Кіріспе

1960 жылғы Атлантикалық мұхитындағы 4-ші санаттағы дауыл, Пуэрто-Рикода Сан-Лоренцо деп аталған 1960 жылғы Атлантикалық дауыл – 1960 жылғы Атлантикалық дауыл маусымының ең күшті дауыл болып есептеледі және тамыз-қыркүйек айларында Кіші Антиль аралдарына, Үлкен Антиль аралдарына және АҚШ-тың шығыс жағалауына, әсіресе Флоридаға елеулі зиян келтірді. Маусымның бесінші тропикалық циклон, үшінші дауыл және алғашқы күшті дауыл Донна 29 тамызда Кабо-Вердеден оңтүстікке қарай пайда болды, оны тропикалық толқын тудырды, нәтижесінде Сенегалдағы ұшақ апатынан 63 адам қаза тапты. Келесі күні депрессия Дона тропикалық дауылға айналды. Донна шамамен батыс-солтүстік-батыс бағытта қозғалды және 1 қыркүйекте дауыл статусына жетті. Келесі үш күнде Донна күрт күшейіп, 4 қыркүйекте максималды жел жылдамдығына жетті. Содан кейін ол күшін сақтап, сол күні Кіші Антиль аралдарына соқты. Сент-Мартенде дауылдан арал халқының төрттен бірі үйсіз қалды, жеті адам қаза тапты. Ангильяда тағы бес адам қайтыс болды, ал Виргин аралдарында тағы жеті адамның өмірі қиылды. Пуэрто-Рикодағы ауыр су тасқыны 107 адамның қаза болуына әкелді, олардың 85-і Хюмакаода ғана болды. 6 қыркүйекте Донна 4-ші санаттағы дауылға дейін күшейіп, 24 сағаттан кейін ең жоғары жел жылдамдығына жетті. Содан кейін дауыл келесі бірнеше күнде әлсіреп, Багам аралдарында 3-ші санаттағы дауыл ретінде бірнеше рет құрлыққа соқты. Донна архипелагтың оңтүстік бөлігінде күшті жел соқты, ал жаңбырлар елге және жақын орналасқан Түркс және Кайкос аралдарына әсер етті. Багам аралдарының оңтүстік аймақтарындағы бірнеше шағын аралдық қауымдастықтар толығымен қирады, бірақ жалғыз зиянның мөлшері немесе қаза болғандар туралы хабарламалар түспеді. АҚШ жағажайына жақындағанда Донна бағытталған ағындардың әлсіреуіне тап болып, солтүстік-батысқа бұрылып, қайта күшейді. 10 қыркүйекте таңертең Донна Флорида-Кейс аралдарына 1935 жылдан бері байқалған ең күшті желмен соқты. Флорида түбегіндегі жағалаудағы су тасқыны ғимараттардың 75%-ын зақымдады, Марафондағы бірнеше аудандарды жойды. Материкте 5200 үй зақымдалды, бірақ Форт-Майерс жағажайындағы зақымдалған 75% үйлер ескерілмеді; Эверглейдс қаласындағы ғимараттардың 50%-ы да қирады. Егін шығындары да көп болды. Грейпфрут өнімінің 50%-ы, апельсин мен мандариннің 10%-ы жойылды, ал авокадо өнімі дерлік толығымен жойылды. Тек Флорида штатында 13 адам қаза тауып, 300 миллион долларлық зиян келтірілді. Флоридада әлсіреген Донна, Солтүстік Флоридадан Атлантика мұхитына қайта оралғанда 1-ші санаттағы дауылға айналды. 12 қыркүйектің басында дауыл Солтүстік Каролина штатының Топсейл-Бич жағажайына 2-ші санаттағы дауыл ретінде соқты. Донна бұрқасын мен желдің күшті соғуынан Шығыс Солтүстік Каролинадағы бірнеше ғимарат зақымдалды немесе қирады, ал егінге 80 шақырымға дейін зиян келтірілді. Сонымен қатар, дауыл ағыны Уилмингтон мен Нагс-Хедте жағажайдың эрозиясына және құрылымдық зақымдануға әкелді. Сегіз адам қаза тауып, 100-ден астам адам жарақат алды. 12 қыркүйекте Донна Атлант мұхитына қайта оралып, солтүстік-шығысқа қарай қозғала берді. 12 қыркүйекте дауыл Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағына соқты және ішкі аймақтарда жылдам әлсіреп кетті. Келесі күні Донна Мэн штатының үстінде экстратропикалық дауылға айналды.

