Кіріспе

Испаниядағы Жаен (xaˈen) қаласы – Испанияның муниципалитеті және Андалусия автономды облысы Жаен провинциясының орталығы. Жаен қаласы провинцияның әкімшілік және өнеркәсіптік орталығы болып табылады. Қаладағы өнеркәсіптік кәсіпорындарға химиялық зауыттар, былғары өңдеу фабрикалары, арақ құю зауыттары, печенье фабрикалары, тоқыма фабрикалары, сондай-ақ ауыл шаруашылығы және зәйтүн майын өңдеу машиналарын жасау өнеркәсібі кіреді. Жаен қаласының жоспары оның тарихи бөлігіндегі Серро-де-Санта-Каталина төбесінің етегінде орналасқандығымен анықталады, көшелері тік және тар. 2020 жылғы халық саны – 112 757 адам, бұл провинция халқының шамамен алтыдан бірін құрайды. Соңғы жылдары Жаенде мәдени туризмнің қарқыны артып, 2015 жылы 604 523 турист келді, бұл 2014 жылғы көрсеткіштен 10% артық.

Этимология

Бұл атау, ең болжамдысы, римдік Вилла Гайена (Гайдың вилласы) деген аттан шыққан. Аль-Андалус дәуірінде ол Jayyān деп аталды. Қаланың тұрғындарына Jienenses есімі берілген.

Тарих

Бұл аймақта ежелгі заманнан бері адамдар қоныстанған, ал қаланың солтүстігіндегі жердегі қала қабырғаларының қалдықтары шамамен төрт мың жыл бұрын, халколит дәуіріне дейін сонатындығы айтылады. Римдік дереккөздерде Аурги (аврги) деп аталады, сондай-ақ авринги, оринги сияқты ұқсас атаулар да осы жерге қатысты деп саналады. Қала 207 жылға дейін Сципион Африканский тарапынан Карфагеннен басып алынды, бұл Екінші Пун соғысының аясында болды. Бұрын қаланың пуниктермен одағы болғандықтан, римдік жаулап алудан кейін қала civitas stipendaria ретінде қиын жағдайларға тап болған болуы мүмкін. Рим империясы кезінде, Флавий әулеті тұсында Аурги муниципалитетке айналды, avrgi mvnicipivm flavivm. Умайядтардың Иберия түбегін басып алуынан кейін, 8 ғасырда испан-араб дереккөздерінде Ŷaīyyān (тегі белгісіз) деген ат айтылады. Кордоваға жақын орналасқан қала Аль-Андалуста эмираттық/халифалық кезеңде маңызды lt='kūra орталығына айналды, оның аумағы қазіргі провинцияға ұқсас болды. 11 ғасырдың аласапыранында, Аль-Андалустың Фитнасы кезінде, кеңірек kūra Кордова, Гранада немесе Толедо сияқты ең күшті көршілес тайфалар арасындағы даулы аймаққа айналды, оның аумағы бөлінді. Жаенді Гранада Зирид тайфасының басшысы Хаббус әл-Музаффар басып алды. Кордова халифатының құлауынан кейін ондаған жылдар өткен соң, 1091 жылы Жаенді Альморавидтер басып алды. 1159 жылы Ибн Марданиш (Альмохад империясының таралуына қарсы болған Валенсияның билеушісі, Рей Лобо) қаланы басып алды, оның серігі (және қарындасының күйеуі) Ибн Хамуш 1169 жылы Жаенді Альмохадтарға тапсырды. 1225 жылы Кастилияның Фердинанд III қалаға (Альморавидтер кезінде салынған мықты қабырғалармен қорғалған) шабуыл жасады, бірақ Баэза тайфасының билеушісі ес-тің көмегімен сәтті болмады, ол Кастилия Корольдігінің вассалы болған еді. 1230 жылы Фердинанд қаланы қайтадан қоршауға алды, бірақ әкесі Альфонсо IX Леонның қайтысы туралы хабарды естігеннен кейін қоршауды тоқтатты. Қорғаныс және айналасындағы егістік жерлерінен әлсіреген қала 1246 жылдың 28 ақпанында Гранаданың Мұхаммед I Фердинанд III-ке тапсырды. Сондай-ақ 1246 жылы қалаға Толедоға ұқсас фуэро (құқықтық жарлық) берілді, ол Йодар (1272), Архона (1284), Алкала-ла-Реал (1341) және Приего (1341) қалаларына берілген фуэролардың үлгісі болды. Басып алудан кейін, 1248-49 жылдары Баэза епархиясы Жаенге көшірілді. Орта ғасырдың қалған бөлігінде Jaén-нің concejo немесе lt='comunidad de villa y tierra 1000-ден 1600 км2-ге дейін жерді басқарды, шамамен солтүстікте Гуадалкивир, шығыста Arroyovil, батыста Arroyo Salado de los Villares және оңтүстікте Sierra Sur de Jaén және Sierra Mágina тауларымен шектелген. Жаеннің басып алынғаннан бері Жаен Корольдігінің орталығы ретінде көрсетілгеніне қарамастан, оның маңызы Баэза және Убеда қалаларының маңызымен теңестірілді. Ол тек Гранада Корольдігімен шекараға жақын стратегиялық маңыздылығы артып, әскери және әкімшілік функцияларын нығайта бастады. Бұл қалалардан айырмашылығы, маңызды тоқыма өнеркәсібін дамытқан Жаеннің экономикалық қызметі, алайда, ерте жаңа дәуірге дейін негізінен ауыл шаруашылығы болып қала берді.

