Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Теруэль (teˈɾwel) – Испанияның шығысында орналасқан Арагон қаласы, сонымен қатар Теруэль провинциясының орталығы. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, халық саны 35 900 адамды құрайды, бұл оны Испаниядағы ең сирек қоныстанған провинциялық астанаға айналдырады. Қаласы қатал климатымен, күндізгі температураның айтарлықтай өзгеруімен, сондай-ақ танымал жамон серрано (кептірілген шұжық), керамика бұйымдарымен, айналасындағы археологиялық ескерткіштермен, Иберия түбегіндегі ең көне динозавр қаңқаларының табылу орны бар тау жыныстарымен және әйгілі шараларымен көзге түседі: 10 шілдеге ең жақын уақытта өтетін Ла Вакилья дель Анхель (жұма күнінен дүйсенбіге дейін) және ақпан айының үшінші демалыс күндері ұйымдастырылатын "Изабель де Сегураның тойы". Теруэль архитектурасы морилік мәдениетінің ықпалымен салынған көптеген ғимараттарға байланысты "мудехар қаласы" деп аталады. Бұл ғимараттардың барлығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Арагонның мудехар сәулетінің құрамына кіреді. Теңіз деңгейінен биік орналасқан және азат тұрғындар санының аздығы Теруэльдің Испания ішінде оқшаулануына себеп болды. 1999 жылы қала мен провинцияға көбірек назар аудару және инвестиция тарту мақсатымен "Teruel existe" ("Теруэль бар") деген ұранмен үгіт тобы құрылды. Бұл үгіт шараларының нәтижесінде Сарагоса мен Сагунто қалаларын байланыстыратын тас жол салынды, бұл Теруэльге көлік инфрақұрылымын жақсартты. Дегенмен, Теруэль Испанияның материктік бөлігіндегі ұлттық астана Мадридке тікелей автомобильдік немесе теміржол байланысы жоқ жалғыз провинциялық астана болып қала береді. Испанияның "El Mundo Today" онлайн сатиралық басылымында Теруэль қаласының жоқ екендігі туралы әзіл жиі айтылады.
Teruel (teˈɾwel) is a city in Aragon, located in eastern Spain, and is also the capital of Teruel Province. It had a population of 35,900 as of 2022, making it the least populated provincial capital in Spain. It is noted for its harsh climate, with a wide daily variation on temperatures and its renowned jamón serrano (cured ham), its pottery, its surrounding archaeological sites, rock outcrops containing some of the oldest dinosaur remains of the Iberian Peninsula, and its famous events: La Vaquilla del Ángel during the weekend (Friday to Monday) closest to 10 July and "Bodas de Isabel de Segura" around the third weekend of February. Teruel is regarded as the "town of Mudéjar" (Moorish influenced architecture) due to numerous buildings designed in this style. All of them are comprised in the Mudéjar Architecture of Aragon which is a World Heritage Site by the UNESCO. Teruel's remote and mountainous location above sea level and its low population has led to relative isolation within Spain. A campaign group with the slogan Teruel existe ("Teruel exists") was founded in 1999 to press for greater recognition and investment in the town and the province. Due in part to the campaign, transport connections to Teruel were improved with the construction of a motorway between Zaragoza and Sagunto. However, Teruel remains the only provincial capital in peninsular Spain without a direct road or railway link to the national capital, Madrid. A running joke in the Spanish online satirical publication El Mundo Today is that Teruel does not exist.