Метеорологиялық тарих

29 тамызда тропикалық толқын Африканың батыс жағалауынан, Дакар маңынан шықты. Сол күні Кабо-Вердеден оңтүстік-шығысқа қарай тропикалық депрессия пайда болды деп есептеледі. Бірнеше күн бойы деректер жетіспеді, бірақ жүйе біртіндеп күшейгені болжанады. 2 қыркүйекте аймақтағы кемелер жоғары жел тізілгенін хабарлағаннан кейін, тропикалық дауыл пайда болды деген хабарлама тарады. Сол күні "Дауыл аулаушылары" жүйеге ұшып барып, анық көзді және Кіші Антиль аралдарынан шамамен 700 миль (1127 км) шығысқа қарай соққан желді байқады. Дауыл бір күн бұрын қатты дауылға айналғаны анықталды. Солтүстіктегі Азор аймағының жоғары қысымы күшті болғандықтан, "Донна" батыс-солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр болды. Ескертулер жарияланған кезде, "Донна" қатты дауылға айналып, Саффир-Симпсон шкаласы бойынша 3-ші немесе одан жоғары санатқа жатты; ол осы статусын шамамен сегіз күн сақтап тұрды. Батыс-солтүстікке қарай жылжуын жалғастырған "Донна" одан әрі күшейіп, 4 қыркүйекте сағат 00:00 UTC-де ең жоғары жел жылдамдығына жетті – бұл күштілікті екі күн бойы сақтап тұрды. Оперативтік мәліметтер бойынша, желдің жылдамдығы шамамен болды. 4 қыркүйекте "Доннаның" көзі Барбуда, Сент-Бартелеми, Сент-Мартин және Ангилья аралдарынан өтіп, Анегададан оңтүстікке қарай жылды. "Донна" жақсы ұйымдасқан, "Ауа райы туралы айлық шолуда" оны "қатысқан, идеалды дауылға" теңеді. Солтүстікке қарай әлсіреген тропопауза дауылды солтүстік-батысқа бұрып, Пуэрто-Риконың солтүстік жағалауына 137 км жақынға жеткізді. 13 қыркүйекте "Донна" Майн штатының солтүстігінде, Канаданың шығыс жағына кірмес бұрын, суық фронтпен байланысты болды. Квебек пен Лабрадор арқылы өтіп, Лабрадор теңізіне жетіп, 14 қыркүйекте таңертең тарады. Тәуелді органдар шағын қайықтарды портта қалуға кеңес берді, ал мыңдаған тұрғындар Қызыл Крест ұйымдастырған мектептерге эвакуацияланды. Куба жағалауында шамамен 3000 адам ішкі аймаққа немесе шіркеулер мен мектептерге көшірілді; Флорида-Кейс аралдарындағы эвакуация Оверсиз тас жолындағы қозғалысты тоқтатты. Дауылдың жақындауына байланысты Майами халықаралық әуежайынан барлық рейстер тоқтатылды. Майами мен Флорида-Кейс аралдарындағы мектептер жабылды.

10 қыркүйекте сағат 17:00-де дауыл туралы ескертулер солтүстікке қарай Майртл-Бичке дейін кеңейтілді. Кешкі сағат 23:00-де Флорида-Кейс аралдарындағы дауыл туралы ескертулер төмендетілді, бірақ солтүстікке қарай Дейтона-Бичтен Саванна, Джорджияға дейін кеңейтілді. 12 қыркүйекте таңғы сағат 05:00-де дауыл туралы ескертулер солтүстікке қарай Истпортқа дейін кеңейтілді және Хаттерас мүйісінен оңтүстікке қарай төмендетілді. Таңғы сағат 07:00-де Шарль мүйісінен оңтүстікке қарай дауыл туралы ескертулер төмендетілді. Сағат 14:00-де Кейп-Мейдің оңтүстігінде дауыл туралы ескертулер алынды. Кешкі сағат 17:00-де Нью-Джерси штатының Манаскуан қаласының оңтүстігінде дауыл туралы ескертулер тоқтатылды. Кешкі сағат 20:00-де Блок аралының оңтүстігінде дауыл туралы ескерту мерзімі аяқталды. 12 қыркүйекте түнгі сағат 23:00-ге дейін барлық дауыл туралы ескертулер төмендетілді.

