Тоғызыншы ғасырдың Вестфольд жалы

Кіріспе

IX ғасырдағы Вестфолд жалы Қара Хафдан (Ескі скандинав: Halfdanr Svarti; ) – Вестфолдтың патшасы. Ол Инглинг әулетінен шыққан және бірыңғай Норвегияның алғашқы патшасы Харальд Фэйрхейрдің әкесі болды.

Сагаларда

Хеймскрингла мен Фагрскинна бойынша, Хафдан – Йнглингтер әулетінің патшасы Гудред Оңшының ұлы болған. Хеймскрингла оның анасын Агдер патшасы Харальдтың қызы Аса деп, ал жартылай ағасын Олаф Гейрстад Альф деп атайды. Хеймскрингланың мәліметінше, Хафданның әкесі қаза тапқанда, Аса бір жасар Хафданды алып, Хафдан өскен Агдерге қайтып келген. Ол 18-19 жасқа келгенде Агдердің патшасы болды. Хафдан тез арада саяси келісімдер мен әскери жорықтар арқылы өзінің мемлекетін кеңейте бастады. Ол Вестфолд мемлекетін ағасы Олафпен бөлісті және әскери қимылдар арқылы Вингульмарк патшасы Гандальфты мемлекетінің жартысын беруге көндірді. Оның алдыңғы буынмен байланысының формальды сипаты, Агдермен тығыз байланысы және оған арналған ерте сағада отбасылық байланыстарды атамауы себепті, кейбір ғалымдар Вестфолдтың бұрынғы Йнглинг әулетімен байланысы кейінірек ойлап табылғанын айтады. Бұл жаулап алушы Хафдан мен оның ұлы Харальд Әдемі шашты Йнглингталда даңқталған әулетпен байланыстыру үшін жасалған. Содан кейін Хафдан Раумарике деп аталатын аймақты бағындырғаны айтылады. Раумарикеге құқығын бекіту үшін Хафдан алдымен бұрынғы билеуші Сигтриг Эйстинссонды жеңіп, шайқаста өлтірді. Одан кейін ол Сигтригтің інісі және мұрагері Эйштейнмен бірнеше шайқаста жеңіске жетті. Бұл Хафданның Раумарикеге ғана емес, сонымен қатар Сигтриг пен Эйштейн мемлекетінің ядросы болған Хедмарктің жартысына да құқығы бар екенін көрсетті. Бұл егжей-тегжейлер тек Хеймскринглада ғана кездеседі. Фагрскинна мен Хеймскрингла екеуі де Хафданның бірінші әйелінің Согн патшасы Харальд Гулскегтің (Алтынсақалдың) қызы Рагнхильд болғаны туралы келіседі. Хафдан мен Рагнхильдтің әкесінің құрметіне "Харальд" деп аталған ұлы болды және оны бабасының сарайында тәрбиелеуге жіберді. Қартайған Харальд Гюльскег өлер алдында немересін өзінің мұрагері етіп тағайындады. Рагнхильд әкесі қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал жас патша Харальд ауырып, келесі көктемде дүние салды. Хафдан ұлының қазасы туралы естігенде Согнға сапар шегіп, патшалық таққа талап етті. Ешқандай қарсылық болған жоқ, және Хафдан Согнды өзінің мемлекетіне қосты. Хеймскрингланың баяндамасында оның мемлекетінің әр аймағы оның қабірін иеленгісі келгені және оның денесін төрт бөлікке бөлуге келісім жасалғаны айтылады, осылайша әр аймақ оның бір бөлігін жерлеуге мүмкіндік алады, нәтижесінде төрт түрлі қабір пайда болды. Бұл нұсқа бойынша, оның басы ғана Рингерайкеде жерленген.

According to Heimskringla and Fagrskinna, Halfdan was the son of the Yngling King Gudrød the Hunter. Heimskringla also names his mother, as Åsa, daughter of King Harald of Agder, and his half brother as Olaf Geirstad Alf. Heimskringla relates that when Halfdan's father was killed, Åsa took the 1 year old Halfdan and returned to Agder, where Halfdan was raised. When he was 18 or 19 years old, Halfdan became king of Agder. He quickly began adding to his kingdom, through political negotiation and military conquest. He divided the kingdom of Vestfold with his brother Olaf and, through military action, persuaded King Gandalf of Vingulmark to cede half his kingdom. Based on the formulaic nature of his ties to his predecessors, his strong affiliation with Agder, and the failure of an early saga dedicated to him to name any family connections, some scholars have suggested that the linkage to the earlier Yngling dynasty of Vestfold was a later invention, created to associate a conquering Halfdan and his son Harald Fairhair with the family glorified in the Ynglingatal, whom he had displaced. Halfdan next is said to have subdued an area called Raumarike. To secure his claim to Raumarike, Halfdan first defeated and killed the previous ruler, Sigtryg Eysteinsson, in battle. He then defeated Sigtryg's brother and successor Eystein, in a series of battles. This established Halfdan's claim not only to Raumarike, but also to half of Hedmark, the core of Sigtryg and Eystein's kingdom. These details are only mentioned in Heimskringla. Fagrskinna and Heimskringla both agree that Halfdan's first wife was Ragnhild, daughter of King Harald Gulskeg (Goldbeard) of Sogn. Halfdan and Ragnhild had a son named "Harald" after his grandfather, and they sent him to be raised at his grandfather's court. Harald Gulskeg, being elderly, named his grandson as his successor, shortly before his death. Ragnhild died shortly after her father, and the young king Harald fell sick and died the next spring. When Halfdan heard about his son's death, he travelled to Sogn and laid claim to the title of king. No resistance was offered, and Halfdan added Sogn to his realm. Heimskringlas narrative adds that each of the districts of his kingdom wanted to claim his grave, and that it was agreed to divide his body into four pieces so each district could bury a piece of it, resulting in four different sites called Halvdanshaugen (from the Old Norse word haugr meaning mound). According to this version, only his head is buried in Ringerike.