Кіріспе

Теруэль (teˈɾwel) – Испанияның шығысында орналасқан Арагон қаласы, сонымен қатар Теруэль провинциясының орталығы. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, халық саны 35 900 адамды құрайды, бұл оны Испаниядағы ең сирек қоныстанған провинциялық астанаға айналдырады. Қаласы қатал климатымен, күндізгі температураның айтарлықтай өзгеруімен, сондай-ақ танымал жамон серрано (кептірілген шұжық), керамика бұйымдарымен, айналасындағы археологиялық ескерткіштермен, Иберия түбегіндегі ең көне динозавр қаңқаларының табылу орны бар тау жыныстарымен және әйгілі шараларымен көзге түседі: 10 шілдеге ең жақын уақытта өтетін Ла Вакилья дель Анхель (жұма күнінен дүйсенбіге дейін) және ақпан айының үшінші демалыс күндері ұйымдастырылатын "Изабель де Сегураның тойы". Теруэль архитектурасы морилік мәдениетінің ықпалымен салынған көптеген ғимараттарға байланысты "мудехар қаласы" деп аталады. Бұл ғимараттардың барлығы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Арагонның мудехар сәулетінің құрамына кіреді. Теңіз деңгейінен биік орналасқан және азат тұрғындар санының аздығы Теруэльдің Испания ішінде оқшаулануына себеп болды. 1999 жылы қала мен провинцияға көбірек назар аудару және инвестиция тарту мақсатымен "Teruel existe" ("Теруэль бар") деген ұранмен үгіт тобы құрылды. Бұл үгіт шараларының нәтижесінде Сарагоса мен Сагунто қалаларын байланыстыратын тас жол салынды, бұл Теруэльге көлік инфрақұрылымын жақсартты. Дегенмен, Теруэль Испанияның материктік бөлігіндегі ұлттық астана Мадридке тікелей автомобильдік немесе теміржол байланысы жоқ жалғыз провинциялық астана болып қала береді. Испанияның "El Mundo Today" онлайн сатиралық басылымында Теруэль қаласының жоқ екендігі туралы әзіл жиі айтылады.

Тарих

Теруэль аймағы кельтиберлер заманынан бері қоныстанған. Турболета жер атауы баск-иберия тіліндегі itur + olu + eta (су көзі, бұлақ орны) сөздерінен шыққан болуы мүмкін, – делінеді баск-ибериялық теорияда. Кейін бұл аймақты римдіктер жаулап алды және Селла сияқты жақын жерлерде іздер қалдырды. Кейбір авторлар қазіргі Теруэль қаласының орнында (әсіресе, яһудилер ауданында) бастапқыда Тируал деп аталған, бұл атау араб тілінде "мұнара" деген мағынаны білдіретін сөзден туындаған дейді. 935 жылы осы жерде мұсылман анклавы болған деген мәлімет бар. Дегенмен, археологиялық қазбалар халық қонысы емес, қорғаныс құрылысына жатады. 1 қазан 1171 жылы король Альфонсо II Тируалды басып алды. Альмохадтардың Валенсияны жаулап алу қаупінен қорқып, патшалығының оңтүстік шекарасын нығайтуды көздеді. Сол жылы ол Теруэль қаласын құрып, аймақты қайта қоныстандыруды жеңілдету үшін фуэростар мен жеңілдіктер берді. Теруэльдің құрылуы Оңтүстік Арагонның саяси және аумақтық құрылымында беспрецеденттік өзгерістерге әкелді. Мұсылман дәуірінде Альбаррасин мен Альфамбраның үстемдігі жаңадан құрылған қалалардың, әсіресе Теруэльдің ықпалымен ауыстырылды, ал Альфамбра феодализм қағидалары бойынша маңыздылығын жоғалтты. Аңыз бойынша, Теруэль қаласын құру үшін қаланың барлық дана және беделді адамдары жиналып, белгілер мен жосықтарды іздеді. Олардың таңдаған белгісі – биік жерден мүңкіреген бұқа болды, оның үстінен жұлдыз жарқырады. Бұқа табылған биік жер ақырында қаланың басты алаңына айналды. Кейбір авторлардың пікірінше, қаланың аты осы кездесуден бастау алады, себебі "бұқа" (toro) сөзі мен "Actuel" жұлдызының аты қосылып "Toroel", кейін "Toruel" сөзіне айналған болуы мүмкін. Осы оқиға туралы аңыз қаланың туы мен гербіндегі жұлдыз бен бұқаның бейнесін түсіндіреді. Теруэль тұрғындары мұсылмандардың қолында болған Валенсияны жаулап алуға және Кастилия Корольдігіне қарсы Екі Петр соғысына қатысты. 1347 жылы Педро IV Арагондық Эпила шайқасындағы қолдауы үшін халыққа қала мәртебесін берді. Орта ғасырларда яһуди және мудехар қауымдастықтары қаланың әлеуметтік және экономикалық өмірінде маңызды рөл атқарды, өйткені олардың алжамалары 13 ғасырдың соңында біріктірілді. Теруэльдегі яһудилер ауданы әлі де сол атын сақтап келеді және онда көптеген археологиялық ескерткіштер табылған. Орта ғасырларда Теруэльде қуатты яһуди қауымы болды, олар мұсылмандар билікте болған кезеңде де өркендеп, көптеген жеңілдіктерге ие болды. Испанияны христиандар қайта басып алғаннан кейін, яһуди қауымы 14 ғасырда жыл сайын 300 сульдо салық төледі. Олардың мүшелері сауда-саттық және өнеркәсіппен, әсіресе жүн тоқумен айналысты. 1391 жылғы қуғын-сүргін кезінде олардың көптегені қаза болды, ал қалғандары өмірін сақтап қалу үшін христиандықты қабылдады. Теруэль Испания азаматтық соғысында қырғынға ұшырады және қаланың көп бөлігі қирады. 1937 жылдың желтоқсаны мен 1938 жылдың ақпанындағы Теруэль шайқасы соғыстың ең қанды шайқастарының бірі болды. Қала бірнеше рет қолы ауысты, алдымен республикашылдар бақылауына өтті, содан кейін ұлтшылдар қайта басып алды. Шайқас барысында Теруэльге ауыр артиллериялық және әуе шабуылы жасалды. Екі тараптан да үш айлық шайқаста 140 мыңға жуық адам қаза тапты. Ұлтшылдар шешуші жеңіске жетті.

Білім беру және ғылыми-зерттеу

Теруэльде Сарагоса университетінің филиалы орналасқан. Астрофизика және космология саласында зерттеу жүргізетін Арагон ғарыш физикасы орталығы (испан тілінде CEFCA) да Теруэльде орналасқан. CEFCA Жаваламбр астрофизикалық обсерваториясын (OAJ) басқарады, ол Теруэль провинциясының оңтүстігінде орналасқан және ұлттық ерекше ғылыми және техникалық инфрақұрылым ретінде танылған.

Көлік

Теруэль әуежайы 2013 жылы ашылды, бұрынғы әскери әуе базасынан қайта жабдықталғаннан кейін; ол негізінен ұшақтарды сақтау және күту орталығы болып табылады, жолаушылар трафигі жоқ.

Спорт

2024 жылғы "La Vuelta Femenina" веложарысының 3-ші кезеңі 30 сәуірде Теруэль қаласында аяқталды. Жеңімпаз – Марианна Вос.