Атауы

Қаланың толық атауы: (испанша) "La Muy Noble y muy Leal Ciudad de Jaén, Guarda y Defendimiento de los Reynos de Castilla", (ағылшынша) "Кастилия корольдіктерінің аса асыл және адал қаласы, күзетшісі және қорғаушысы", – Кастилия королі Энрике II қалаға осы атақты қаладағы жеңілдіктерге және арабтарға қарсы Кастилия корольдігін қорғауда атқарған рөліне байланысты берген.

Орналасқан жері

Қала Сіерра-де-Эс тауларының етегінде жатыр, бұл Суббаетика жүйесінің кіші тау тізбегі, ал Суббаетика Баетика тауларының ішкі жүйесі болып табылады, ол Гуадалкивир аңғарының солтүстігіне қарай созылады. Қала төңірегінде мезозой дәуірінің шағын карстык сулы жер асты қорлары көп. Эс өзені қаланың жанынан ағып өтеді.

Климат

Жаэнде ыстық жазғы Жерорта теңізі климаты басым, ол құрғақ, ыстық жаздары және жұмсақ, орташа ылғалды қыстары бар жартылай шөлейтті климатқа жақын. Жаэнде шілде айының орташа ең жоғары температурасы 33,7 °C (93 °F), ал ең төменгі орташа температурасы 21,4 °C (71 °F), орташа температурасы 27,6 °C (82 °F) құрайды. Бұл көрсеткіш Батыс Еуропадағы жазғы орташа температура бойынша ең ыстық қала – Севильяның 28,2 °C (83 °F) орташа температурасынан сәл төмен. Жаэн теңізден шалқары орналасқан және белгілі бір биіктікте болғанына қарамастан, қыс айларында орташа есеппен 1 күн қар жауып, төменгі температура 0 °C (32 °F) төменге тек 3 күн түседі. Жаэнде орташа есеппен жылына 2800-3000 сағат күн сәулесі шашырады.

Көрнекті орындар

Қасиетті Екатерина қамалы (Castillo de Santa Catalina) қалаға қарап тұрған төбенің үстінде орналасқан. Бұрын оның орнында араб текті бекініс (Абрехуи қамалы) болған, оның қалдықтарының бір бөлігі әлі де сақталған. Қазіргі құрылыс христиандық, ол 1246 жылы Қастылияның Фердинанд III-і қаланы басып алғаннан кейін салынған. Жаэн соборы – Ренессанс стиліндегі ең маңызды соборлардың бірі. Құрылысы 1570 жылы басталып, 1802 жылы аяқталған. Ол Көкке көтерілген Құдай анаға арналған, және қасиетті бет немесе Верониканың жамылғысын сақтау үшін салынған, ол басты шіркеуде орналасқан және әр жұма сайын жұртшылыққа көрсетіледі. Салыныс уақытының ұзақтығына байланысты, әртүрлі өнер стилдерін көруге болады, ең бастысы – Ренессанс; Андрес де Вандельвира – ең маңызды сәулетші. Ол Андалусия Ренессансының көрнекті өкілі. Оның ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енуіне үміт артылуда. Жаэндегі араб моншалары (Baños Arabes) – Испанияда сақталған ең ірі исламдық моншалардың бірі. Оларды Вильярдомпардо сарайының (қаланың тағы бір маңызды нысаны) астында тамашалауға болады. Бұл араб моншаларының бастапқыда Жаэн қаласына кірген барлық келушілерді тазартатын қызметі болған. Бірақ, қазіргі уақытта олар қолданылмайды, бірақ үлкен туристік және тарихи қызығушылық тудырады. Басқа маңызды нысандар: өнер және халықтық салт-дәстүрлер мұражайы, наиф өнерінің халықаралық мұражайы, Сан-Андрес шіркеуі, Жаэн облыстық мұражайы (археологиялық ибериялық ескерткіштердің маңызды жинағын сақтайды), Сент-Ильдефонсо шіркеуі, Ла Магдалена шіркеуі және т.б.