Тарих
Теруэль аймағы кельтиберлер заманынан бері қоныстанған. Турболета жер атауы баск-иберия тіліндегі itur + olu + eta (су көзі, бұлақ орны) сөздерінен шыққан болуы мүмкін, – делінеді баск-ибериялық теорияда. Кейін бұл аймақты римдіктер жаулап алды және Селла сияқты жақын жерлерде іздер қалдырды. Кейбір авторлар қазіргі Теруэль қаласының орнында (әсіресе, яһудилер ауданында) бастапқыда Тируал деп аталған, бұл атау араб тілінде "мұнара" деген мағынаны білдіретін сөзден туындаған дейді. 935 жылы осы жерде мұсылман анклавы болған деген мәлімет бар. Дегенмен, археологиялық қазбалар халық қонысы емес, қорғаныс құрылысына жатады. 1 қазан 1171 жылы король Альфонсо II Тируалды басып алды. Альмохадтардың Валенсияны жаулап алу қаупінен қорқып, патшалығының оңтүстік шекарасын нығайтуды көздеді. Сол жылы ол Теруэль қаласын құрып, аймақты қайта қоныстандыруды жеңілдету үшін фуэростар мен жеңілдіктер берді. Теруэльдің құрылуы Оңтүстік Арагонның саяси және аумақтық құрылымында беспрецеденттік өзгерістерге әкелді. Мұсылман дәуірінде Альбаррасин мен Альфамбраның үстемдігі жаңадан құрылған қалалардың, әсіресе Теруэльдің ықпалымен ауыстырылды, ал Альфамбра феодализм қағидалары бойынша маңыздылығын жоғалтты. Аңыз бойынша, Теруэль қаласын құру үшін қаланың барлық дана және беделді адамдары жиналып, белгілер мен жосықтарды іздеді. Олардың таңдаған белгісі – биік жерден мүңкіреген бұқа болды, оның үстінен жұлдыз жарқырады. Бұқа табылған биік жер ақырында қаланың басты алаңына айналды. Кейбір авторлардың пікірінше, қаланың аты осы кездесуден бастау алады, себебі "бұқа" (toro) сөзі мен "Actuel" жұлдызының аты қосылып "Toroel", кейін "Toruel" сөзіне айналған болуы мүмкін. Осы оқиға туралы аңыз қаланың туы мен гербіндегі жұлдыз бен бұқаның бейнесін түсіндіреді. Теруэль тұрғындары мұсылмандардың қолында болған Валенсияны жаулап алуға және Кастилия Корольдігіне қарсы Екі Петр соғысына қатысты. 1347 жылы Педро IV Арагондық Эпила шайқасындағы қолдауы үшін халыққа қала мәртебесін берді. Орта ғасырларда яһуди және мудехар қауымдастықтары қаланың әлеуметтік және экономикалық өмірінде маңызды рөл атқарды, өйткені олардың алжамалары 13 ғасырдың соңында біріктірілді. Теруэльдегі яһудилер ауданы әлі де сол атын сақтап келеді және онда көптеген археологиялық ескерткіштер табылған. Орта ғасырларда Теруэльде қуатты яһуди қауымы болды, олар мұсылмандар билікте болған кезеңде де өркендеп, көптеген жеңілдіктерге ие болды. Испанияны христиандар қайта басып алғаннан кейін, яһуди қауымы 14 ғасырда жыл сайын 300 сульдо салық төледі. Олардың мүшелері сауда-саттық және өнеркәсіппен, әсіресе жүн тоқумен айналысты. 1391 жылғы қуғын-сүргін кезінде олардың көптегені қаза болды, ал қалғандары өмірін сақтап қалу үшін христиандықты қабылдады. Теруэль Испания азаматтық соғысында қырғынға ұшырады және қаланың көп бөлігі қирады. 1937 жылдың желтоқсаны мен 1938 жылдың ақпанындағы Теруэль шайқасы соғыстың ең қанды шайқастарының бірі болды. Қала бірнеше рет қолы ауысты, алдымен республикашылдар бақылауына өтті, содан кейін ұлтшылдар қайта басып алды. Шайқас барысында Теруэльге ауыр артиллериялық және әуе шабуылы жасалды. Екі тараптан да үш айлық шайқаста 140 мыңға жуық адам қаза тапты. Ұлтшылдар шешуші жеңіске жетті.