Әсері

Донна дауылы – аса күшті және қиратушы дауыл болды, ол Кіші Антиль аралдарынан Жаңа Англияға дейін кең ауқымды зардаптар келтірді. Бұл дауылдан кем дегенде 364 адам қаза тапты, ал келтірілген мүліктік зиян 900 миллион долларға бағаланды (1960 жылғы АҚШ доллары).

Батыс Африка

Дона дауылы Сенегалдың Дакар аймағына ауыр дауылды әкелді. Францияның Париж қаласынан Кот-д'Ивуардың Абиджан қаласына ұшып бара жатқан Air France 343 рейсі Леопольд Седар Сенгор халықаралық әуежайына қонуға тырысты, бірақ дауылды ауа райының салдарынан Атлант мұхитына құлап, борттағы 63 адам қаза тапты. 30 тамызда Кабо-Вердеде де ауыр жаңбыр жауды. "Дона" дауылы кезінде Ангильяда бес адам қаза тапты, соның ішінде үйінің шатыры құлап бір әйел көз жұмды. Аралдың солтүстігінен 56 шақырым жермен өтіп кеткеніне қарамастан, "Дона" АҚШ-тың Виргин аралдарындағы Сент-Томасқа шамалы ғана зиян келтірді. Бұл дауылдан аралда 2500-ге жуық адам үйсіз қалды.

Түркі және Кайкос аралдары және Багам аралдары

Туркс және Кайкос аралдарындағы Гранд-Турк аралында "Донна" дауылдың желдері шамамен [мәнді қосу керек] құрады, ең күшті желдер аралдың солтүстігінде болды. Алайда, дауылдан артық [мәнді қосу керек] жаңбыр жауды, оның көп бөлігі 12 сағат ішінде жауды. Андрос аралында бірнеше сағат бойы дауылдық жел соқты, ал Фортуна аралындағы желдің күші анемометр бұзылғанға дейін шамамен [мәнді қосу керек] деп бағаланды. Ең күшті желдер Багам аралдарының солтүстік-батысынан өтті, бұл аймақтағы зақымды шектеді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та 50 адамның қаза болғаны және 3,35 миллиард долларлық зиян тіркелді. "Донна" дауылы АҚШ Әуе күштеріне қарасты "Техас мұнарасы-4" радар станциясының үстінен тікелей өтіп, құрылысқа ауыр зақым келтірді, нәтижесінде 1961 жылдың қаңтарында станция толығымен жойылды. "Донна" дауылы – Шығыс жағалаудағы барлық штаттарға дауылдық желдермен әсер еткен жалғыз құбылыс.

