тің ұрпақтарының әдепсіздікке салынуына көңіл көшірді.
Follows the adventurers of the legendary hero, Starkad who is disappointed in the decadent ways of Frothi III's descendants.
7-кітап
Бұл қысқа да байланыссыз махаббат хикаяларының жинағы, олардың көптегенінде қалқангер қыздар кездеседі.
Is a collection of short and unrelated love stories, many of these ventures feature shieldmaidens.
8-кітап
Атақты Бравёлль шайқасы, Харальд Тісқақ пен Сигурд Шалқа арасындағы шайқас, осы шайқасты қамтиды. Сонымен қатар, Данияның Карл Ұлына қарсы саксон соғыстарына қатысуы, Биармияға жасалған саяхаттар және Старкадтың қазасы туралы айтылады.
Covers the famous Battle of Brávellir, between Harald Wartooth and Sigurd Ring. Danish involvement in the Saxon wars against Charlemagne, voyages to Biarmia, and the death of Starkad.
9-шы кітап
Кітап Рагнар Лотброк және оның өсіп келе жатқан империясы туралы баяндайды, ол көптеген ұлдарын империясының Шотландиядан Скифияға дейінгі аймақтарын басқаруға тағайындайды.
The book deals with Ragnar Lothbrok and his rising empire, he appoints many of his sons to govern parts of his empire all the way from Scotland to Scythia.
Хронологиясы
Gesta Danorum қашан жазылғаны туралы көптеген еңбектерде сөз болады; алайда, Gesta Danorum 1208 жылға дейін аяқталмаған деген келісімге келген. Соңғы кітапта (16-кітап) сипатталған соңғы оқиға – Дания королі Кнут VI 1186 жылы герцог Богислав I билігіндегі Померанияны бағындыруы. Дегенмен, архиепископ Андерс Сунесенге арналған кіріспеде 1208 жылы Эльбадан солтүстікке қарайғы аймақтардың Дания тарапынан басып алынуы туралы айтылады. Бүкіл шығарманың шамамен төрттен бір бөлігін құрайтын 14-кітап 1178 жылы Абсалонның архиепископ болып тағайындалуымен аяқталады. Бұл кітаптың көлемі үлкен болғандықтан және Абсалон король Вальдемар I-ден маңыздырақ болғандықтан, бұл кітап бірінші жазылып, жеке жұмыс болған болуы мүмкін. Саксо кейін 15 және 16-кітаптармен оны кеңейтіп, король Вальдемар I-нің соңғы жылдары мен король Кнут VI-ның алғашқы жылдарының оқиғасын баяндаған болуы мүмкін. Содан кейін Саксо 11, 12 және 13-кітаптарды жазған деп саналады. Свенд Агсеннің Дания тарихындағы Brevis Historia Regum Dacie (шамамен 1186 жыл) Саксоның 11, 12 және 13-кітаптарда «Патша әкесі мен оның ұлдары», яғни король Свен Эстридсон туралы жазуға шешім қабылдағанын көрсетеді. Ол кейін алғашқы он кітапты қосып жазған. Бұл соңғы кітапта (16-кітап) баяндалған соңғы оқиға мен кіріспедегі 1208 жылғы оқиға арасындағы 22 жылды түсіндіруге болады.
When exactly Gesta Danorum was written is the subject of numerous works; however, it is generally agreed that Gesta Danorum was not finished before 1208. The last event described in the last book (Book 16) is King Canute VI of Denmark subduing Pomerania under Duke Bogislaw I, in 1186. However the preface of the work, dedicated to Archbishop Anders Sunesen, mentions the Danish conquest of the areas north of the Elbe in 1208. Book 14, comprising nearly one quarter of the text of the entire work, ends with Absalon's appointment to archbishop in 1178. Since this book is so large and Absalon has greater importance than King Valdemar I, this book may have been written first and comprised a work on its own. It is possible that Saxo then enlarged it with Books 15 and 16, telling the story of King Valdemar I's last years and King Canute VI's first years. It is believed that Saxo then wrote Books 11, 12, and 13. Svend Aagesen's history of Denmark, Brevis Historia Regum Dacie (circa 1186), states that Saxo had decided to write about "The king father and his sons," which would be King Sweyn Estridson, in Books 11, 12, and 13. He would later add the first ten books. This would also explain the 22 years between the last event described in the last book (Book 16) and the 1208 event described in the preface.
Қолжазбалар
Бұл шығарманың түпнұсқа қолжазбалары, төрт фрагменттен басқа, жоғалып кеткен: Анжер фрагменті, Лассен фрагменті, Калл Расмуссен фрагменті және Плеснер фрагменті. Анжер фрагменті – ең ірі фрагмент және Саксоның өзінің қолымен жазылғандығы куәландырылған жалғыз фрагмент. Ал қалғандары шамамен 1275 жылғы көшірмелер. Барлық төрт фрагмент Данияның Копенгаген қаласындағы Дания Корольдік кітапханасының қорында сақтаулы. Дегенмен, мәтін сақталып қалды. 1510–1512 жылдары Парижде жұмыс істейтін даниялық аудармашы Кристиерн Педерсен, сол кезде көбінесе жоғалып кеткен Саксоның еңбектерінің қолжазбасын табу үшін Данияны түгел аралап шықты. Сол кезде Саксоның еңбектері туралы көбінесе 1342 жылға жатқан Chronica Jutensis-тегі Compendium Saxonis деп аталатын қорытындыдан білінетін. Gesta Danorum атауы да осы қорытындыда кездеседі. Саксоның өзі еңбегі үшін қолданған атауы белгісіз. Кристиерн Педерсен ақыры Лунд архиепископы Биргер Гуннерсеннің кітапханасынан бір данасын тапты (Сканн қазір Швецияның құрамында, бірақ сол кезде Данияның бөлігі болған), ол оны берді. Баспагер Жодокус Бадиуспен бірлесіп, "Данарум гестасы" қайта жөнделіп, басылды.