Университет

Қазіргі уақытта Хаен университетінде шамамен 18 000 студент және 27 мамандық бар. Бұл университет қалада, "Las Lagunillas" кампусында, сондай-ақ Убеда және Линарес қалаларында да кейбір мамандықтар бойынша оқытылады. 1993 жылы құрылған бұл университет заманауи және көптеген шетелдік студенттерді біріктіреді. Университет Америка Құрама Штаттары, Азия, бірнеше американдық елдермен халықаралық алмасу бағдарламаларына қатысады, сонымен қатар 15-тен астам еуропалық елде кең ауқымды Эразм бағдарламасы қолға алынған.

Тіл

Яэн қаласында қолданылатын тіл – Испанияның ресми тілі, испан тілі. Осы провинцияда қолданылатын испан тілінің диалектісі андалузиялық тілдің ерекшеліктерін көрсетеді, мысалы, көпше түріндегі соңғы "s" дыбысын жіберу: "көздік" сөзінде "гафа" (және содан кейін соңғы дауыстының ашылуы), немесе етістіктердің қалыпты өткен шақтарындағы екі дауыстының арасындағы "/d/" дыбысын жіберу: мысалы, "acabado" орнына "acabao". Осы варианттардың кейбіреулерін жергілікті лексикограф Алкала Венчеслада жинаған "Diccionario de Vocabulario Andaluz" сөздігінен табуға болады, оны бірнеше жыл бұрын Хаен университеті қайта басып шығарды. Бұл сөздікте сондай-ақ Андалусияның басқа аудандарында кездесетін тағы басқа варианттар да жинақталған. Аймаққа тән ерекше сөздер мен тіркестер бар, атап айтқанда, "¡ea!" (басқа диалектілерде де қолданылады) сөзінің нақты мағынасы жоқ, ал "¡lavística!" /la'vistika/ сөзі провинцияның танымал киелі бейнесі "la Vírgen de Tíscar" сөзінің қысқартылған түрі деп есептеледі, бірақ соңғы сөздің шығу тегін растайтын нақты деректер жоқ, десе де провинция тұрғындары арасында кең таралған.

Автобус

Жаэнде елорданың әртүрлі аудандарын байланыстыратын және метро картасы консорциумын пайдалануға мүмкіндік беретін 26 автобус маршруты бар. Автобустардың түсі сары. Жаэн қаласының орталығында орналасқан орталық автобус станциясынан Гранада, Малага, Кордова және басқа да испан қалаларына үнемі рейстер жасалады. Жаэн автобекетінің заманауи және көрнекті архитектурасы үшін ол "Мәдени маңызы бар объект" деп жарияланды.

Жаен трамвай

Яендегі трамвай жүйесі 2011 жылы ашылды, бірақ екі аптадан кейін тоқтатылды. Транвиа әлі күнге дейін қызмет көрсетуді жаңартқан жоқ, 2021 жылы қызметті қайта іске қосу мүмкіндігі талқыланғанымен, ол әлі басталмады.

Пойыз

Жаэн қаласын Мадрид-Жаэн жоғары жылдамдықты темір жол желісінің соңғы станциясы – Жаэн теміржол станциясы жайлайды. Жаэн Кордова және Севильямен де пойыз қатынасы арқылы байланысты.

Әуежай

Жаенде әуежай жоқ. Қалаға ең жақын әуежайлар – Гранада әуежайы (65 км) және Малага әуежайы (136 км).