The area around Teruel has been populated since the times of the Celtiberians, who called it Turboleta. The place name Turboleta could come from the Basque Iberian term itur + olu + eta (place of the water source, spring), according to the theory of Basque Iberism. The area was later occupied by the Romans, who left remains in nearby towns, such as Cella. Some authors claim that in the location of the current city of Teruel (specifically its Jewish quarter) was originally called Tirwal, a name that would have come from the Arabic word meaning "tower." A Muslim enclave is said to have existed in that location in the year 935. However, the corresponding archaeological sites found there belong to a defensive structure, not a population center. On October 1, 1171, King Alfonso II captured Tirwal. He was threatened by the Almohads’ capture of Valencia, and wanted to strengthen the southern border of his kingdom. In the same year, he founded the city of Teruel, granting it fueros and privileges to facilitate the repopulation of the area. The foundation of Teruel marked an unprecedented change in the political and territorial structure of southern Aragon. The predominance of Albarracín and Alfambra during the Muslim era was replaced by that of the newly founded cities, Teruel in particular, to the detriment of Alfambra, which would remain in the background under the organizing principle of manorialism. According to one legend, Teruel was founded when all the wise and important people of the town came together to look for signs and omens. The omen they found favorable was a bull, mooing from atop a high place with a star shining on it from above. The high place where they found the bull was eventually made into the town’s main square. According to some authors, the name of the city has its origins in this meeting, since the combination of the words “bull” (toro) and the name of the star, "Actuel," would make "Toroel," which could become "Toruel." The legend of this encounter also explains the star and bull on the city’s flag and coat of arms. The inhabitants of Teruel intervened in the conquest of Valencia, which had been in the hands of the Muslims, and in the War of the Two Peters against the Kingdom of Castile. The population was granted the title of city in 1347 by Pedro IV of Aragon for their support in the Battle of Épila. In the Middle Ages, the Jewish and Mudejar communities attained considerable importance within the social and economic life of the city, since their aljamas were consolidated towards the end of the 13th century. The Jewish Quarter of Teruel still preserves its name, and many archaeological sites have been found there. In the Middle Ages, Teruel possessed a prominent Jewish community, which was robust during the centuries Muslims were in power and enjoyed several privileges. Later on after the Christian reconquest of Spain, the Jewish community paid a yearly tax of 300 sueldos (in the 14th century). Its members were engaged in commerce and industry, especially in wool weaving. During the persecutions of 1391 many of them were killed, while others accepted Christianity in order to save their lives. Teruel was fought over in the Spanish Civil War, and much of the city was destroyed. The Battle of Teruel in December 1937 February 1938, was one of the bloodiest of the war. The town changed hands several times, first falling to the Republicans and eventually being re taken by the Nationalists. In the course of the fighting, Teruel was subjected to heavy artillery and aerial bombardment. The two sides suffered up to 140,000 casualties between them in the three month battle. The Nationalists won a decisive victory.
Білім беру және ғылыми-зерттеу
Теруэльде Сарагоса университетінің филиалы орналасқан. Астрофизика және космология саласында зерттеу жүргізетін Арагон ғарыш физикасы орталығы (испан тілінде CEFCA) да Теруэльде орналасқан. CEFCA Жаваламбр астрофизикалық обсерваториясын (OAJ) басқарады, ол Теруэль провинциясының оңтүстігінде орналасқан және ұлттық ерекше ғылыми және техникалық инфрақұрылым ретінде танылған.
A branch of the University of Zaragoza is located in Teruel. The Aragon Center for Physics of the Cosmos (CEFCA in Spanish), which conducts research in astrophysics and cosmology is also located in Teruel. CEFCA operates the Astrophysical Observatory of Javalambre (OAJ), which is located in the south of the Teruel province and recognized as a national Infraestructuras Científicas y Técnicas Singulares.
Көлік
Теруэль әуежайы 2013 жылы ашылды, бұрынғы әскери әуе базасынан қайта жабдықталғаннан кейін; ол негізінен ұшақтарды сақтау және күту орталығы болып табылады, жолаушылар трафигі жоқ.
Teruel Airport opened in 2013, after being repurposed from an original military airbase; it is primarily an aircraft storage and maintenance facility, with no passenger traffic.
Спорт
2024 жылғы "La Vuelta Femenina" веложарысының 3-ші кезеңі 30 сәуірде Теруэль қаласында аяқталды. Жеңімпаз – Марианна Вос.
The 3rd Stage of The 2024 La Vuelta Femenina finished at Teruel on April 30th. It was won by Marianne Vos.