Флорида

АҚШ-тың Флорида штаты «Дона» дауылынан ең көп зардап шекті. Флориданың оңтүстік және батыс бөліктері дауыл кезінде мол жауын-шашын алды, ең жоғары деңгейдегі жауын мөлшері тіркелді. Марафонда байқалған ең жоғары дауыл толқыны 3,96 метрді құрады. Дауыл сонымен қатар Оңтүстік-Батыс Флориданы шарлады, мұнда су деңгейі қалыпты көрсеткіштен жоғары көтерілді. Солтүстікке қарай, Марафон мен Тавернье арасындағы ғимараттардың шамамен 75% ауыр зақымдарға ұшырады. Бұл аймақта су тасқыны қаланың бір бөлігін жайлап, бірнеше тұрғын үйлерді қиратты. Дауыл толқыны «Overseas Highway» автожолының бір бөлігін су басты. Көптеген қайықтар мен кемежайлар қирады немесе ауыр зақымдарға ұшырады. Сонымен қатар, Флорида-Кейс аралдарына су жеткізетін құбыр үш жерде бұзылды. «Дона» дауылы 1950 жылғы қазанда Флорида штатының Майами қаласына соққан «Кинг» дауылынан кейін Майамиге келген алғашқы дауыл болды. Майами және оның айналасындағы ғимараттардың құрылымдық зақымдары көбінесе жеңіл болғанымен, жел терезелерді сындырып, ағаштарды түбірден жұлып алды. Көшелерде су астында қалды. Бойнтон-Бичте желдің жылдамдығы шығанақта рекордтық деңгейге жетті. Эверглейдс Ұлттық паркінің батыс бөлігінде мангр ормандарының кең аумағы жойылды, ал парктегі ақ қанатты құстардың кемінде 35% қырылды. Фламингодағы пансионат пен марина, сондай-ақ Кейп-Сейбл маңындағы рейнджерлердің бекеті дерлік толығымен қирады. Су басу салдарынан жолдар бұзылғандықтан қалаға уақытша кіру мүмкін болмады. Мыңдаған ағаштар құлады. «Дона» дауылынан $3 миллионға жуық мүлік зардап шекті және Форт-Майерсте екі адам қаза тапты. Брэдэнтондағы жаңа шіркеу қирады, ал қаланың көп бөлігі электр қуатынан айырылды. Дайд-Ситидегі қару-жарақ қоймасында 150 адамға пана берген ғимараттың шатыры желдің күшінен қирады. Флорида штаты бойынша дауыл 2156 үй мен тіркеме үйлерді қиратты, 3903-іне ауыр зақым келтірді және 30 524-іне жеңіл әсер етті. Шамамен 391 шаруашылық ғимараты қирады, тағы 989-ы ауыр зақымдарға ұшырады, ал 2499-ына жеңіл зақым келді. Шамамен 174 ғимарат қирады, 1029-ы ауыр зақымдарға ұшырады, ал 4254-і жеңіл зақымдарға ұшырады. Сонымен қатар, 281 қайық қирады немесе ауыр зақымдарға ұшырады. Грейпфрут егісінің 50%-ы, апельсин мен мандарин егісінің 10%-ы жойылды, ал авокадо егісі дерлік толығымен қырылды. Флоридада ғана $350 миллионнан астам шығын келтірген «Дона» сол кезде штатқа соққан ең қымбат дауыл болды. Сонымен қатар, 14 адамның қаза болғаны расталды: алтысы суға батып, төрті жүрек талмасынан, екеуі көлік апатынан, екеуі электр тогынан зардап шекті. Тағы 1188 адам жарақат алды.

АҚШ-тың оңтүстік-шығысы және Атлантика ортасы

Дауыл Грузияға аз әсер етті. Жағалаудағы желдің күрт соғуы ағаштар мен бұтақтарды құлатып, электрмен жане телефон байланысы қызметтерін тоқтатты. Брансуиктегі электр стансасында қуат үзілісінен ұсақ жарылыс болды. Күшті жаңбыр қаланың кейбір көшелерін уақытша су басты. Оңтүстік Каролинаның солтүстігінде жағалауда дауылды жел соқты, бірақ көп зиян келтірген жоқ. Шарльстон қаласының солтүстігінде F3 торнадосы бірнеше үйді қиратты, ал басқаларын ауыр зақымдады. 10 адам жарақат алды, олардың кейбіреулері ұшып келген шыныдан зардап шекті. Бұл торнадодан келген зиян 500 000 доллардан асты. Garden City Beach қаласында F1 торнадосы жерге түсіп, алты ғимаратты қиратты немесе ауыр зақымдады. Beaufort округінде көптеген ағаштар түбімен жұлынып, электр сымдары үзілді, үйлердің шатырлары қирады, кеме айлақтары бұзылды, жүгері мен соя егістеріне елеулі зиян келтірілді. Солтүстік Каролинада Донна екі торнадо әкелді. Bladen округінде F1 торнадосы бірнеше шағын ғимараттарға зақым келтірді. Sampson округінде F2 торнадосы сегіз адам тұрған үйді қиратты, олардың барлығы ауруханаға жатқызылды. Сегіз адам қаза тапты, оның ішінде үшеуі суға батып, екеуі ағаш құлап, екеуі ауа райына байланысты жол апаттарынан, ал біреуі тоқ соғудан қайтыс болды. Кем дегенде 100 адам ауруханаға жатқызуды қажет ететін жарақат алды. Дегенмен, басқа аймақтарда жауын-шашын көп жауды, соның салдарынан кейбір жерлерде су асты, жергілікті су тасқыны болды. Жағалаудағы толқындар шағын қайықтар мен демалыс кемелерін бекіністерінен жұлып алып, кейін жартастарға немесе теңіз қабырғаларына соқты. Дона тропиктік циклоннан шығып, extratropical аймаққа айналғаннан кейін солтүстік-шығысқа қарай New Brunswick, Quebec, содан кейін Labrador аймақтарына қарай жылжыды. Quebec аймағында желдің күрт соғуынан электр бағаналары мен ағаштар сынды. Бір адам үйіне өрт шыққанда жүрек талмасынан қайтыс болды. Сонымен қатар, облыста ауа райына байланысты жол апаттары салдарынан екі адам жарақат алды.