Фестивальдар

Feria de San Lucas: 18 қазанда Жаэн қаласы ең үлкен мерекесін тойлайды. Ол бір аптадан астам уақытқа созылады, онда жаэндықтар мен қонақтар музыка, севилья билері, гастрономия, мәдениет және дәстүрлерден ләззат алады. Romeria de Santa Catalina: Қаланың қасиетті қамқоршысына құрмет көрсету үшін қамал орналасқан сол аттас төбедегі процессия. Бұл оқиғада сардина жеу және қамал маңындағы орманды жерде барбекю жасау дәстүрге айналған. San Anton: 16 қаңтарда Сан-Антон оттары тойланады. Әртүрлі аудандарда от жағылып, адамдар оның маңында тамақтанып, ән шырқап, жаңа жылды тойлайды. Сондай-ақ, сол түні Сан-Антонның халықаралық қалалық жарысы өтеді, ол Испаниядағы жеңіл атлетика рейтингінде бесінші орында тұрады. Virgen de la Capilla: 11 маусымда Жаэн қаласында Құдай ананың пайда болуы тойланады. Гүл шашу және Құдай ана процессиясы, сондай-ақ қаланың мәдениетін көрсететін дәстүрлі шаралар өтетін демалыс күндері. Holy Week: Қасиетті аптаны тойлау дәстүрі орта ғасырларда басталып, қазіргі таңда 2006 жылдан бері «Andaluz мәдени туризміне қызығушылық тудыратын мүлік» және «Андалусияның ұлттық туристік мерекесі» деп жарияланды. Пальма жексенбісінен бастап Қайта тірілу жексенбісіне дейін 17 католик бауырластығы Жаэн көшелерінде процессия өткізеді.

Гастрономия

Жаэннің гастрономиясы өте алуан түрлі, жергілікті тағамдарға баса назар аударады. Оларға пипирана (томат, жасыл бұрыш, нан үгіндісі, сарымсақ көкөштері, зәйтүн майы, сірке су, тұз және қайнатылған жұмыртқа); "Жаэн стиліндегі шпинат" (сарымсақ, крутон, дәмделі шұжық, лавр жапырағы, жұмыртқа, апельсин қабығы және сірке су); "Жаэн стиліндегі күріш" (өте жұмсақ); "сарымсақпен кесілген бұзау еті"; "Жаэн өзендерінен ұсталған форель" (форель, май, бекон қосылған шұжық кесектері, ақжелек, ақ шарап және тұз); "Жаэн стиліндегі ахо бланко" (шикі бадам, зәйтүн майы, жұмыртқа, сарымсақ, тұз, сірке су және су) жатады. Жаэндегі ең танымал тәттілердің қатарында "күріш пудингі", "Жаэннің гачасы" (қамыр тәрізді тағам), "пестиньос", "гусанильос" және "очиос" бар. Жаэндер тапас жеуге өте үйлікті, көптеген барларда сыра сатып алғанда клиентке ішімдікке қосымша тегін тағам ұсынылады. Тапас әр орында әртүрлі болады, кейбір барларда тіпті тапас тізімінен таңдауға болады, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі.

Спорт

Қаланың футбол командасы — «Реал Хаен», олар «Нуэво Эстадио де Ла Виктория» стадионында ойнайды. Қалада екі маңызды спорттық нысан бар: «Фуэнтесуэлас» және «Салобреха», сондай-ақ университет спорттық кешендері де бар. «Эль-Лагарто» және «Хабалькуз» сияқты жаяу және альпинизм клубтары да жұмыс істейді. «Виа Верде дель Асейте» – бұрын Жаэн қаласынан Кордоба провинциясындағы Пуэнте-Хенилге дейін созылған темір жол, қазір демалыс үшін велосипед тебуге, серуендеуге және жүгіруге пайдаланылады. Шахмат және жеңіл атлетика сияқты жарыстар халықаралық деңгейде маңызды болып табылады.

Музыка

Ең маңызды іс-шара – Халықаралық пианино сайысы Premio Jaén (испан тілінде: Concurso Internacional de Piano Premio Jaén), ол Испаниядағы ең көне және маңызды пианино сайысы. Ол 1953 жылы Пабло Кастильо Гарсия Негрете бастаған, алғашқы ақшалай жүлделерді, бар болғаны бірнеше мың песета ғана берген сәулетшімен басталды. Бүгінде жүлде құрамына 57 000 евро және кәсіби студияларда классикалық музыка альбомдарын жазу кіреді. Осы маңызды сайыстың соңғы жеңімпазы 2008 жылы, елуінші сайыста қытай пианисті Ин Ю Цин болды. Сонымен қатар, Ciclos de Rock және Lagarto Rock фестивалі сияқты басқа да шаралар ұйымдастырылады.