The original manuscripts of the work are lost, except for four fragments: the Angers Fragment, Lassen Fragment, Kall Rasmussen Fragment and Plesner Fragment. The Angers Fragment is the biggest fragment, and the only one attested to be in Saxo's own handwriting. The other ones are copies from c. 1275. All four fragments are in the collection of the Danish Royal Library in Copenhagen, Denmark. The text has, however, survived. In 1510–1512, Christiern Pedersen, a Danish translator working in Paris, searched Denmark high and low for an existing copy of Saxo's works, which by that time was nearly all but lost. By that time most knowledge of Saxo's work came from a summary located in Chronica Jutensis, from around 1342, called Compendium Saxonis. It is also in this summary that the name Gesta Danorum is found. The title Saxo himself used for his work is unknown. Christiern Pedersen finally found a copy in the collection of Archbishop Birger Gunnersen of Lund, Skåne (Skåne is now part of Sweden, but at the time was still part of Denmark), which he gladly lent him. With the help of printer Jodocus Badius, Gesta Danorum was refined and printed.
Латын тіліндегі нұсқалары
Барлық қолданыстағы аудармалар мен жаңа басылымдардың бастауы – Кристиерн Педерсеннің латын тіліндегі "Danorum Regum heroumque Historiae" еңбегі. Қазірде түрлі аудармалар сақталып қалған, олардың кейбіреуі толық, ал кейбіреуі бөлек нұсқалар түрінде.
The source of all existing translations and new editions is Christiern Pedersen's Latin Danorum Regum heroumque Historiae. There exist a number of different translations today, some complete, some partial:
Басқа аудармалар
[Андрей Досаевтың орыс тіліндегі толық аудармасы екі томдық.] Даниэль Палмквист (2021), Gesta Danorum, Saxo Grammaticus, En del av Sveriges historia. [16 кітаптың алғашқы тоғызы швед тіліне аударылған.] Gesta Danorum сондай-ақ, ағылшын, француз және неміс тілдерінде де ішінара аударылған.
[Full translation on Russian by Andrey Dosaev in two vols.] Daniel Palmqvist (2021), Gesta Danorum, Saxo Grammaticus, En del av Sveriges historia. [The first nine of the 16 books translated into Swedish]. Gesta Danorum is also translated partially in other English, French and German releases.
Гамлет
Gesta Danorum-ның кейбір аспектілері Уильям Шекспирдің "Гамлет" пьесасының негізін құрайды. Саксоның 3-ші және 4-ші кітаптарында баяндалған нұсқасы Шекспирдің "Гамлет" пьесасына өте ұқсас. Саксо нұсқасында екі бауыр, Орвендил мен Фенги, Дания королі Рёрик Слингебондтан Ютландияны билеуге ие болады. Біраз уақыттан кейін Орвендил король Рёриктің қызы Геруткаға (Гамлеттегі Гертруда) үйленеді. Амлет – олардың тұңғыш және жалғыз баласы. Фенги бауырының үйленуіне ашуланып, Ютландияны жалғыз өзі басқарғысы келеді, сондықтан Орвендилді өлтіреді. Ұзаққа соқпай, Фенги Геруткаға үйленеді және өзін Ютландияның жалғыз билеушісі деп жариялайды. Соңында Амлет әкесінің өлімінен кек алады және ағасын өлтіруді жоспарлайды, осылайша ол Ютландияның жаңа және заңды королі болады. Дегенмен, Шекспирдің нұсқасында Гамлет ағасы өлгеннен кейін ғана қайтыс болса, Саксо нұсқасында Амлет аман қалады және патшалығын басқарып, басқа да оқиғаларға қатысады.
Certain aspects of Gesta Danorum formed the basis for William Shakespeare's play Hamlet. Saxo's version, told of in Books 3 and 4, is very similar to that of Shakespeare's Hamlet. In Saxo's version, two brothers, Orvendil and Fengi are given the rule over Jutland by King Rørik Slyngebond of the Danes. Soon after, Orvendil marries King Rørik's daughter, Geruth (Gertrude in Hamlet). Amleth is their first and only child. Fengi becomes resentful of his brother's marriage, and also wants sole leadership of Jutland, so therefore murders Orvendil. After a very brief period of mourning, Fengi marries Geruth, and declares himself sole leader of Jutland. Eventually, Amleth avenges his father's murder and plans the murder of his uncle, making him the new and rightful King of Jutland. However, while Hamlet dies in Shakespeare's version just after his uncle's death, in Saxo's version Amleth survives and begins ruling his kingdom, going on to other adventures.