Кейінгі кезең және зейнеткерлік өмір

Дауылдан кейін АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр Флорида және Солтүстік Каролина штаттарында төтенше жағдай жариялап, осы штаттардың тұрғындарына мемлекеттік көмек алуға мүмкіндік берді. АҚШ әскері Патрик әуе базасынан Багам аралдарындағы Маягуанаға дәрігерлер мен азық-түлік тасыған ұшақ жіберді. Кей Ларго ұлттық теңіз қорығындағы коралл рифтері дауылдан зардап шекті. "Донна" Флорида шығанағының солтүстігіндегі су өміріне елеулі кері әсер етті. Теңіз жануарлары судың кері қайтуынан немесе дауылдан соң лайлы судың салдарынан құрдымға кетті немесе қаза тапты. Дауыл кезінде жануарлардың қырылуына байланысты оттегінің жетіспеуі қосымша өлімге алып келді. Тұздылық деңгейі алты апта ішінде қалыпқа келгенімен, еріген оттегінің концентрациясы ұзақ уақыт бойы өте төмен болды. Оттегінің ең көп жетіспейтін аймақтарда бірнеше ай бойы теңіз өмірі сирек кездесті. Аймақтағы спорттық балық аулаудың қалпына келуіне бірнеше ай уақыт кетті. Жас қызыл креветкалар өздерінің сағалық өсіп-өну орындарынан шамамен 97 шақырым (60 миль) терең суға көшіп, кейін балықшылардың торына түсті. Каспий шағаласы Солтүстік Америка жағалауынан өзінің дәстүрлі көбейту орындарынан солтүстікке қарай, Жаңа Шотландияға дейін соғылып кетті, бұл Дигби Некке өткеннен кейін төрт сағаттан соң куә болды. Дауылдың салдарынан "Донна" есімі 1960 жылғы маусымнан кейін қолданудан алынып тасталды және енді Атлантика мұхитындағы ешбір дауылға берілмейді. 1964 жылғы маусымда бұл есім "Дора" есімімен ауыстырылды.

Халықтық мәдениеттегі бейнелер

Нобель сыйлығының иегері Джон Стейнбек өзінің 1962 жылғы «Travels with Charley: In Search of America» атты көркем емес естелік кітабында Дона дауылы туралы жазды. Стейнбек АҚШ-ты шарлап өтуге ниеттенген сапары үшін пудлі Чарлимен бірге жүруге ыңғайлы арнайы кемпер қабықшасы орнатылған жүк көлігін дайындатқан. Ол Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағындағы Саг-Харбордағы үйінен Еңбек күнінен кейін жолға шығуды жоспарлаған. Стейнбек сапарын Дона дауылына байланысты сәл кешіктірді, ол Лонг-Айлендке тікелей соқты. Стейнбек дауылдың ортасында қайығын құтқару туралы жазды, ол үшін суға секіріп, жоғары желдің күшімен жағаға итерілген құлаған бұтаққа тіріліп ұшып кетті. Бұл оның белгісіздікке батыл, тіпті бейхабарлықпен бойдауруын көрсететін ерлік болды. Дона дауылының желдерін «Blast of Silence» (1961) көркем фильмінде көруге болады; Лонг-Айлендтегі соңғы сахналар бұрын жоспарланған, ал фильм жасаушылар дауылға қарамастан сыртқы сахнаны түсіруге шешім қабылдады.